Hücrelerın Yapısı:

Tıp kategorisine 12 Temmuz, 2007 tarihinde eklendi, 27 defa okundu

HÜCRELERIN YAPISI:

Hücre;canlýlarýn yapýsýný oluþturan en küçük canlý birimdir.Bazýcanlýlar tek bir hücre yapýsýndadýrlar(bakteriler ve tek hücreliler).Diðer bütün canlýlar çok hücrelidirler.Canlýlardaki hücreler çekirdek yapýlarý bakýmýndan ikiye ayrýlýrlar.

Prokaryot hücreler;çekýrdek zarýnýn olmadýðý hücrelerdir.Ayrýca bu hücrelerde zarla çevrili organellerde bulunmaz.

Ökaryot hücreler;gerçek hücreler olup çekirdek ve diger organellerý zar ýle çevrýlýdýr.Bu tür hücreler zar,stoplazma ve çekirdek olmak üzere üç kýsýmda incelenýrler.

A.HÜCRE ZARI:

Hücre zarý hücreyý dýþ ortamlardan ayýran daðýlmasýný önleyen,ona þekýl veren ve onu dýþ etkýlerden korumaya çalýþan canlý,esnek,çok ince ve yarý saydam bir zardýr.Esas yapý maddesý proteýn ve yaðdýr.En önemli özelliði seçici geçýrgen olmasý,en onemli görevei ise hücrede madde giriþ çýkýþýný kontrol etmesýdýr.

Zarýn yapýsý:

Hücre zarý yaklaþýk olarak %60 proteýn,%35 yað ve %5 oranýnda karbon hidrat içerir.Bu moleküllerýn nasýl bir düzende yerleþtirildiðiný en iyi açýklayan görüþ akýcý mazaik zar modelidir.Daha eski görüþ olan birim zar modelicansýz bir zar özelliði taþýmakta olup aktif taþýmayý izah edememektedir.

B.STOPLAZMA:

Hücre zarý ile çekirdek zarý arasýný dolduran,organeller ve plazmalardan meydana gelmiþ bir karýþýmdýr.Organeller ve plazma olmak üzere iki kýsýmda incelenir.

1.Hücre organelleri

Çok hücreli ve geliþmiþ yapýlý canlýlarda organ ve sistemlerle gerçekleþtirilen hayatsal olaylar tek hücreli canlýlarda ve çok hücrelýlerýn her bir hücresýnde organel denýlen hücre içi yapýlarýyla gerçekleþtirilir.

Her hücrenin kendi baþýna canlýlýk gösterebilmesi için organelleri olmasý gerekir.Sentrozom ve rýbozom dýþýndaký organeller hücre zarýna benzeyen bir zarla çevrýlýdýrler.

a.Endoplazmik retikulum(E.R):Hücre zarýndan çekirdek zarýna kadar uzanan,hücreyý að gibi örmüþ,hücre içi kanallar sistemidir.ER ler hücre içine ve dýþýna madde taþýnmasýnda ve bazý maddelerýn depolanmasýnda görev yaparlar.

b.Rýbozom:Zarsýz organellerdýr.Çekirdekzarý,ER,stoplazma sývýsýve mýtokondrý sývýsýnda bulunurlar.Hücrede her türlü protein ve enzým sentezýnýn yapýldýðý yerdir.Proteýn ve RNA lardan yapýlmýþlardýr.Birçoðu stoplazmada yan yana gelerek polizom larý oluþtururlar.Virusler harýc butun canlý hücrelerde bulunan temel organellerdýr.

c.Mýtokondrý:Memeli alyuvarlarý,bakterý ve mavý yeþýl alg lerýn dýþýndaký bütün ökaryot hucrelerde bulunurlar.Hücrede enerji uretýmýný saðlayan oksjenlý solunumun merkezlerýdýrler.

d.Golgý cýsýmcðý:ER lerden oluþmuþturlar.Salgý maddelerýnýn oluþturulmasý ,paketlenmesý ve salgýlanmasýndan sorumludurlar.

e.Lýzozom:Golgý cýsýmcðýnden oluþmuþturlar.Hücre içi sindirim enzýmlerini taþýyan keseciklerdir.Hücreye fogosýtoz ve pýnosýtozla alýnmýþ ya da hücre içinde oluþturulmuþ her türlü büyük moleküller lizozomlar tarafýndan sýndýrýlýrler.Hücre yaþlanýnca Lýzozomlar patlar ve hücre kendisýný sýndýrýr bu olaya otoliz denir.

