‘do─ a’ Arama Sonu├žlar─▒

Derg─▒ Array Yazarlar─▒

DERGI YAZARLARI

BERKAY ├çEL─░K : 1991 ─░skenderun do─čumluyum. ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu 3. S─▒n─▒f ├Â─črencisiyim.

CEM B├ľL├ťK : 1989 ─░skenderun do─čumluyum. ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu 3. S─▒n─▒f ├Â─črencisiyim.

─░PEK BEREKET : 1990 Ankara do─čumluyum. ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu 3. S─▒n─▒f ├Â─črencisiyim.

ONUR BARAK : 1989 Adana do─čumluyum. ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu 3. S─▒n─▒f ├Â─črencisiyim.

S─░NEM SEV─░N├çL─░ : 1990 ─░skenderun do─čumluyum. ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu 3. S─▒n─▒f ├Â─črencisiyim.

MEHMET U─×UR ─░NAL : 1990 ─░skenderun do─čumluyum. ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu 3. s─▒n─▒f ├Â─črencisiyim.

B─░ZE ULA┼×MANIZ VE ELE┼×T─░R─░LER─░N─░Z ─░├ç─░N

ADRES VE TELEFON NUMARALARI

ADRES : ─░KEM ─░lk├Â─čretim Okulu ┬ľ 3/A S─▒n─▒f─▒

Subay Lojmanlar─▒ Arkas─▒ ─░SKENDERUN

TELEFON : 613 20 35 - 613 31 85 - 613 50 04 - 447 73 67

A M A C I M I Z

T├╝m ─░KEM Okulunda dergimizin okunmas─▒n─▒ sa─člamak ve ileride matbaada bast─▒r─▒p yay─▒nlatmak.

DERG─░M─░Z─░ ALDI─×INIZ, OKUDU─×UNUZ VE OKUTTU─×UNUZ ─░├ç─░N TE┼×EKK├ťR EDER─░Z.

─░ M Z A L A R

K O N U B A ┼× L I ─× I SAYFA NO

Dergi yazarlar─▒n─▒n tan─▒t─▒m─▒-Ama├ž 1

─░├žindekiler 2

├ľd├╝ll├╝ Bilmece-Bulmaca 3

Duvar Yaz─▒lar─▒ 4

F─▒kra K├Â┼čemiz 5

Trafi─čin Sorunlar─▒ 6

Yayal─▒k ve Yaya Haklar─▒ 7

Trafik ile ─░lgili Sloganlar 8

┼×iir K├Â┼čemiz 9

├ľd├╝ll├╝ Yar─▒┼čma 10

Bilim ve Teknik K├Â┼čemiz 11

Bunlar─▒ Biliyor muydunuz ? 12

─░ngilizce ├ľd├╝ll├╝ Bulmaca 13

─░ki k─▒rkayak tam olarak birbirlerine yap─▒┼č─▒rsa ne olur ?

Herkes aray─▒nca mutlaka nerede para bulunur ?

Size ait oldu─ču halde sizden ├žok ba┼čkalar─▒n─▒n kulland─▒─č─▒ ┼čey nedir ?

Biber suya d├╝┼čese ne olur ?

Can ni├žin bo─čazdan gelir ?

Hangi kalede insan ya┼čamaz ?

R├╝ya nedir ?

Hangi havada ya─čmur olmaz ?

T├╝kenmez kalem neden t├╝kenmez ?

Su yutmu┼č topra─ča ne denir ?

Hangi maymun a─čaca t─▒rmanmaz ?

Hangi yolda trafik kazas─▒ olmaz ?

K─▒rm─▒z─▒ pelerine hangi bo─ča sald─▒rmaz ?

─░ki dil bilen bunlardan birini nas─▒l konu┼čur ?

├ç─▒t demeden ├žal─▒ya d├╝┼čer ?

Çok hızlı giden bir tırı kim tek elle durdurabilir ?

Adam─▒n biri adliye salonunun ├Ân├╝nden ge├žiyormu┼č, ├žatal┬ľb─▒├žak sesleri duymu┼č neden ?

Hangi piller patlar ?

Bir adam─▒n evinde yang─▒n ├ž─▒km─▒┼č, adam tavandaym─▒┼č, ├Âlmemi┼č, neden ?

Penguenler neden sandalyeye oturmaz ?

Be┼č inek b├╝y├╝k bir caddede kar┼č─▒dan kar┼č─▒ya nas─▒l ge├žer ?

BULMACA :

Berkay do─čum g├╝n├╝ne 4 arkada┼č─▒n─▒ ├ža─č─▒rm─▒┼č. Birinci arkada┼č─▒na pastas─▒n─▒n 1/6┬ĺs─▒n─▒ vermi┼č. ─░kinci arkada┼č─▒na kalan pastan─▒n 1/5┬ĺini vermi┼č. ├ť├ž├╝nc├╝ arkada┼č─▒na kalan pastan─▒n 1/4┬ĺ├╝n├╝ vermi┼č. D├Ârd├╝nc├╝ arkada┼č─▒na ise geriye kalan pastan─▒n 1/3 ┬Ĺ├╝n├╝ vermi┼č. Artakalan pastas─▒n─▒ ise minik k├Âpe─či ile e┼čit olarak payla┼čm─▒┼č. Acaba en b├╝y├╝k pastay─▒ kim yemi┼čtir.

NOT: Do─čru c├╝mleleri bulanlar en ge├ž May─▒s ay─▒ sonuna kadar ─░KEM ─░lk├Â─četim Okulu 3/A s─▒n─▒f─▒nda dergi yazarlar─▒ndan birine m├╝racaat edebilir. ├ľd├╝ller ise ├žekili┼č sonucu Haziran ay─▒nda verilecektir.

├çALI┼×MAK E─×LENCEL─░D─░R, AMA ┼×─░MD─░ E─×LENMEN─░N SIRASI DE─×─░L !

B─░TK─░SEL HAYATA G─░RD─░M, SIRF YE┼×─░LL─░K OLSUN D─░YE !

SEN─░ G├ľR├ťNCE G├ľZLER─░M DOLAR, KULAKLARIM MARK┬ů

GE├çEN G├ťN B─░R TAKS─░ ├çEV─░RD─░M, HALA D├ľN├ťYOR !

RUHUNUZU SATMAYIN ! K─░RAYA VER─░N┬ů

SIRTIMDA ├çOK ├çOK A─×IR B─░R Y├ťK VAR, AAA ODA NE OKUL ├çANTASIYMI┼× !

A┼×K ├çOK G├ťZELD─░R, HER NEREDE YA┼×ANIYOR VE YA┼×ATILIYORSA┬ů

├çOCU─×UNUZ OLDU ! G├ľZ├ťN├ťZ AYDIN, KULAKLARINIZ MAN─░SA┬ů

A─×A├ç YA┼×KEN E─×─░LM─░┼×, VE B─░R DAHA DO─×RULAMAMI┼× !

├çOCU─×UMA MAFYA ADINI VERD─░M, ARTIK MAFYA BABASIYIM┬ů

ALLAHIM, KEND─░M ─░├ç─░N B─░R┼×EY ─░STEM─░YORUM, AMA ANNEME PARALI, G├ťZEL VE AKILLI B─░R GEL─░N NAS─░P ET┬ů

ALTIN G─░B─░ B─░R ├çOCUK VARMI┼×, KADIN BOZDURUP B─░LEZ─░K YAPMI┼× !

PAHALI B─░R KAZA

Adam─▒n biri l├╝ks mersedesiyle giderken, bir yayaya ├žarpm─▒┼č ve yayan─▒n ayaklar─▒ k─▒r─▒lm─▒┼č. Tela┼ča kap─▒lan zengin ┼č├Âf├Âr, hemen adam─▒n yan─▒na gidip :

- Sana para vereyim, beni ┼čikayet etme, demi┼č.

Adam da cevap vermi┼č :

- Tamam, bana 100 Milyar lira ver, seni ┼čikayet etmeyeyim demi┼č.

Zengin adam k├╝plere binmi┼č.

- Sen beni milyarder mi sand─▒n be adam, demi┼č.

Ayaklar─▒ k─▒r─▒lan adam da gayet sakin cevap vermi┼č :

Ya sen, beni k─▒rkayak m─▒ sand─▒n┬ů

LAST─░K PATLAMI┼×

K├╝├ž├╝k temel yaz tatilinde bir kamyon ┼čof├Âr├╝n├╝n yan─▒nda muavinlik yap─▒yormu┼č. Bir g├╝n geri manevra yapacak olan ┼čof├Âr, muavini Temel┬ĺI a┼ča─č─▒ya indirip kendisine yard─▒m etmesini istemi┼č. Temel inmi┼č, bir yandan bak─▒yor bir yandan da sesleniyormu┼č :

Cel┬ů Ceeel.. Cel┬ů Sa─č yap cel.. Ha ┼čimdu sol yap cel.. ceel┬ů Cel┬ů HOOOP Lastik Patladu┬ů.

┼×of├Âr hemen a┼ča─č─▒ya inmi┼č. Bakm─▒┼č. O da ne? Lastik patlamas─▒na patlam─▒┼č ama lasti─čin alt─▒nda kanlar i├žinde bir adam yat─▒yormu┼č┬ů ┼×of├Âr deh┼četten kocaman a├ž─▒lm─▒┼č g├Âzlerle Temel┬ĺin ├╝st├╝ne y├╝r├╝m├╝┼č :

Neden s├Âylemedin bana lasti─čin alt─▒nda adam oldu─čunu ?

Temel ise gayet sakin :

Ha ne bilirdum, Adam─▒n cebinde ├živi oldu─čuni ?

YA┼×AYAB─░LMEK ─░├ç─░N

├ľl├╝mle sonu├žlanan bir otomobil kazas─▒ndan sonra, hakimin kendisini 2 y─▒l ┼čof├Ârl├╝k yapmamaya mahkum etti─čini duyan ┼čof├Âr :

-Aman, hakim bey, benim ya┼čayabilmem, ┼čof├Ârl├╝k yapabilmeme ba─čl─▒,

Diye yalvar─▒nca, hakim :

-Ba┼čkalar─▒n─▒n ya┼čayabilmesi de sizin ┼čof├Ârl├╝k yapmaman─▒za ba─čl─▒┬ů

PAROLAMIZ; TRAFIKTE SAYGI-YA┼×AMDA SA─×LIK OLMALIDIR…

TRAFIKTE ─░LK ADIM “KURALLARA UYMAK” SON ADIM DA “KURALLARA UYMAK”TIR…

TRAF─░K KURALLARINA UYARAK HERG├ťN B─░R INSANIN HAYATINI KURTARDI─×INIZI B─░L─░YOR MUYDUNUZ ?

SAYIN S├ťR├ťC├ťLER, ARACINIZLA DE─×─░L, TRAF─░K KURALLARINA UYMAKLA ├ľV├ťN├ťN…

TRAF─░KTE KONTROLLER─░N AMACI ─░NSANA SAYGIDIR…

SAYIN YAYALAR VE ARA├ç S├ťR├ťC├ťLERI, TEKERLEKL─░ SANDALYELERI AZALTMAK ─░├ç─░N TRAF─░K I┼×ARETLER─░NE UYALIM…

SAYIN S├ťR├ťC├ťLER DUYGULARINIZLA DE─×─░L, MANTI─×INIZLA ARA├ç KULLANIN…

BA┼×ARILI S├ťR├ťC├ť EN AZ KAZA YAPAN DE─×IL, KURALLARA UYAN S├ťR├ťC├ťD├ťR…

EMN─░YET KEMER─░N─░Z TAKILI MI?…Y├ťZDE 99 YA┼×AYACAKSINIZ…

KURALLARA UYMAK TRAF─░─×─░, TRAF─░K ─░SE YA┼×AMI G├ťZELLE┼×T─░R─░R…

EMN─░YET KEMER─░N─░Z SAVA┼×TA GAZ MASKEN─░Z G─░B─░D─░R.