f.Koful:Hücrede oluþan artýk maddelerýn ve fazla sývýlarýn depo edildiði keseciklerdir.Daha çok tek hücrelilerdeve bitki hücrelerýnde bulunurlar.Hayvan hücrelerinde isie az ve küçüktürler.

g.Sentrozom:Sadece hayvansal hücrelerýnde ve bazý basýt yapýlý alg ve mantar türlerýnde bulunur.Silindir þeklindeki sentrýolden olusur.bölünme sýrasýnda eþlenerek hücrenin kutuplarýna çekilir ve ið ipliklerýný tutarlar.Bu sayede kromozom takýmlarýnýn ayrýlmasý saðlanýr.

h.Plastidler:Yalnýz býtký hücrelerýnde bulunan renk maddelerýndendýr.Kloroplast,Kromoplast ve Lekoplast olarak üç çeþittirler.

-Kloroplast:Bitkilerin yapraklarýnda bol miktarda bulunan renkli organellerdýr.Fotosentez-de ýþýðý tutup kimyasal enerjiye dönüþtüren yeþýl renkli klorofil pigmentlerýný ýhtýva eder.

-Kromoplast:Yeþýlýn dýþýndaki renklerý oluþturan pýgment maddelerini taþýyan taneciklerdir.

-Lökoplast:Renksiz plastidlerdir.Niþasta,yað ve protein depo ederler.

Bütün plastýdler ýþýk ve ýsýnýn etkýsýyle etkýsýyle birbirlerine dönüþebilirler.

ý.Hücre cepheri:Bütün prokaryotlarda,mantarlarda,bazý bir hücrelilerde ve bitki hücrelerýnde bulunur.Hücreyi dýþtan saran koruyucu bir yapýdýr.Hücre cepheri cansýz ve serttir.Üzerýndeki de-likler zar daki porlardan büyük olduðu için tan geçýrgendir.Bitkilere dayanýklýlýk ve esneklýk kazandýrýr.

2.Hücre plazmasý:

Organellerýn arasýný dolduran kolloýd bir sývý karýþýmýdýr.

C.ÇEKÝRDEK(NÜKLEUS):

Bakteri,mavi-yesýl alg ve memelilerin alyuvarlarý hariç bütün canlý hücrelerýnde bulunur.Çekirdeði olmayan(prokaryot) canlýlarda çekýrdek maddesi (DNA)stoplazmaya daðýl-mýþ olarak bulunur.Çekirdek hücrenin bütün hayatsal olaylarýný kontrol eden merkez ve genetik maddenýn koruyucusudur.

1.Yapýsý ve özellikleri:

-Çekirdek;iki zar birimiyle stoplazmadan ayrýlmýþtýr.Cekirdek zarý kromozonlarýn stoplazmaya dagýlarak bozulmasýný önler.Hücre bölunurken eriyerek kaybolur.

-Çekirdekcýk;kromatin ipliðin yoðunlaþmýþ þeklidir.Hücre bolunmesý sýrasýnda kaybolur sonra yenýden oluþur.

-Çekirdek plazmasý;ise su,nükleotýdler,RNA,ATP ve enzýmlerden meydana gelmiþlerdir.

-Kromatin iplikler;çekirdeðin en önemlikýsýmlarýndandýr.Bunlar hücre bölünmesý sýrasýnda kendilerini eþlerler ,Kýsalýp kalýnlaþarak belirgýnleþirve kromozom adýný alýrlar.Kromozomlarýn görevleri ,hücrenin yönetiminý ve kalýtýmýný saðlamaktýr.

Bölünme sýrasýnda ýþýk mikroskobuyla görüle bilen ve incelenen kromozomlar eþlenmiþ halde bulunurlar.DNA ve proteinden oluþurlar.DNA larý stoplazma içinde mutasyondan koruyan bu protein yapýdýr.Eþlenmiþ iki kardeþ kromozomu bir arada tutan baðlantý noktasýna sentomer denir.Ýð iplikleri bu kýsma baðlanýr.2n kromozomlu hücrelerde kromozomlar çýft çýft bulunur ve bu þekil ve görev bakýmýndan birbirine benzeyen kromozom çiftlerýne homolog kromozomlar denir.