KAZALARI OTOLAR DE─×─░L S├ťR├ťC├ťLER YAPAR…

─░NSAN HASTANEYE B─░RKA├ç DAK─░KADA G─░DER,FAKAT GER─░ D├ľN├ť┼×├ť ├çOK KEZ AYLAR S├ťRER.

ARABANI S├ťRERKEN DAHA ├çOK KEND─░ TEDB─░R─░NE G├ťVEN…

─░NSAN SEVD─░KLER─░NDEN KA├çINI KAYBEDERSE O KADAR KEZ ├ľL├ťR…

HIZ YOLU KISALTMAZ, YA┼×AMI KISALTIR…

HASTANELER─░N DE MA─×AZALAR G─░B─░ V─░TR─░NLER─░ OLSAYDI KAZALAR BU KADAR ├çOK OLMAZDI

B─░R ANLIK D─░KKATS─░ZL─░K, ├ľM├ťR BOYU P─░┼×MANLIK…

G├ťVENL─░─×─░ DENEME YOLU ─░LE ├ľ─×RENMEY─░N─░Z, BELK─░ DE DERS ALMAYA VAK─░T BULAMAZSINIZ.

B─░ZLER ET VE KEM─░KTEN YAPILMI┼×IZ, ARA├çLAR ─░SE DEM─░R VE ├çEL─░KTEN, ONLARLA SAVA┼×A G─░R─░┼×MEYEL─░M…

EMN─░YET KEMERS─░Z S├ťR├ťC├ť, TENCEREDE ├çALKALANAN YUMURTA KADAR ├çARES─░ZD─░R…

─░LKES─░ HIZ OLANIN ├ľMR├ť AZ OLUR.

B─░R EL─░NDE TELEFON, B─░R EL─░NDE D─░REKS─░YON, BU G─░D─░┼×LE HAYATINA VER─░RS─░N SON┬ů

TRAF─░K; T UTARLILIK,

R ─░AYET,

A KILLILIK,

F ARKED─░LMEK,

─░ NCEL─░K,

K AB─░L─░YET DEMEKT─░R.

HAYD─░ ─░KEM┬ĺL─░LER TRAF─░KTE DE ├ľRNEK OKUL OLALIM…

NOT: Yeni slogan ├╝reten arkada┼člar─▒m─▒z dergi adresine iletebilirler.

A┼ča─č─▒da verilen ipu├žlar─▒n─▒ kullanarak bo┼čluklar─▒ doldurunuz ve c├╝mleleri tamamlay─▒n─▒z.

Not : Bu yar─▒┼čmaya yaln─▒zca 2. 3. ve 4. s─▒n─▒flar kat─▒labilirler.

İPUÇLARI :

A = * S = ┬ę L = ├Ĺ ├ç = W ─░ = Y T = ┬ž N = ├Ť

O = ┬Ę ─× = F E = ┬¬ ├ť = Z K = ├ä R = ├ĺ D = Y

SORUMUZ :

KAZA ANINDA :

112 [├Ť][┬Ę ][├Ĺ ][ ] [┬ž ][┬¬][├Ĺ][┬¬][ ][┬Ę][├Ť][ ] [*][├ĺ][ * ][ ][ ][├Ť]

[W][┬¬][ ][├ĺ][ ] [ ][Z][ ][┬¬][├Ť][├Ĺ][Y][F][Y][ ├Ť][Y] [┬ę][*][F][├Ĺ][*]-

[ ][ ][├Ť]

[├ä][┬¬][├Ť][Y][Y] [ ][Z][ ][┬¬][├Ť][├Ĺ][Y][F][Y][ ├Ť][Y][ ][Y] [┬ę][*][F][├Ĺ][*]-

[ ][ ][├Ť]

[Y][├Ĺ][├ä] [ ][*][├ĺ][Y ][ ][ ][*] [ ][*][ ][├Ĺ] [*][ ][ ][├Ť]

NOT: Do─čru c├╝mleleri bulanlar en ge├ž May─▒s ay─▒ sonuna kadar ─░KEM ─░lk├Â─četim Okulu 3/A s─▒n─▒f─▒nda dergi yazarlar─▒ndan birine m├╝racaat edebilir. ├ľd├╝ller ise ├žekili┼č sonucu Haziran ay─▒nda verilecektir.

D├╝nyan─▒n en g├╝r├╝lt├╝c├╝ hayvan─▒ mavi balinad─▒r. Sesini ├Âyle y├╝kseltebilir ki suyun i├žinde 750 km. uzakl─▒ktaki arkada┼člar─▒ bile onu duyabilir. Diyelim ki mavi balina arkada┼člar─▒yla oyun oynamak istiyor. Ama arkada┼člar─▒n─▒ bulamayabilir. ─░┼čte o zaman ┼č├Âyle etraf─▒ ├ž─▒nlatan bir ┼čark─▒yla arkada┼člar─▒n─▒ oyuna davet edebilir…

T├╝ketti─čimiz ka─č─▒d─▒n % 75 ┬Ĺini geri kazanabilseydik bir y─▒lda 35 milyon adet a─čac─▒ kurtarabilirdik. Ka─č─▒tlar─▒n─▒z─▒ tekrar kullanman─▒n yollar─▒n─▒ bulun ve ka─č─▒d─▒n─▒z─▒n k─▒ymetini bilin.

Petrol ve k├Âm├╝rle i┼čleyen fabrikalar atmosfere fazla miktarda zehirli gaz ve kimyasal madde yayar. Bunlar ya─čmur ve karla birle┼čerek y├╝zlerce kilometre uzakl─▒─ča r├╝zgarlar─▒n yard─▒m─▒yla gider ve asit ya─čmurlar─▒ olarak ya─čarlar. Asit ya─čmurlar─▒n─▒n ya─čd─▒─č─▒ yerlerde a─ča├žlar hasar g├Âr├╝r, g├Âllerde ya┼čam sona erer.

D├╝nyada ilk elektronik bilgisayar Amerikada 1946 y─▒l─▒nda yap─▒lan ENIAK isimli makinedir.

Bir plastik pet ┼či┼čenin do─ča taraf─▒ndan yok edilebilmesi i├žin 100 y─▒l gereklidir. Bir teneke kola kutusu i├žin ise tam 10 y─▒l gereklidir. Soka─ča att─▒─č─▒n─▒z bir ├žiklet ise tam 5 y─▒lda do─ča taraf─▒ndan yokedilebilmektedir.

D├╝nyada her y─▒l ikibu├žuk milyon insan, sigaran─▒n sebep oldu─ču hastal─▒klardan ├Âlmektedir. D├╝nyada her y─▒l sigara al─▒┼čkanl─▒─č─▒ % 1 azal─▒rken T├╝rkiye┬ĺde her y─▒l % 2 oran─▒nda artmaktad─▒r.

Suami Maharal ad─▒ndaki bir hintli 17 y─▒l boyunca hi├ž oturmam─▒┼č. Su├žlu oldu─ču i├žin hapishanede olan bu hintli, ancak uyurken bir tahtaya yaslan─▒yormu┼č. Bu onun en ├Ânemli l├╝ks├╝ym├╝┼č.

Amerikal─▒ Matthew Mc Grary, ayaklar─▒n─▒ yere ├žok sa─člam basarm─▒┼č. Ni├žin mi? ├ç├╝nk├╝ ayaklar─▒ tam 60 numaraym─▒┼č da ondan┬ů

H├ťCREN─░N VE ATOMUN B├ťY├ťKL├ť─×├ť

Tipik bir h├╝creyle bir atomu k─▒yaslad─▒─č─▒mz zaman atomun boyu ne kadard─▒r. Bunu anlayabilmek i├žin ┼č├Âyle bir benzetme yapabiliriz:

Yanayana dizilen 2500 adet h├╝cre 2,5 cm uzunlu─čunda bir ├žizgi olu┼čturur.

Ayn─▒ uzunlukta bir ├žizgiyi olu┼čturmak i├žin ise 100 milyon Atom┬ĺun yanayana dizilmesi gereklidir.

┼×imdi, Atomun boyu ne kadard─▒r, anlayabildiniz mi ?

B─░YOLOJ─░ NED─░R, B─░YOLOG K─░MD─░R ?

Biyoloji canl─▒ varl─▒klarla ilgilenen bir bilim dal─▒d─▒r. Bu isim Yunanca Bios ve Logos s├Âzc├╝klerinin bir araya gelmesiyle olu┼čmu┼čtur. Bios ┬ôya┼čam┬ö, Logos ise ┬ôbilgi┬ö anlam─▒na gelir.

Biyoloji ile ilgilenen insanlara ┬ôBiyolog┬ö denir. Biyolojiden pek├žok bilim do─čmu┼čtur:

Zooloji hayvanlarla ilgilenir.

Botanik ise bitkilerin incelendi─či bir bilimdir.

Ekoloji t├╝m canl─▒lar─▒ ve onlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ ├ževre ile olan ili┼čkilerini inceler.

Baz─▒ biyologlar ya┼čam─▒n belli alanlar─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒rlar. ├ľrne─čin denizi inceleyen biyologlara ┬ôDeniz Biyolo─ču┬ö denir. Biyologlar ayr─▒ca, ├ževre kirlili─či ve ├ževre bilinci gibi konularla da ilgilenirler.

I┼×IK VE RENK

I┼č─▒k, ├ževremizdeki cisimleri g├Ârmemizi s─člayan bir enerji bi├žimidir. Lamba, mum, yada g├╝ne┼č gibi ─▒s─▒ kaynaklar─▒ndan yay─▒l─▒r.

I┼č─▒k yedi temel renkten olu┼čur: K─▒rm─▒z─▒, turuncu, sar─▒, ye┼čil, lacivert ve mor.

Beyaz ─▒┼č─▒k ise t├╝m bunlar─▒n kar─▒┼č─▒m─▒d─▒r. G├Âkku┼čaklar─▒, ya─čmur ya─čarken (yada ya─čmurdan hemen sonra) g├╝ne┼č a├žt─▒─č─▒ zaman ortaya ├ž─▒karlar. G├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒ ya─čmur damlalar─▒n─▒n i├žinden ge├žerken k─▒r─▒l─▒r, yans─▒r ve da─č─▒l─▒rlar.

G├Âky├╝z├╝ Neden Mavidir ?

G├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒ atmosfer i├žinde ayr─▒┼čmaya ba┼člar ve t├╝m g├Âky├╝z├╝ne mavi ─▒┼č─▒k sa├ž─▒l─▒r. Bunun nedeni, atmosferin ├╝st tabakalr─▒nda mavi ─▒┼č─▒─č─▒n dalga boyuna yak─▒n b├╝y├╝kl├╝klerde gaz ve toz par├žac─▒klar─▒n─▒n bulunmas─▒d─▒r.

T├╝rkiyenin g├╝ndeminde trafik sorununu her zaman ilk s─▒ralar─▒ i┼čgal etmeye devam edecektir. Bir ├╝lkede y─▒lda 6000 ki┼či trafik katliamlar─▒nda can veriyorsa ya da her saat ba┼č─▒ bir ki┼či yitiriliyorsa ve y─▒llardan beri bu sorun ├ž├Âz├╝lm├╝yor ise bunun nedeni soruna ciddiyetle e─čilmemesindendir. Sorun bir iki g├╝n sonra unutulacak raporlar haz─▒rlay─▒p, yahut ge├žici ├Ânlemler almakla ├ž├Âz├╝lemez.

Bu nedenledir ki yollardaki katliam─▒n g├╝nah─▒na b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kurallara uymayanlar kadar uyulmas─▒n─▒ sa─člamayanlar da ortakt─▒r.

Bu sorunun nedenleri bilinmiyor de─čil. ├ç├Âz├╝m├╝ i├žin ulusca kararl─▒ olmam─▒z yeterli. D├╝zenli trafik uygar toplumlar─▒n i┼čidir. S├╝r├╝c├╝s├╝, yayas─▒, yolcusu, altyap─▒s─▒ ve trafik polisi ile g├╝venli otomobil kullanma k├╝lt├╝r├╝m├╝z yok, yeterli yolumuz yok, otopark─▒m─▒z yok, polisin ve arac─▒n─▒n say─▒sal g├╝c├╝ yok.

Uygulamadan kaynaklanan sorunlar ve trafik g├╝venli─čini tehdit eden davran─▒┼člar─▒n yeterince cezaland─▒r─▒lmamas─▒ nedeniyle her ge├žen g├╝n daha ├žok kay─▒plar vermekteyiz.

D├╝nyaya ├ža─čda┼č uygarl─▒k d├╝zeyine ula┼čt─▒─č─▒m─▒z─▒ ilan ediyoruz ama trafik katliam─▒nda d├╝nya birincisi olmam─▒z bizim ├ža─č─▒n ├žok gerisinde oldu─čumuzu g├Âstermez mi?

Ba┼čkalar─▒ndan daha h─▒zl─▒ s├╝rd├╝─č├╝n├╝z zaman varaca─č─▒n─▒z yere sadece 5 veya 10 dakika ├Ânce ula┼čacaks─▒n─▒z. Bunun i├žin ├Âlmeye, sakat kalmaya, ├Âm├╝r boyu pi┼čmanl─▒k ├žekmeye de─čer mi ?

Trafik kazalar─▒n─▒n ├žo─čunun asla bir kader olmad─▒─č─▒n─▒, bilerek yap─▒lm─▒┼č hatalar oldu─čunu akl─▒n─▒zdan ├ž─▒karmay─▒n.

Bir ki┼či ne yapabilir diye d├╝┼č├╝nmeyin, bir ki┼či ba┼člang─▒├žt─▒r. Sorunu ├ž├Âzmese bile hi├ž de─čilse ├ž├Âz├╝m├╝ ba┼člatabilir. Buradan hareketle dergimiz b├Âyle d├╝┼č├╝nen duyarl─▒ arkada┼člar─▒ bir araya getirmek istemektedir. En az─▒ndan okula gidip geldi─čimiz servis yada di─čer ara├žlarla seyahat ederken kurallara uymayan ┼čof├Ârleri uyarmal─▒, bizler de ara├žlardan sarkmamal─▒, ┼čof├Ârleri konu┼čturmamal─▒, ayakta durmamal─▒ ve inip binerken trafi─če ├žok dikkat etmeliyiz.

Yukar─▒da belirtti─čimiz sorunlar ciddiyetle ele al─▒n─▒r ve uygulamaya ge├žilirse trafik katliam─▒n─▒n azalaca─č─▒ inanc─▒nday─▒z. T├╝m bunlar─▒ elele vererek ba┼čarmal─▒y─▒z.

Yaya kald─▒r─▒mlar─▒ yayalar─▒nd─▒r.

Kent merkezi yaya b├Âlgelerinindir.

Yaya ge├žitlerinde ├╝st├╝nl├╝k, mutlak olarak yayalar─▒nd─▒r.

Yayalar; yaya kald─▒r─▒mlar─▒, yaya b├Âlgeleri, yaya yollar─▒, yaya ge├žitleriyle ilgili kararlar─▒n al─▒nmas─▒na kat─▒lma hakk─▒na sahiptir.

Ara├žlar yaya kald─▒r─▒m─▒na kesinlikle park etmemelidir.

Kald─▒r─▒mlar ├╝zerindeki b├╝t├╝n fiziki ve toplumsal engeller, serbest y├╝r├╝y├╝┼č├╝ aksatmayacak bi├žimde d├╝zenlenmelidir.

Yayalar─▒n egzoz gazlar─▒yla zehirlenmemesi, g├╝r├╝lt├╝yle rahats─▒z olmamas─▒ ├╝zerlerine ├žamur, toz vb. s─▒├žrat─▒lmamas─▒ i├žin ├Ânlemler al─▒nmal─▒d─▒r.

Yaya b├Âlgeleri her t├╝rl├╝ motorlu ara├žtan ar─▒nd─▒rmal─▒d─▒r.

Yayalar─▒n ihtiyac─▒ kadar s─▒k yaya ge├židi yap─▒lmal─▒d─▒r.

Yaya ge├žitleri i┼čaretlenir ve buralar hi├žbir bi├žimde ara├žlar taraf─▒ndan i┼čgal edilemez.

Yayalar i├žin ye┼čil ─▒┼č─▒k s├╝resi, gerekli y├╝r├╝me s├╝resine g├Âre ayarlanmal─▒d─▒r.

Zemin kat─▒ yayalar─▒nd─▒r. Genel kural olarak yayalar ├╝st ve alt ge├žitlere zorlanamaz.

Her ├žocu─čun okula, yaya yolundan g├╝venlik i├žinde gitmesi sa─članmal─▒d─▒r.

Yaya yoluna paralel bisiklet yollar─▒ yap─▒lmal─▒d─▒r.

Kent y├Ânetimi yaya yolunu hizmet ve tesislerle donatmal─▒d─▒r.

Trafik polisi yayalar─▒n haklar─▒n─▒ da g├Âzetmelidir.

Yayal─▒k, insana ve ├ževreye dost bir ula┼č─▒m ┼čeklidir.

A┼ča─č─▒da verilen c├╝mlelerdeki eksik k─▒s─▒mlar─▒ tamamlay─▒n─▒z.

Would you like to eat an _ _ _ _ _ .

Do you _ _ _ _ swimming?

The boy is under the _ _ _ _ _ .

Do you like _ _ _ _ _ _ ?

Yes, I like _ _ .

I┬ĺm going to the _ _ _ _ _ _ _ _.

I want to be a _ _ _ _ _ .

A┼ča─č─▒daki tabloda gizlenmi┼č olan BOX, COMPUTER, GAME, BANANA, APPLE, PIZZA, ORANGE kelimeleri bulup i┼čaretleyiniz.

NOT: Do─čru c├╝mleleri bulanlar en ge├ž May─▒s ay─▒ sonuna kadar ─░KEM ─░lk├Â─četim Okulu 3/A s─▒n─▒f─▒nda dergi yazarlar─▒ndan birine m├╝racaat edebilir. ├ľd├╝ller ise ├žekili┼č sonucu Haziran ay─▒nda verilecektir.

TA┼×ITA SA─×DAN B─░NEL─░M

ANCAK DURUNCA ─░NEL─░M

BUG├ťN KONUMUZ TRAF─░K

KURALINI ├ľ─×RENEL─░M

SA─×DAN Y├ťR├ť KALDIRIMDA

D─░KKATL─░ OL HER ADIMDA

E─×ER KURALA UYARSAN

TEHL─░KE YOK HAYATINDA

SEN TEDB─░RS─░Z B─░R ┼×OF├ľRSEN

─░├çK─░L─░ TA┼×IT S├ťRERSEN

KAZA YAKIN DEMEKT─░R

B─░R DE UYKULU G─░DERSEN

├ľ─×├ťT BENDEN TUTMAK SENDEN

B─░R DERS ├çIKAR S├ľZLER─░MDEN

POL─░SLERE YARDIMCI OL

ALIKOYMA G├ľREV─░NDEN.

TRAF─░K KURALI

TRAFİK KURALINI İHLAL ETME HİÇBİR ZAMAN

─░HLAL EDEN S├ťR├ťC├ťN├ťN HAL─░ OLUR SONRA YAMAN

KURALLARI ├ç─░─×NEYENLER CEZASINI ALIR HEMEN

ONUN İÇİN DİKKAT ET, TRAFİK KURALINA.

KURALLARA , LEVHALARA ÇOK DİKKAT ET,

KIRMIZIDA HEMEN DUR, YE┼×─░LDE D─░KKATL─░ GE├ç,

BA┼×ARILI SEY─░R ─░├ç─░N, KEND─░NE B─░R ─░LKE SE├ç,

ONUN İÇİN DİKKAT ET, TRAFİK KURALINA.

HATALI HİÇ SOLLAMA, KARA HABER YOLLAMA,

B─░R TA┼×ITIN CAMINDAN DI┼×ARI EL SALLAMA

B─░R YANLI┼×I YAPIPTA SONRA H─░├ç A─×LAMA,

ONUN İÇİN DİKKAT ET, TRAFİK KURALINA.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

On K├╝├ž├╝k Zenci

ON K├ť├ç├ťK ZENC─░

Agatha Christie

Yay─▒n evi:Alt─▒n Kitaplar Yay─▒nevi

Yer: Zenci adas─▒

├ľzet:Bence bu kitab─▒n en iyi ├Âzeti, katilin intihar etmeden ├Ânce yazd─▒─č─▒ mektup. Ama onun ├Âncesinde konuyu k─▒saca toparlamak istiyorum:

Adaya davet edilen on kurban, hayatlar─▒ boyunca bir su├ža kar─▒┼čm─▒┼č, bir cinayet i┼člemi┼č insanlard─▒. Bu y├╝zden olacak, katil hepsine ada sahibinin ad─▒n─▒ kullanarak birer mektup g├Ânderir ve onlar─▒ adaya ├ža─č─▒r─▒r… ├çok ge├žmeden katil kendine g├Âre adalet olan seri cinayetine ba┼člar

├ľzetin baz─▒ sat─▒rlar─▒nda ge├žen ┼čiiri bilmeniz de iyi olurdu:

On k├╝├ž├╝k zenci yeme─če gitti,

Birinin lokmas─▒ bo─čaz─▒na t─▒kand─▒. Kald─▒ dokuz,

Dokuz k├╝├ž├╝k zenci ge├ž yatt─▒,

Sabah Biri uyanamad─▒, kald─▒ sekiz,

Sekiz k├╝├ž├╝k zenci Devon┬ĺu gezdi,

Biri geri d├Ânmedi. Kald─▒ yedi,

Yedi k├╝├ž├╝k zenci odun k─▒rd─▒

Biri baltay─▒ kendine vurdu. Kald─▒ alt─▒,

Alt─▒ k├╝├ž├╝k zenci bal arad─▒,

Birini ar─▒ soktu. Kald─▒ be┼č,

Be┼č k├╝├ž├╝k zenci mahkemeye gitti,

Biri tutukland─▒. Kald─▒ d├Ârt,

D├Ârt k├╝├ž├╝k zenci y├╝zmeye gitti,

Birini bal─▒k yuttu. Kald─▒ ├╝├ž,

├ť├ž k├╝├ž├╝k zenci ormana gitti,

Birini ay─▒ kapt─▒. Kald─▒ iki,

─░ki k├╝├ž├╝k zenci g├╝ne┼čte oturdu,

Birini g├╝ne┼č ├žarpt─▒. Kald─▒ bir zenci.