2.Çekirdeðin yöneticiliði:

Çekirdeðin ne kadar önemli olduðu ve hücrenin yönetim merkezi olduðu çeþýtli deneylerle ýspatlanmýþtýr.

Bu konuda en mehþur deney,tekhücreli bir su yosunu olan Acetabularia türüyle yapýlan deneylerdir.

Bu su yosununun þemsiye kýsmý yuvarlak ve yýldýz biçimli olmak üzre iki türü vardýr.Her iki türden kesilen çekirdekli ve çekirdeksýz iki parçanýn aþýlanýp geliþmesi incelenmiþ ve þemsiye þeklini çekirdeðin belirlediði ortaya çýkmýþtýr.

Bitki ve hayvan hücresýnýn karþýlaþtýrýlmasý:

Bitki ve hayvan hücreleri arasýnda bazý organel ve yapýlar farklýdýr.Plastýdler,hücre cepheri vebüyük koful sadece bitki hücresinde bulunur.Sentrozom sadece hayvan hücresýnde bulunur.Farklardan bir diyeri stoplazmada bulunan besin maddeleridir.Niþasta,maltoz ve sükroz bitkisel hücrelerde bulunur.Glikojen ve laktoz ise genellikle hayvansal hücrelerde bulunur.

NÜKLEÝK ASÝTLER:

Hücrenin yapýsýný anlatýrken çekirdeðin yönetici yapý olduðunu belirtmiþtim.Çekirdek bu görevi,içerisinde taþýmýþ olduðu yönetici moleküller sayesýnde gerçekleþtirir.Ýki önemli önemli yonetici molekül vardýr.Kýsaca DNA ve RNA denilen bu yapýlar,hücrenin en büyük molekülleridir.

A.NÜKLEÝK ASÝTLERÝN GENEL YAPISI:

Bütün nükleik asitler nükleotid denilen yapý birimlerinden meydana gelmiþlerdir.O halde DNA ve RNA birer polinükleotid zinciridir.Nükleotidler,azotlu baz,beþ karbonlu bir þeker ve fosforik asitten meydana gelirler.

a.Azotlu bazlar;Purin ve pirimidin bazlarý olmak üzre iki guruba ayrýlýrlar.Bunlardan purin bazlarý iki halkalýdýr.Bu bazlar hem DNA nýn hem de RNA nýn yapýsýnda bulunan Adenin(A) ve Guanin(G) bazlarýdýr.

Pirimidin bazlarý tek halkalýdýrlar.Bunlardan Sitozin(S) hem DNA hem RNA da bulunduðu halde,Timin(T) sadece DNA da,Urasil(U) ise RNA da bulunur.

b.Beþ karbonlu þekerler;Ribozom vedeoksriboz olmak üzre iki çeþittirler.Ri-bozom þekeri RNA nýn yapýsýnda.Diok-sriboz ise DNA nýn yapýsýnda bulunur.

c.Fosforik(H2PO4);DNA ve RNA da ayný yapýda bulunur.

Nükleotidler alt alta dizilerek fosfat-þeker baðlarýyla.Bu þekilde DNA veya RNAzincirlerini meydana getirirler.

Her nükleotidin birbirine baðlanmasý sýrasýnda bir molekül su açýða çýkar(de-hidrasyon sentezi).Oluþan yapý nükleotid zinciridir.RNA lar bir zincirden DNA lar ise iki zincirden oluþur.

B.DEOKSRÝBO NÜKLEÝK ASÝT(DNA):

Hücredeki hayati olaylarý yonetir.Genelde çekirdekte bulunan DNA nýn kloroplast ve mýtokondýridede varlýðý saptanmýþtýr.

1.DNA nýn yapýsý:DNA molekülü sarmal(=heliks) þeklinde kývrýlmýþ iki zincirli merdiven þeklinde bir moleküldür.

Merdýven kenarlarýný deoksirýboz þekeri ve fosfat molekülleri meydana getirir.Ýki kolun arasýndaki merdýven basamaklarýnda her zaman Guanin karþýsýna Sitozin ge-lirken Adenin karþýsýna da Timin gelir.Hem Adeninle Timin ,hem de Guaninle Sitozin zayýf hidrojen baðlarýyla birbirlerine baðlanýrlar.Tüm DNA örneklerinde toplam pürin miktarý pirimidin miktarýna(A+G=T+S)eþittir.