Bir k├╝├ž├╝k zenci yapayaln─▒z kald─▒.

Gidip kendini ast─▒. Kimse kalmad─▒.

Katilin mektubuyla devam ediyorum:

┬ô┼×imdi Zenci Adas─▒┬ĺn─▒n mekanizmas─▒n─▒n nas─▒l ├žal─▒┼čt─▒─č─▒na gelelim. Adan─▒n sat─▒n al─▒n─▒┼č─▒nda ve benim izlerimin ├Ârt├╝lmesinde Morris┬ĺi kullanmak G├╝├ž olmad─▒. Adam bu i┼člerin m├╝tehass─▒s─▒yd─▒. Se├žti─čim kurbanlar hakk─▒nda toplam─▒┼č oldu─čum bilgi sayesinde haz─▒rlad─▒─č─▒m plan kusursuz olarak tatbik safhas─▒na girdi ve b├╝t├╝n misafirlerim, ben de dahil olmak ├╝zere, sekiz a─čustosta Zenci Adas─▒┬ĺna ayak bast─▒lar.

Morris┬ĺin i┼čini evvelce g├Ârm├╝┼čt├╝m. Midesinde rahats─▒zd─▒. Londra┬ĺdan ayr─▒lmadan evvel mide a─čr─▒lar─▒ma ve haz─▒ms─▒zl─▒─č─▒ma iyi geldi─čini s├Âyleyerek bir ila├ž verdim. Bunu gece yatmadan ├Ânce i├žmesini tembih ettim. Hap─▒ teredd├╝ts├╝z kabul etti. Morris┬ĺin ├žok dikkatli ve tedbirli bir adam oldu─čunu biliyordum. ├ľl├╝m├╝nde sonra b├╝t├╝n evraklar─▒ didik edilse izime rastlanmayaca─č─▒ndan emindim.

Adadaki ├Âl├╝mleri s─▒ras─▒ benim taraf─▒mdan hususi maksatla ve dikkatle tanzim edilmi┼čti. Misafirlerimin aras─▒nda su├žlular derece dereceydi. Su├žu en hafif olan─▒n ├Ânce ├Âlelek di─čer do─čukkanl─▒ katillerle birlikte ayn─▒ korku ve vicdan azab─▒n─▒ ├žekmemelerini d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m.

Bunun i├žin Antony Marston ve Mrs. Rogers evvela ├Âld├╝ler. Birincisi aniden, ikincisi de yatt─▒─č─▒ uykudan uyanamayarak rahat├ža ├Âld├╝. Marston bir├žoklar─▒m─▒z gibi do─ču┼čtan mesuliyet sahibi olmayan biriydi. Onun i├žin yapt─▒─č─▒ kazalardan dolay─▒ adadaki di─čer canilerle bir tutulamazd─▒. Mrs. Rogers┬ĺa gelince, kad─▒n─▒n her┼čeyi kocas─▒n─▒n iste─či ├╝zerine yapt─▒─č─▒ belliydi.

Bu ikisinin ├Âl├╝mlerini uzun uzun izah etmeye l├╝zum g├Ârm├╝yorum. Polis bu iki cesedin ├Âl├╝m nedenini rahatl─▒kla ortaya ├ž─▒karacakt─▒r. Potasyum siyan├╝r evlerde b├Âcekleri ├Âld├╝rmek i├žin kullan─▒lan ve ele ge├žirilmesi gayet kolay olan bir zehirdir. Gramafon pla─č─▒n─▒n ithamlar─▒ndan sonra meydana gelen gergin hava sonunda Marston┬ĺun bo┼č i├žki kadehine bir miktar koymak benim i├žin zor olmad─▒.

Son zamanlarda sanc─▒lar─▒m─▒n artmas─▒ y├╝z├╝nden doktor bana hayli kuvvetli bir uyku ilac─▒ vermi┼čti. Bunu kullanmayarak bir stok yapm─▒┼čt─▒m. Bunu Mrs.Roger┬ĺin kadehine bo┼čalt─▒verdim.

General Macarthur┬ĺun ├Âl├╝m├╝ de hayli eziyetsiz oldu.Arkas─▒ndan yan─▒na sokuldu─čumu duymad─▒. Tabii,terastan ayr─▒larak generali ├Âld├╝rece─čim zaman─▒ gayet iyi ┼če├žmem gerekiyordu. Bunda da muvaffak oldum.

Benim teklifim ├╝zerine adada bir arama yap─▒ld─▒. Ve sa─č kalan biz yedi ki┼čiden ba┼čka hi├žbir canl─▒n─▒n bulunmad─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒. Bu, derhal ortada bir ┼č├╝phe havas─▒n─▒n uyanmas─▒na neden oldu. Plan─▒ma g├Âre m├╝ttefike ihtiyac─▒m vard─▒. bU i┼č i├žin de Dr.Armstrong┬ĺu se├žtim. ├ç├╝nk├╝ Armstrong beni uzaktan tan─▒yor ve meslekta┼člar─▒m aras─▒ndaki itibar─▒m─▒ biliyordu. Benim katil olabilece─čimi akl─▒n─▒n ucundan bile ge├žirmiyordu. B├╝t├╝n ┼č├╝pheleri Lombard┬ĺ─▒n ├╝zerineydi. Ben de ┼č├╝phelerinde hakl─▒ oldu─čunu belirten imalarda bulunuyordum. Bir ara ona katili tuza─ča d├╝┼č├╝rmek i├žin bir plan haz─▒rlad─▒─č─▒m─▒ f─▒s─▒ldad─▒m.

On a─čustos sabah─▒ Rogers┬ĺi ├Âld├╝rd├╝m. Oca─č─▒ yakmak i├žin odun k─▒r─▒yordu. Arkadasn yakla┼čt─▒─č─▒m─▒ duymad─▒. Yemek odas─▒n─▒n anahtar─▒n─▒ cebinde buldum. Zenci biblolar─▒n eksilmemesi i├žin oday─▒ kilitlemi┼č, anahtar─▒ da cebine koymu┼čtu.

Roger┬ĺin cesedinin bulunu┼čundan sonra meydana gelen kar─▒┼č─▒kl─▒ktan yararlanarak Lombard┬ĺ─▒n tabancas─▒n─▒ ald─▒m. Yan─▒nda tabanca oldu─čnu biliyordum.Daha do─črusu Moris┬ĺe Lombard┬ĺa tabanca almas─▒n─▒ s├Âylemesi i├žin talimat vermi┼čtim.

O sabah kahvalt─▒da cebimde kalan biraz uyku ilac─▒n─▒ Miss Brent┬ĺin fincan─▒na kahve koyarken bo┼čaltt─▒m. Biraz sonra yemek odas─▒na girdi─čimde ihtiyar k─▒z─▒n yar─▒ yar─▒ya kendinden ge├žmi┼č oldu─čunu g├Ârd├╝m. Bu vaziyette enjekt├Ârle boyun damarlar─▒n─▒n i├žine bir miktar siyan├╝r g├Ândermem ├žok zor olmad─▒. Camda dola┼čan e┼ček ar─▒s─▒ hakikaten ├žocuk├ža bir ┼čeydi. ┼×iirin m─▒sralar─▒na sad─▒k kalmaya ├žal─▒┼č─▒yordum.

Bundan hemen sonra bekledi─čim ┼čeyle kar┼č─▒la┼čt─▒m. Daha do─črusu bunu ben teklif ettim. Ve birlikte b├╝t├╝n evin i├žini birbirimizin ├╝st├╝ne kadar arad─▒k. Tabancay─▒ iyi bir yere saklam─▒┼čt─▒m. Zaten yan─▒mda getirdi─čim siyan├╝r ve uyku ilac─▒ da bitmi┼čti.

Bundan sonra, Armstrong┬ĺ plan─▒m─▒z─▒ tatbik etme zaman─▒n─▒n geldi─čini s├Âyledim. Plan ┼čuydu; ben ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č rol├╝ yaparak katili tuza─ča d├╝┼č├╝recektim. Katil tuza─ča d├╝┼čmese bile ben ├Âl├╝ olaca─č─▒mdan serbest├že hareket edip herkesi g├Âzetliyebilecektim

Armstron┬ĺun bu fikre akl─▒ yatm─▒┼čt─▒. Plan─▒ o gece tatbik ettik. Aln─▒ma yap─▒┼čt─▒r─▒lan biraz k─▒rm─▒z─▒ ├žamur, k─▒rm─▒z─▒ banyo perdesi, ve peruk yerine ge├žen gri y├╝n dekoru tamamlamaya yetti. Elektrik olmad─▒─č─▒ndan mumlar─▒n titrek ─▒┼č─▒─č─▒ i┼čimi kolayla┼čt─▒rd─▒. Dr.Armstrong┬ĺun beni muayene ettikten sonra heyecan ve korku i├žinde olan di─čerlerinin yan─▒ma sokulmayacaklar─▒ndan emindim.

Plan m├╝kemmel tatbik edildi. Gayet iyi d├╝┼č├╝nerek odas─▒na ast─▒─č─▒m yosunlar Miss Claythorne┬ĺun ├ž─▒─čl─▒klarla evi aya─ča kald─▒rmas─▒na tetti. Herkes yukar─▒ ko┼čtu─čundan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č adam pozu almaya rahat├ža vakit oldum.

Beni ├Âlm├╝┼č vaziyette g├Ârd├╝kleri zaman hepsi tam bekledi─čim ┼čekilde hareket ettiler. Armstrong rol├╝nde en az profesyonel bir akt├Âr kadar iyiydi.beni yukar─▒, odama ta┼č─▒y─▒p yata─č─▒ma yat─▒rd─▒lar. Birbirlerinden o kadar korkuyor, o kadar ┼č├╝pheleniyorlard─▒ ki, benimle kimsenin alakadar oldu─ču yoktu.

O gece saat ikiye ├žeyrek kala Armstrong┬ĺla d─▒┼čar─▒da bulu┼čacakt─▒k. Onu evin arkas─▒ndaki kayalar─▒n ├╝zerine ├ž─▒kard─▒m. Hi├žbir ┼čeyden ┼č├╝phelenmemi┼čti. Fakat o sa├žma cocuk ┼čiirini hat─▒rlam─▒┼č olsayd─▒ ├žok dikkatli olmas─▒ gerekti─čimi anlayacakt─▒.

Doktorun i┼čini g├Ârmek kolay oldu. Kayalardan a┼ča─č─▒ bakarak ma─čara gibi bir ┼čey g├Ârd├╝─č├╝m├╝ s├Âyledim. O da e─čilip bakarken arkas─▒ndan ittim. Sonra eve d├Ând├╝m. Blore┬ĺnin i┼čitti─či herhalde benim ayak seslerimdi. Birka├ž dakika sonra Armstrong┬ĺun odas─▒ndayd─▒m. Bu defa birinin i┼čitmesi i├žin biraz g├╝r├╝lt├╝ yaparak odadan ├ž─▒kt─▒m. Merdivenlerin sonuna vard─▒─č─▒m zaman yukar─▒da bir kap─▒n─▒n a├ž─▒ld─▒─č─▒n─▒ duydum. Pe┼čimden merdivenleri inen kimse ben ├Ân kap─▒dan ├ž─▒karken g├Âlgemi g├Ârm├╝┼č olmal─▒yd─▒.

Pe┼čime d├╝┼čmelerinden bir iki dakika evvel evin etraf─▒n─▒ dola┼čarak evvelce a├ž─▒k b─▒rakm─▒┼č oldu─čum pencereden yemek odas─▒na girdim. Pencereyi kapad─▒m. Sonra zenci bebeklerden birini ve cam─▒ k─▒r─▒p yukar─▒ ├ž─▒kt─▒m. Odama girerek uzand─▒m.

Evi tekrar arayacaklar─▒n─▒ tahmin ediyordum. Fakat cesetleri dikkatlice muayene etmeyeceklerinden emindim. Nitekim, tahmin etti─čim gibi,├╝zerime ├Ârt├╝lm├╝┼č ├žar┼čaf─▒n ucunu ┼č├Âyle bir kald─▒r─▒p y├╝z├╝me bakarak odamdan ├ž─▒k─▒p gittiler.

Bu arada Lombard┬ĺ─▒n tabancas─▒n─▒ nereye koydu─čumu s├Âylemeyi unuttum.galiba. Arama s─▒ras─▒nda tabancan─▒n nerede sakl─▒ oldu─čunu da merak eden olabilir. Kilerde bir y─▒─č─▒n konserve kutusu vard─▒. En alttaki bisk├╝vi kutular─▒ndan birini a├žt─▒m, i├žinden bir miktar─▒n─▒ ba┼čaltarak tabancay─▒ i├žine koydum ve kapa─č─▒ dikkatlice kapad─▒m.

Hi├ž dokunulmam─▒┼č gibi duran konserve kutular─▒n─▒n i├žini kimsenin aramayaca─č─▒n─▒ biliyordum.

Nihayet en heyecanland─▒─č─▒m an gelmi┼čti. Adada birbirinde ├ž─▒lg─▒n gibi korkan ├╝├ž ki┼či kalm─▒┼čt─▒ ve bunlardan birinin elinde bir tabanca vard─▒. Onlar─▒ evin penceresinden dikkatlice izliyordum. Blore eve do─čru gelirken b├╝y├╝k mermer saati pencerenin yan─▒na getirerek bekledim ve i┼čini bitiriverdim.

Gene evin penceresinden Vera Claythorne┬ĺ─▒n Philip Lombard┬ĺ─▒ vuru┼čunu seyrettim. ├çok cesur bir kad─▒n oldu─čunu daha ilk g├Âr├╝┼č├╝mde anlam─▒┼čt─▒m. Lombard ├Âl├╝r ├Âlmez Vera┬ĺn─▒n odas─▒n─▒ haz─▒rlad─▒m.

├çok enteresan bir psikolojik tecr├╝beye giri┼čmi┼čtim. Acaba gen├ž k─▒z─▒n vicdan─▒ndaki su├žluluk duygusu, i├žinde bulundu─ču sinir gerginli─činin yard─▒m─▒yla ve yeni bir i┼čledikten sonra etraf─▒nda gereken dekor ve atmosfer yarat─▒ld─▒─č─▒ takdirde kendi kendini cezaland─▒rmaya yetecek miydi? Yetece─čini tahmin ediyordum. Yan─▒lmam─▒┼č─▒m. Vera kendisini odas─▒nda gardrobun kenar─▒na saklanm─▒┼č bulunan benim g├Âzlerim ├Ân├╝nde ast─▒.

Nihayet son olarak, benim k─▒z─▒n aya─č─▒n─▒n alt─▒ndaki iskemleyi ├žekmem ve yerine koymam kalm─▒┼čt─▒. Sonra tabancay─▒ arad─▒m ve onu k─▒z─▒n d├╝┼č├╝rd├╝─č├╝ yerde merdivenlerin yan─▒nda buldum. ├ťzerindeki parmak izlerini bozmayacak ┼čekilde ald─▒m.

Ve nihayet….

Yaz─▒m─▒ bitirece─čim ve bir ┼či┼čeye koyup a─čz─▒n─▒ s─▒k─▒ca kapay─▒p m├╝h├╝rledikten sonra denize ataca─č─▒m.

Ni├žin?

Evet ni├žin?

Daima kimsenin i├žinden ├ž─▒karamayaca─č─▒ esrarengiz bir cinayet i┼člemeyi arzu edip durmu┼čtum.

Fakat ┼čimdi ┼čunu anlam─▒┼č bulunuyorum ki, hi├žbir santkar ┼čaheserini sadece kendi g├Ârerek tatmin olamaz. Sanatkar─▒ as─▒l tatmin eden ┼čey eseri de─čil, onun meydana getirdi─či takdir ve alk─▒┼člard─▒r.

B├╝t├╝n insanlar ├Ân├╝nde ┼čunu itiraf ediyorum ki, ben de ne kadar zeki ve kurnaz oldu─čumun herkes taraf─▒ndan takdir edilmesini isteyen bir zavall─▒y─▒m…

─░ntihar─▒m─▒n ┼č├Âyle olaca─č─▒n─▒ tahmin ediyorum:

─░pek mendille tutaca─č─▒m tabancan─▒n teti─čini ├žekince kolum yana d├╝┼čecek. Serbest kalan tabanca, lasti─čin ├žeki┼čiyle kap─▒n─▒n tokma─č─▒na ├žarparak odan─▒n d─▒┼č─▒na d├╝┼čecek. G├Âzl├╝─č├╝n kordonu da v├╝cudumun alt─▒nda bulunan g├Âzl├╝─č├╝m├╝n yan─▒nda masum bir tav─▒rla sallanacak. Yerde g├Âr├╝lecek olan mendil de kimsen,n dikkatini ├žekmeyecek.

Cesedim yata─č─▒mda yatarken ve kader arkada┼člar─▒m─▒n da zannettikleri gibi aln─▒mdan vurulmu┼č olarak bulunacak. ├ľl├╝m vakti, cesetlerimiz ├žok ge├ž ele ge├žirilece─činden tam olarak tespit edilemeyecek ve kurbanlar─▒n ├Âl├╝m s─▒ralar─▒ hat─▒ra defterlerinde yaz─▒lanlara uygun ┼čekilde oldu─ču kabul edilecek.

Deniz s├╝kunet buldu─ču zaman adaya kay─▒klar ve insanlar gelecek

Ve herkes 10 ceset ile Zenci adas─▒n─▒n, bu mektup bulunamazsa, hi├žbir zaman ├ž├Âz├╝lemeyecek olan esrar─▒ ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalacak….

Lawrance Wargrave”

Sonu├ž: Bu konu ├╝zerinde uzun s├╝re d├╝┼č├╝nd├╝kten sonra, her ┼čeyin bir bedeli vard─▒r sonucuna ula┼čt─▒m. Tabi buna ba─čl─▒ olarak ┬ô ne ekersen onu bi├žersin┬ö ┬ôalma mazlumun ah─▒n─▒, ├ž─▒kar aheste aheste┬ö gibi atas├Âzleri de bulunabilir.

Be─čendi─čim yanlar─▒: Bu kitap benim ┼čimdiye kadar okudu─čum ey iyi kitaplardan biriydi. Uzun s├╝re etkisinden kurtulamad─▒─č─▒m, ├Âzetini ├ž─▒kar─▒rken bile tedirgin oldu─čum ve ├žok s├╝r├╝kleyici oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m bir kitap… Her sayfas─▒nda ayr─▒ bir ┼č├╝phe uyand─▒ran, her cinayette ┼č├╝phelerimi ba┼čka y├Ânlere ├žeken ├žok g├╝zel bir kitapt─▒. Bilmiyorum belki size biraz abart─▒ gelebilir ama bana, belki de bu t├╝r kitaplar─▒n m├╝ptelas─▒ oldu─čumdan ├žok farkl─▒ gelmi┼čti..

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Anadolu Yakas─▒’n─▒n Y├╝kselen De─čer─▒:

ANADOLU YAKAS─▒’N─▒N Y├ťKSELEN DE─×ERI:

AC─▒BADEM

K├ťLT├ťR VE SANAT DE─×ERLER─░M─░Z

F─░NAL ├ľDEV─░

Emre Koz

98051037

Y─▒ld─▒z Teknik ├ťniversitesi

Kimya-Metalurji Fak├╝ltesi

Kimya M├╝hendisli─či B├Âl├╝m├╝

─░stanbul

2002

Anadolu Yakas─▒’n─▒n y├╝kselen de─čeri: Ac─▒badem

Kad─▒k├Ây┬ĺ├╝n temiz havas─▒yla ├╝nl├╝ bir mesiresiyken muteber bir semte d├Ân├╝┼čen Ac─▒badem gelecek vaat ediyor. Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒n─▒n av sahas─▒ olan u├žsuz bucaks─▒z araziler mutena caddelere d├Ân├╝┼č├╝rken, ┼č─▒k apartmanlar, modern konaklar da av k├Â┼čklerinin yerini ald─▒ ├žoktan…

┬ôHay─▒r burada oturamay─▒z,┬ö diye homurdand─▒m, marul tarlalar─▒n─▒n k─▒y─▒s─▒nda a─č─▒r ├žekimde otlayan alaca renkli ine─či g├Âstererek. ┬ôBak da─č ba┼č─▒nday─▒z g├Ârm├╝yor musun?┬ö Saat ba┼č─▒ ge├žen minib├╝se yan g├Âzle bakarak s├Âylenmeye devam ettim ┬ôNe otob├╝s, ne de dolmu┼č var buraya gelebilmek i├žin┬ö. Tarladaki kuyu suyunu ├žeken su motorunun sesi yerini 65 model Volkswagen┬ĺ─▒m─▒z─▒n vantilat├Âr kay─▒┼č─▒na b─▒rak─▒rken arkama bile bakmad─▒m… Oysaki bakt─▒─č─▒m─▒z ev ┼čehir merkezindekilere k─▒yasla olduk├ža iyiydi. Hani ┼ču emlak├ž─▒lar─▒n l├╝ks diye allay─▒p pullad─▒klar─▒, ancak olmas─▒ gereken standarda sahip olanlardan… 1980┬ĺlerin sonlar─▒ Ac─▒badem┬ĺe b├╝y├╝k sitelerin kurulmaya ba┼člad─▒─č─▒ y─▒llard─▒. Basiretsizlik mazeret say─▒lmayabilir ama ├žok gen├ž olmak affedilebilir belki. Pek ├žok ki┼či gibi ben de tahmin edemezdim tabi, g├╝n gelip da─č ba┼č─▒ dedi─čim yerin en merkezi semtler aras─▒na girece─čini ve Ac─▒badem┬ĺde do─čru d├╝zg├╝n bir evde oturabilmek i├žin avu├ž dolusu kira ├Âdeyece─čimi. Dahas─▒ bir g├╝n yine burada bir ev sahibi olabilmek u─čruna deliye p├Âsteki sayd─▒r─▒r gibi emlak├ž─▒lar─▒n bana para sayd─▒raca─č─▒n─▒…

Peki siz en son hangi semte da─č ba┼č─▒ dediniz? Kozyata─č─▒? ─░├žerenk├Ây? Halkal─▒? Zekeriyak├Ây? Kavac─▒k?… Bu soru gelece─či o g├╝nden g├Âr├╝p yat─▒r─▒mlar─▒n─▒ ak─▒ll─▒ca de─čerlendirenlere komik gelecektir zaten. Ben de art─▒k ┬ôBuralarda vaktiyle in cin top oynard─▒, o zaman bir yer edinseydi bizimkiler ┼čimdi ┼ču kadar para edecekti, ┼č├Âyle bir yerde ya┼č─▒yor olacakt─▒k,┬ö repli─čini tekrarlayanlardan de─čilim.