Yýne tüm DNA larda Adenin miktarý,Timin miktarýna(A=T),Guanin miktarýda,Sitozin miktarýna(G=S)eþittir.

2.DNA Þifresi:

DNA ‘daki zincirler üzerinde nükleotidlerin diziliþ sýrasý her canlý türünde hatta ayný türün fertleri arasýnda farklýlýk gösterir.Ayný ana babadan meydana gelen kardeþlerde bile farklý diziliþler vardýr.Ýþte bu farklý diziliþ DNA þifresini oluþturur.Bu þifrelerden dolayý Farklý genler ve kromozom yapýlarý meydana gelir.DNA,taþýmýþ olduðu bu þifrelerle çok geniþ bir bilgi deposu oluþturur.

3.DNA’nýn Görevleri:

DNA’nýn görevleri iki baþlýk altýnda toplana bilir;

-Birincisi,kendini eþleyerek üremeyi ve kalýtsal bilginin aktarýlmasýný saðlamak.

-Ýkincisi,protein sentezlenmesini saðlayarak hücredeki metabolik olaylarý yönetmek.

a.DNA’nýn eþlenmesi(Replikasyon=Dublikasyon) ve Kalýtým Görevi :

Bir hücrenin bölünerek yeni hücreler meydana getire bilmesi için DNA’nýn kendini eþlemesi gerekir.Hücrede DNA larýn eþlenmiþ olmasý hücrenin bölüneceyýný gösterir.Bunun için eþlenecek bir DNA’da sarmal yapý bir ucundan açýlmaya baþlar.Açýlan zincirlerin karþýlarýna ortamdaki nükleotidler uygun olarak baðlanýrlar.Bu baðlanmalarda DNA polimeraz enzimi görev yapar.Bu þekilde sarmal yapýnýn çözülmesi ve eþ zincirlerin oluþmasý DNA’nýn tamamý eþleninceye kadar devam eder.Sonuçta ayný genetik þýfreleri taþýyan iki DNA oluþur.

b.DNA nýn Yöneticilik görevi:

Canlý hücrelerde hayatýn devamý binlerce farklý reaksyonun gerçekleþmesiyle saðlanmaktadýr.Farklý farklý olan bu reaksyonlarýn hepsi canlýnýn vücut sýcaklýðýnda gerçekleþebilmektedir.Hemde canlýnýn yaþamasý için bu reaksiyonlarýn çok hýzlý olmasý gerekmektedir ve de olmaktadýr.

Bu kadar farklý reaksiyonun belli sýcaklýkta çok hýzlý olarak gerçekleþmesini saðlayan biyolojik katalizörler olan enzimlerdir.

Enzimler ise protein yapýda olup DNA þifrelerine göre sentezlenirler.Ýþte DNA,her türlü enzim ve protein sentezi için þifre vermekle,Hücredeki olaylarýda dolaylý yonden kontrol etmiþ olur.Hücrede çekirdeðin yani DNA larýn yönetici yapý olduðu çeþýtli deneylerle ýspatlanmýþtýr.

C.RÝBO NÜKLEÝK ASÝT (RNA):

DNA da olduðu gibi nükleotidlerin birbirine baðlanmasýndan meydana gelmiþ polinükleotid yapýda bir moleküldür.DNA dan farklý olarak tekzincirden oluþur ve yapýsýnda riboz þekeri ile Urasil baz bulundururlar.Hem çekirdek hem de stoplazmada bulunurlar.Kendilerini eþleyemezler.

Bütün çeþitleri DNA üzerinde,onun þifrelerine göre sentezlenir.Üç çeþidi vardýr.hepsýde protein sentezindegörev alarak hücre yonetiminde rol oynarlar.

1.mRNA(Mesajcý RNA)

Haberci RNA dýr.Sentezlenecek protein le ilgili bilgiyi(þifre) DNA’dan alarak Stoplazmadaki ribozoma götürür.

2.tRNA(Taþýyýcý RNA)

Protein sentezýnde kullanýlacak olan amino asitleri stoplazmadan alarak rýbozoma taþýmakla görevlidirler.

3.rRNA(Ribozomal RNA)

Aktif bir görevi olmayýp %40 oranýnda ribozomlarýn yapýsýna katýlýrlar.Ribozomlarýn %60 lýk yapýsýný ise proteinler oluþturur.

Muzaffer K.

Yorum Yaz

Yorum Yazabilmek İçin Lütfen Giriş Yapın.