Yeni semtin yak─▒n tarih├žesi

┼×imdiki Ac─▒badem semtinin bulundu─ču alan 17. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda K─▒zlara─čas─▒ M─▒s─▒rl─▒ Osman A─ča’n─▒n m├╝lk├╝yken IV. Murad taraf─▒ndan 1630′da kamula┼čt─▒r─▒lm─▒┼č, daha sonra 1800┬ĺlerde ise III. Selim┬ĺin m├╝lkiyetine ge├žmi┼č. Padi┼čahlar ├Âd├╝llendirmek istedikleri ki┼čilere buradan yer ba─č─▒┼člam─▒┼č, kendileri de av ve e─člence i├žin s─▒k s─▒k gelmi┼čler. Geni┼č ├žay─▒rlar─▒n, ba─člar─▒n, bah├želerin ve K├╝├ž├╝k ├çaml─▒ca┬ĺya do─čru korular─▒n aras─▒nda saray mensuplar─▒n─▒n, sultanlar─▒n, ┼čehzadelerin, pa┼čalar─▒n, k├Â┼čklerinin bulundu─ču, temiz havas─▒ y├╝z├╝nden ├Âzellikle ci─čer hastalar─▒na tavsiye edilen [Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒ (MSB) G├Â─č├╝s Hastal─▒klar─▒ Hastanesi de buradad─▒r] bir sayfiye, mesire ve dinlenme yeriydi. Kentsel iskan b├Âlgesinin s─▒n─▒r─▒, 1960┬ĺlara gelene kadar ┼čair ├ľzdemir Asaf┬ĺ─▒n da oturdu─ču Sarayard─▒ Soka─č─▒ idi. Gerek Ko┼čuyolu gerekse Hasanpa┼ča┬ĺya do─čru tatl─▒ meyillerle inen yama├žlarda, a─ča├žl─▒kl─▒ bah├želer aras─▒nda ah┼čap k├Â┼čkler ve 1930-1940┬ĺlar─▒n mimari ├Âzelliklerini ta┼č─▒yan (tek t├╝k de olsa hala var) kagir villalar vard─▒. 1965┬ĺlerden sonra Sokollu Arazisi┬ĺnin parselizasyonu (┼čimdiki ─░┼č Bankas─▒ Bloklar─▒┬ĺn─▒n bulundu─ču alan) b├Âlgedeki yap─▒la┼čmaya h─▒z kazand─▒rd─▒. B├╝y├╝k siteler kurulmaya ba┼čland─▒ ve Ac─▒badem Caddesi geni┼čletildi. Caddenin iki yan─▒ndaki yap─▒la┼čma 1980┬ĺden sonra h─▒zland─▒ ve semtin ├žehresini t├╝m├╝yle de─či┼čtirdi.

Ve ┼čimdi…

25 y─▒l ├Ânce ba┼člayan ve son d├Ânemlerde h─▒z kazanan yap─▒la┼čma semtin ├žehresini t├╝m├╝yle de─či┼čtirdi. K├Â┼čklerin ├žo─ču restore edilerek ├žo─čunlukla i┼čyeri olarak kullan─▒lmaya ba┼čland─▒. Ama bah├želerine g├╝ller ve han─▒melleri yerine apartmanlar dikildi… Palmiyeleri ise ne┼čeli de─čil mahzun. ├ľzellikle deprem spek├╝lasyonlar─▒ndan sonra Anadolu Yakas─▒┬ĺn─▒n g├Âzde semtleri aras─▒na girdi. ├ľzellikle ┼čehrin sahil b├Âlgelerinde oturanlar─▒n zeminin sa─člaml─▒─č─▒ nedeniyle buraya ta┼č─▒nd─▒klar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor emlak├ž─▒lar. Bu durum ev fiyatlar─▒n─▒n artmas─▒na neden olurken bir yandan da yeni ve l├╝ks yap─▒lar─▒n ba┼člamas─▒na yol a├žt─▒. Bo┼č alan kalmamakla birlikte ├çaml─▒ca┬ĺya dek uzand─▒ semtin s─▒n─▒rlar─▒. ├çaml─▒ca Konaklar─▒ bunun bir ├Ârne─či… Evlerin metrekaresi bin Dolar┬ĺdan ba┼čl─▒yor. Bununla beraber Ac─▒badem sosyal ve ekonomik a├ž─▒dan g├Âr├╝nmez bir ├žizgiyle ikiye ayr─▒l─▒yor. ─░lk yerle┼čim b├Âlgesi olan E5┬ĺin alt─▒nda olan b├Âl├╝m hala m├╝tevaz─▒. Otoyolun ├╝st├╝ndeki b├Âlge ise daha y├╝ksek gelir gurubu insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ yer olarak niteleniyor. M├╝stakil apartmanlarda oturanlar ├Âzel g├╝venlikli, korumal─▒ ┼č─▒k siteler i├žin ┬ôyar─▒ a├ž─▒k cezaevi┬ö ifadesini kullan─▒yorlar. Havadar konumu nedeniyle bir ├žok senatoryum ve prevantoryumlar─▒ b├╝nyesinde bar─▒nd─▒r─▒yor. Ad─▒ markala┼čan Ac─▒badem Hastanesi┬ĺnin yan─▒ s─▒ra halen ├çaml─▒ca Askeri Senatoryumu, MSB G├Â─č├╝s Hastal─▒klar─▒ Hastanesi, Valideba─č─▒ Sa─čl─▒k Tesisleri, Sabanc─▒ Spastik ├çocuklar E─čitim Merkezi yer al─▒yor. ├ľzel okullar─▒n say─▒lar─▒n─▒n hayli fazla oldu─ču semtte iki ├╝niversite bulunuyor: Do─ču┼č ├ťniversitesi ve Marmara ├ťniversitesi (M├ť) G├╝zel Sanatlar Fak├╝ltesi. Semtin genel profilini bankac─▒lar, gazeteciler, ├Â─čretmenler, ├Â─čretim ├╝yeleri, mimarlar olu┼čturuyor. Sabah ve ak┼čam saatlerinde caddeler ve sokaklar ├Â─črenciler, i┼člerine yeti┼čmeye ├žal─▒┼čanlar (% 70┬ĺi kad─▒n), y├╝r├╝y├╝┼če ├ž─▒kan orta ya┼č ├╝st├╝ insanlarla canlan─▒yor. G├╝n boyunca sessizlik ve sakinlik hakim olan semtte (gece ya da g├╝nd├╝z fark etmiyor) en ├žok hissetti─činiz duygu g├╝ven. Herkes biraz size benziyor, siz biraz herkese benziyorsunuz burada. S─▒ra d─▒┼č─▒ insanlarla kar┼č─▒la┼čmad─▒─č─▒n─▒z gibi semtin s├╝kunetini bozan olaylar da ya┼čanm─▒yor. Hay─▒r tekd├╝ze de─čil, Ac─▒badem kibar bir semt…

Hababam S─▒n─▒f─▒┬ĺn─▒n yeni mekan─▒: ├çaml─▒ca K─▒z Lisesi

Ac─▒badem┬ĺin ├Ânemli ve renkli yap─▒lar─▒ndan biri ├çaml─▒ca K─▒z Lisesi. 1908 y─▒l─▒nda Hicaz Valisi ve Kumandan─▒ Ahmed Ratib Pa┼ča┬ĺn─▒n yapt─▒rd─▒─č─▒ k├Â┼čk uzun y─▒llar lise binas─▒ olarak kullan─▒ld─▒. ┼×imdi ├Â─čretim yine ayn─▒ arazide bulunan yeni binada devam ediyor. Eski k├Â┼čk ise uzun s├╝ren bir restorasyon ├žal─▒┼čmas─▒ndan sonra y├Ânetim binas─▒ olarak hayata ge├žirildi. K├Â┼čk ├Ân├╝m├╝zdeki g├╝nlerde Hababam S─▒n─▒f─▒ filminin ├žekimlerine sahne olacak.

Eski k├Â┼čklerin de─či┼čebilir kaderi: Sokollu K├Â┼čk├╝

Bir d├Ânem Anadolu Lisesi olarak kullan─▒lan Sokollu K├Â┼čk├╝ halen bo┼č ve harap durumda. Sokollu Mehmed Pa┼ča┬ĺn─▒n gen├ž e┼či ─░smihan Sultan i├žin yapt─▒rd─▒─č─▒ rivayet edilen binan─▒n asl─▒nda V. Mehmet Re┼čad┬ĺ─▒n o─člu ┼×ehzade Ziyaeddin Efendi┬ĺnin k├Â┼čk├╝ oldu─čunu yaz─▒yor kaynak kitaplar. Hanedan ├╝yeleri yurtd─▒┼č─▒na g├Ânderilirken Ziyaeddin Efendi damad─▒n─▒n karde┼či Hikmet Sokollu┬ĺyu vekil tayin ederek k├Â┼čk├╝ onun babas─▒na satt─▒─č─▒ i├žin Sokollu K├Â┼čk├╝ olarak an─▒l─▒yor.

En g├Âzde muhit Ni┼čanta┼č─▒

Ad─▒n─▒ II. Mahmud┬ĺun an─▒s─▒na dikilen ta┼čtan ad─▒n─▒ alan Ni┼čanta┼č─▒ semtin en zengin muhiti. Padi┼čah─▒n art─▒k yerinde bulunmayan K├╝├ž├╝k ├çaml─▒ca Kasr─▒┬ĺndan t├╝fe─čiyle ni┼čan al─▒p bin ad─▒m ├Âtedeki yumurtay─▒ vurdu─ču yerde bulunan ni┼čan ta┼č─▒n─▒n ├╝zerinde ┼×air Arif┬ĺe ait Osmanl─▒ca bir kitabe yer al─▒yor.

G├Âz var nizam var: Ayr─▒l─▒k ├çe┼čmesi

Anadolu┬ĺya gidecek ordu birliklerinin ve hac─▒ kafilelerinin u─čurland─▒─č─▒ yer olan Ayr─▒l─▒k ├çe┼čmesi Soka─č─▒┬ĺndaki ├že┼čme ad─▒n─▒ bu ayr─▒l─▒k seremonilerinden al─▒yor. Ayr─▒l─▒k ├çe┼čmesi┬ĺnin toprak alt─▒nda kalan di─čer yar─▒s─▒ plans─▒z yenileme ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n insana pes dedirtecek d├╝zeyde oldu─čunun g├Âstergesi.

─░ddias─▒z ve yal─▒n: Faik Pa┼ča Camii

II. Abd├╝lhamit d├Âneminde Faik Pa┼ča D├Ânemi┬ĺnde yapt─▒r─▒lan cami semtin en eski yap─▒lar─▒ndan. Tek minareli, kare planl─▒, ta┼č duvarl─▒ cami Osmanl─▒ mimarisinin en yal─▒n ├Ârne─či. G├Âsteri┼čsiz ama vakur…

T├╝rkiye’de bir ba┼čka benzeri yok: Artess ├çaml─▒ca Art Gallery & Studio

Profes├Âr S├╝leyman Saim Tekcan 30 y─▒ld─▒r Ac─▒badem┬ĺde oturuyor. Sanatla i├ž i├že ya┼čad─▒─č─▒ mekan ayn─▒ zamanda bir sanat evi. ┬ôOsmanl─▒lar yerle┼čmek i├žin hep do─čru yerleri se├žmi┼člerdir diye d├╝┼č├╝n├╝r├╝m. Ac─▒badem de temiz havas─▒ sakinli─či ve manzaras─▒yla benim ya┼čamak i├žin severek tercih etti─čim bir semt. Zaman i├žerisinde buray─▒ se├žmekle yan─▒lmad─▒─č─▒m, daha do─črusu atalar─▒m─▒z─▒n hakl─▒l─▒─č─▒ bir kez daha ortaya ├ž─▒kt─▒,┬ö s├Âzleriyle anlat─▒yor semte dair g├Âr├╝┼člerini.

Artess ise Profes├Âr S├╝leyman Saim Tekcan┬ĺ─▒n sanat├ž─▒ ki┼čili─či ve e─čitimci kimli─činin bir uzant─▒s─▒. Mimar Sinan ├ťniversitesi G├╝zel Sanatlar Fak├╝ltesi┬ĺnde uzun y─▒llar dekanl─▒k g├Ârevinde de bulunan S├╝leyman Bey olanaklar─▒n─▒ ve teknik bilgilerini di─čer sanat├ž─▒ dostlar─▒yla payla┼čmak, ├Âzg├╝n bask─▒n─▒n olanaklar─▒n─▒ geli┼čtirmek ve yayg─▒nla┼čt─▒rmak amac─▒yla kurmu┼č at├Âlyesini. Zamanla at├Âlye olmaktan ├ž─▒karak s─▒cak atmosferiyle sanat├ž─▒lar─▒n u─črak yeri ve sanat sohbetleriyle dolu ortak bir bulu┼čma noktas─▒ haline gelmi┼č. Ac─▒badem┬ĺin en g├╝zel manzaral─▒ tepelerinden birinde yer alan m├╝stakil bina, grav├╝r ve ipek bask─▒ at├Âlyeleri b├╝nyesinde ├╝retilen ├Âzg├╝n bask─▒lar─▒n s├╝rekli sergilendi─či sanat galerisi, yabanc─▒ sanat├ž─▒lar─▒n at├Âlyede ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ s├╝re boyunca konaklayabilecekleri misafirhanesi, sanat k├╝t├╝phanesi, ├žal─▒┼čma mekanlar─▒ ve ├žer├ževe at├Âlyesi ile T├╝rkiye┬ĺde ilk ve tek olma ├Âzelli─čine sahip. Artess┬ĺe yolu d├╝┼čen, ├╝reten ve payla┼čan isimler aras─▒nda Nurullah Berk, Elif Naci, Avni Arba┼č, Ne┼čet G├╝nal, Mehmet G├╝lery├╝z gibi ├╝nl├╝ sanat├ž─▒lar da bulunuyor.

R├Âportaj: G├╝nseli Kato

┬ôI┼č─▒klar─▒m s├Ânmeden bakkal kapanmaz┬ö

Resim sanat─▒nda farkl─▒ ve ├Âzg├╝n ├žal─▒┼čmalar─▒yla dikkat ├žeken G├╝nseli Kato 35 y─▒ld─▒r Ac─▒badem┬ĺde oturuyor. Ger├ži bir ara bir Japon┬ĺla evlenerek Japonya┬ĺya yerle┼čmi┼č ve Tokyo G├╝zel Sanatlar Fak├╝ltesi┬ĺnde ├žal─▒┼čmalarda bulunmu┼č. G├╝nseli Kato ├╝lkesine d├Ân├╝nce oturaca─č─▒ yeri hi├ž d├╝┼č├╝nmemi┼č. ├ç├╝nk├╝ Ac─▒badem Onun baba evi. Evinin giri┼č kat─▒n─▒ at├Âlyesi ├╝st kat─▒n─▒ ise ya┼čama mekan─▒ olarak d├╝zenleyen G├╝nseli Kato┬ĺnun renkli ki┼čili─činin izlerini her yerde g├Ârmek m├╝mk├╝n.

┬ôT├╝rkiye┬ĺye d├Ând├╝─č├╝mde hi├ž teredd├╝t etmedim. Buras─▒ al─▒┼čt─▒─č─▒m bir muhitti. Benim i├žin ├Ânemli olan kavramlar─▒n ba┼č─▒nda aile gelir, ailem de burada ya┼č─▒yor. Belki pek ├žoklar─▒ i├žin bir sanat├ž─▒ mekan─▒ olarak g├Âr├╝lmez Ac─▒badem ama ben sanat─▒m─▒ te┼čhir etmiyorum ki sanat─▒m─▒ yap─▒yorum. Galerilerle ├žal─▒┼čm─▒yorum. Bu apartman yap─▒ld─▒─č─▒nda buras─▒ yemye┼čil bir aland─▒. Do─črusu ├žok bo┼č ve ho┼čtu. Ama size en ├žok mahallemi anlatabilirim. Herkesin birbiriyle ili┼čkisinin oldu─ču bir mahalle buras─▒… Herkes birbirini takip eder. Bu baz─▒ insanlara bask─▒ gibi gelebilir ama bir anlamda da kendinizi g├╝vende hissetmenize neden olur. Mesela bakkal─▒m─▒z benim ─▒┼č─▒klar─▒m s├Ânene kadar kapanmaz. Bilir ki at├Âlyeye gelen giden ├žok olur ve her an ona ihtiyac─▒m olabilir. Ben burada ├╝├ž nesli bir arada g├Ârebiliyorum. T├╝m bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra merkezi bir yerde oturman─▒n ayr─▒cal─▒klar─▒ var Ac─▒badem┬ĺde. Her yere yak─▒n, y├╝r├╝yerek veya taksiyle bir ├žok yere k─▒sa s├╝rede ula┼čabiliyorum.┬ö

Portre: Gen├ž semtin gen├ž muhtar─▒

Ersoy U─čur (Ac─▒badem-Kad─▒k├Ây Muhtar─▒)

Ac─▒badem semti ba─čl─▒ oldu─ču muhtarl─▒klar ve il├želer bak─▒m─▒ndan hayli ilgin├ž durumlar arzediyor. ├ľyle ki semtin bir b├Âl├╝m├╝ Kad─▒k├Ây┬ĺe di─čer bir b├Âl├╝m├╝ de ├ťsk├╝dar il├žesine ba─čl─▒. Alt─▒ muhtarl─▒─č─▒n bulundu─ču semtin Kad─▒k├Ây muhtar─▒ Ersoy U─čur gen├ž, ba┼čar─▒l─▒ ve pek de al─▒┼č─▒lmad─▒k bir portreye sahip. ─░ki d├Ânem % 90 ├žo─čunlukla se├žilen Ersoy U─čur Siyasal Bilimler Fak├╝ltesi mezunu. Do─čma b├╝y├╝me Ac─▒bademli, yani ┬ôsemtin ├žocu─ču┬ö’. ┬ôAc─▒badem her zaman de─čerliydi. Sadece de─čerinin anla┼č─▒lmas─▒ biraz uzun s├╝rd├╝,┬ö diyen Ersoy U─čur bir muhtardan ├žok amat├Âr ruhlu bir g├Ân├╝ll├╝ gibi ├žal─▒┼č─▒yor.

Yeme i├žme mekanlar─▒

├çal─▒┼čan kesimin yo─čunlukta oldu─ču semtin ana caddesinde hizmet veren d├╝kkanlar─▒n % 90┬ĺ─▒n─▒ g─▒da a─č─▒rl─▒kl─▒ mekanlar olu┼čturuyor. ├ľyle ki ad─▒m ba┼č─▒ fast-food markalar─▒n ┼čubelerine rastl─▒yorsunuz. Hatta ayn─▒ markan─▒n birden fazla ┼čubesi bulunuyor. ─░┼č d├Ân├╝┼č├╝ saatlerde i─čne atsan yere d├╝┼čmez bir kalabal─▒k g├Âze ├žarp─▒yor. Hemen hemen t├╝m restaurant ve caf├ęler evlere servis veriyor. 24 saat a├ž─▒k ┼čark├╝teri, d├╝kkan, caf├ę ve restaurantlar ├žok ama e─člence ama├žl─▒ bir mekana rastlayamazs─▒n─▒z. Bar, gece kul├╝b├╝, meyhane g├Âremezsiniz, semtin gece hayat─▒ yok demek daha do─čru olur. Ac─▒badem┬ĺin lezzetli kebaplar─▒ ve kaliteli hizmetiyle tart─▒┼čmas─▒z mekan─▒ ise Sahan. Sahan┬ĺda ├Âzel otlu semsek pidesi, zeytinya─čl─▒ Antep dolmas─▒ kuru cac─▒k gibi geleneksel Anadolu yemeklerinin farkl─▒ ├Ârnekleri de sunuluyor.

Kaynak: http://www.moradam.com/subat2002/life_subat_2002/acibadem/acibadem.htm

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Sek├╝lerle┼čme Yoluyla Kalk─▒nma

SEK├ťLERLE┼×ME YOLUYLA KALKINMA

Laikle┼čme ve sek├╝lerle┼čme olgusu genel olarak insan akl─▒ ve d├╝┼č├╝ncesinin dini ve metafizik denetimden kurtar─▒lmas─▒ s├╝reci olarak tan─▒mlanabilir. Toplumsal hayat─▒n t├╝m bran┼člar─▒n─▒n, siyasetin, k├╝lt├╝r├╝n bilimin, gittik├že dinsizle┼čtirilmesidir. Dini bir y├╝k g├Ârmekten dolay─▒ kendilerini psikolojikman kand─▒rmakt─▒r. Sek├╝lerle┼čme biraz daha ─▒l─▒man olup dine d├╝┼čmanl─▒─č─▒ yoktur. Laikli─čin ise dine ve dinsel fakt├Ârleri ortadan kald─▒rma gibi d├╝┼č├╝nceye sahip oldu─čundan sald─▒rgan bir yap─▒s─▒ vard─▒r.

Bat─▒ rasyonalle┼čme ile ve d├╝nyala┼čma ile iyi yerlere gelmi┼č, her alanda geli┼čim sa─člam─▒┼člar ama di─čer boyutta da her ┼čeyinde ekolojik dengesini bozmu┼č ve tahrip etmi┼čtir.

Burada ├Ânemli olan nokta toplumlar─▒n sosyo - ekonomik a├ž─▒dan geli┼čebilmeleri i├žin laikle┼čmesinin gerekli olup olmad─▒─č─▒d─▒r.

WEBER┬ĺDE SEK├ťLERLE┼×ME

Webere┬ĺe g├Âre laikle┼čme ile kapitalizm ├Âzde┼čtir. Ve bu kavram─▒ Bat─▒ya ├Âzg├╝ bir kavram oldu─čunu belirtmi┼čtir. D├╝┼č├╝n├╝re g├Âre rasyonel ve sek├╝ler olmayan sosyo - ekonomik hayat ise be┼č ┬ôolmayan┬ö kurum taraf─▒ndan nitelenir. Bunlar: kentlerin olmamas─▒, orta s─▒n─▒f─▒n olmamas─▒, ba─č─▒ms─▒z kent kurumlar─▒n─▒n olmamas─▒, me┼čru rasyonalitenin olmamas─▒ ve ├Âzel m├╝lkiyetin olmamas─▒d─▒r.

─░slam┬ĺ─▒n hakim oldu─ču durumlarda, sek├╝lerle┼čmeye ihtiya├ž olup olmad─▒─č─▒d─▒r, ├ž├╝nk├╝ hristiyanlar kendilerini b├╝y├╝ ve do─čal g├╝├žlerden kurtarmaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin, ─░slam─▒n oldu─ču yerde laikle┼čmeye gerek yoktur. ├ç├╝nk├╝ Kur┬ĺan her alanda bilimden, k├╝lt├╝re zaten rasyonalle┼čmeyi sa─člam─▒┼čt─▒r.

BATI KOZMOLOJ─░S─░N─░N SEK├ťLERLE┼×MES─░

Bat─▒ teoloji tarihini genel ├žizgileriyle, Erken Protestan Gelene─či : Roma Kilisesi Gelene─či, Ge├ž Protestan Gelene─či ve P├╝r Kapitalizm Gelene─či olmak ├╝zere d├Ârt gelene─če ay─▒rabiliriz. Bunlardan birincisi d├╝nyadan ka├ž─▒┼č─▒, ak─▒l - d─▒┼č─▒l─▒─č─▒, ikincisi d├╝nyevile┼čmeyi, ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ ekonomik geli┼čmeyi ├Ân planda tutmakta d├Ârd├╝nc├╝s├╝ de insan─▒n her alanda rasyonalle┼čmesi, laikle┼čmesidir.

ERKEN PROTESTAN GELENEK

Bu yakla┼č─▒mda, sertlik, rakikalizm, hayata karamsar bak─▒┼č olarak ifade edilir, d├╝nya karanl─▒k ve yasakl─▒ yerdir. Bu gelenekte akl─▒n fonksiyonlar─▒ yetersizdir, bu durumda ak─▒l geli┼čme arac─▒ de─čil yan─▒lg─▒ arac─▒d─▒r.

─░nsano─člunun ├ž├╝r├╝memesi i├žin Platon baz─▒ projeler geli┼čtirir. D├╝┼č├╝k s─▒n─▒f─▒n sadece ekonomik faaliyetleriyle ilgilenmeleri gerekti─či, s├╝per s─▒n─▒f─▒da bu i┼čleri a┼ča─č─▒l─▒k g├Âstererek ├žal─▒┼čmamas─▒n─▒ istiyor. Roma gelene─činde ┬ôakla┬ö inan├ž neyse, Protestandan da yabanc─▒la┼čmaya inan├ž odur. Roma gelene─činde insan─▒n akl─▒ vas─▒tas─▒yla do─čal potansiyelitesini ger├žekle┼čtirmeye do─čru bir hareket, Protestan gelenekte aksine akl─▒n insana yanl─▒┼č yol g├Âsermesi nedeniyle ger├žek do─čay─▒ bulamamaktad─▒r. Erken Protestan─▒n Genel niteli─či, insan derin bir yabanc─▒la┼čma i├žerisindedir. Ak─▒l aldanman─▒n kayna─č─▒d─▒r. Yasalar yozla┼čma ├╝r├╝n├╝d├╝r. Ya┼čama ak─▒l ile de─čil devrimle olmal─▒d─▒r. ─░nsan varl─▒─č─▒nda k├Âkl├╝ de─či┼čme olmal─▒. Hayat zevk i├žin de─čil Allah┬ĺa hizmet i├žin ya┼čan─▒r. ├ç─▒karc─▒l─▒k ve rekabet insan faaliyetlerine bula┼čan ┼čeytani olgudur. Tarihin y├Ân├╝ insan─▒n d├╝┼č├╝┼č├╝ne do─črudur.

ROMA K─░L─░SES─░ GELENE─×─░

Bat─▒┬ĺda hukukun, d├╝nyevili─čin, empirizmin, faydac─▒l─▒─č─▒n, pratikli─čin ve refah─▒n k─▒smende olsa ya┼čand─▒─č─▒ ve yakaland─▒─č─▒ bir d├Ânem olarak de─čerlendirilebilir. Roma Kilisesi Gelene─činin genel nitelikleri; d├╝nya rasyoneldir, ak─▒lla y├Ânetilmektedir. ─░nsan ger├žekli─či ke┼čfetme ve anlama kapasitesine sahiptir. Do─čal hukuk olmal─▒d─▒r. Faydac─▒l─▒k uygun bir ama├žt─▒r. ├ľzel m├╝lkiyete ├Ânem veriyor. ├ç─▒karc─▒l─▒─č─▒ do─čal bir davran─▒┼č olarak g├Ârmektedir.

AR─░STO VE BATLAMYUS KOZMOLOJ─░S─░N─░N TEMEL N─░TEL─░KLER─░

Alemi iki farkl─▒ k─▒sma ay─▒rmakta, Ay - ├╝st├╝ Alemi, Ay - Alt─▒ alemi. Bu iki alemin birlikte ayn─▒ varl─▒k sistemini olu┼čturmalar─▒ g├Âz├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda topyek├╝n alemin dikotomik bir nitelik ta┼č─▒makta oldu─ču s├Âylenebilir. Aristo sisteminin iki karakterli olmas─▒, bunlardan Ay - alt─▒ fiziksel kanunlara tabi, Ay - ├╝st├╝ Alemin fiziksel bir nitelik ta┼č─▒mad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. Aristo kurtulu┼ču ├ža─čda┼č ekonomistlerin yapt─▒─č─▒ gibi ekonomik geli┼čmeye ba─člam─▒┼čt─▒r. Piyasa mekanizmas─▒n─▒n i┼člemesini, faizin, para ve sermaye piyasas─▒n─▒n rol├╝n├╝ inkar eder.

THOMAS AQU─░NAS : HR─░ST─░YAN AKLIN HAVAR─░S─░

Aquinas akl─▒ insan varl─▒─č─▒n─▒n merkezi konumunda de─čerlendirmesi bak─▒m─▒ndan Aristo┬ĺdan sonra Bat─▒ gelene─činin en ├Ânemli fig├╝rlerinden biri say─▒labilir. Gilson┬ĺa g├Âre Aquinas┬ĺda, akla m├╝racaat, Allah┬ĺa m├╝racat demektir.Roma gelene─činde do─čal olan insan ├ž─▒kar─▒na olan her┼čey rasyonelle ├Âzde┼čle┼čmektedir. D├╝┼č├╝n├╝re g├Âre Allah d├╝nyay─▒ dizayn etmi┼č ve d├╝nyan─▒n i┼čleyi┼čine kar─▒┼čmamaktad─▒r. Deist d├╝┼č├╝nceye yakla┼čm─▒┼čt─▒r.

Deist d├╝┼č├╝nceye g├Âre, Allah ilk olarak evreni yaratm─▒┼č ve rasyonel do─ča kanunlar─▒n─▒da yaratarak d├╝nyan─▒n i┼čleyi┼čini kendi haline b─▒rakm─▒┼čt─▒r. ─░nsan akl─▒yla bu do─čal kanunlar─▒ anlamakla y├╝k├╝ml├╝d├╝r. Allah┬ĺ─▒n yaratt─▒─č─▒ do─ča kanunlar─▒n─▒ bilmekle insan Allah┬ĺ─▒ da iyi bilmi┼č olur. Aristo da oldu─ču gibi maddi faaliyetlere ikincil bir yer verir, zorunlu ihtiya├žlar─▒ kar┼č─▒layacak kadar olmal─▒d─▒r. Ki┼či d├╝r├╝st olmal─▒, maddi serveti olmal─▒d─▒r. Aquinos piyasan─▒n i┼čleyi┼činde pragramitk anlay─▒┼ča sahiptir. Temelinde etkinlik ve rasyonellik bulunan yakla┼č─▒m.

GEÇ PROTESTAN GELENEK

B├╝t├╝n vurgusunu ekonomik geli┼čme ve Allah r─▒zas─▒na kayd─▒r─▒r. Allah─▒n bir kutsal daveti oldu─ču, her insan─▒n bir alanda uzmanla┼čarak bu davete kat─▒lmas─▒n─▒ s├Âylemektedir. Calvin, ekonomik b├╝y├╝me ve bu arada verim pe┼činde ko┼čan m├╝te┼čebbis ve t├╝ccar gruplar─▒na kutsal yeni bir me┼črutiyet kazand─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu ekonominin yap─▒s─▒n─▒ k├Âkten de─či┼čtirmi┼č sosyal, siyasal alanlarda talepte bulunmu┼člard─▒r. Ekonomik geli┼čme olgusunu teolojinin odak noktas─▒na yerle┼čtirmi┼č, bu teoriler ├Âzlemleriyle ├Ârt├╝┼čm├╝┼č. Bundan sonra belirleyici unsur burjuvalar olacakt─▒. B├╝t├╝n gayretini tar─▒m ve sanayi devrimi i├žin maksimize etmi┼č. Bat─▒n─▒n kapitalizm ve emperyalizm a┼čamas─▒na y├╝kselmelerine sa─člamay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r.

BATI KENTLER─░N─░N ├ľZG├ťNL├ť─×├ť

Weber kapitalizmin geli┼čmesinde ┬ô├Âzg├╝r kent┬ö olgusuna ayr─▒ bir ├Ânem vermi┼č. Kapitalizmin sadece Bat─▒ya ait bir olgu oldu─čunu s├Âylemi┼č, ara┼čt─▒rmalar bunu kan─▒tlam─▒┼čt─▒r. Bat─▒ kentleri geli┼čim hikayesinde 1-Bat─▒ Roma ─░mparatorlu─čunun sona ermesiyle, Bat─▒ kentsel donan─▒m─▒n─▒ kaybetmi┼čtir 2-Kentler k─▒rlarla uyum halinde b├╝y├╝m├╝┼čler ve kendi s─▒n─▒rlar─▒n─▒ elleriyle ├žizmi┼čler, hammaddelerin yeniden i┼členmesi ve ele al─▒nmas─▒ faaliyetinde yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. 3-Kentsel geli┼čmenin temelinde sa─čl─▒k alan─▒ndaki iyile┼čmeler ve paral─▒ ekonominin yayg─▒nla┼čmas─▒ yatmaktad─▒r. ├ľzg├╝r ve ba─č─▒ms─▒z b├╝y├╝k kentler ve onlar─▒n temas ettikleri di─čer kentler, bu ├Âzg├╝rl├╝kten hareketle ├Âzg├╝n bir uygarl─▒k in┼ča etmi┼člerdir. Gerek bilimsel geli┼čmelerde, gerekse hukuk, sanat ve politik alanda son derece ├Âzg├╝n geli┼čmeler sa─člam─▒┼člard─▒r.

HANSA KENTLER VE B─░RL─░─×─░

Hansa kentleri, kuzey Avrupa ticaret alan─▒ i├žinde bulunan kentlerin ├Ârg├╝tlenme ve m├╝┼čterek hareket etmeleri sonucu ortaya ├ž─▒kan bir organizasyondur. Hansa t├╝ccarlar─▒ her gittikleri limanda koruma, ├Âncelik, te┼čvik hatta egemenlik sa─člam─▒┼člard─▒r. Almanya d─▒┼č─▒nda ticaret yapan b├╝t├╝n t├╝ccarlar hansalar─▒ bir cins ┬ôs├╝per hansa┬ö bi├žiminde ├Ârg├╝tlenmi┼čler ve karargahlar─▒n─▒ Gothlanda┬ĺda kurmu┼člard─▒r. Birli─čin ba┼čl─▒ca ama├žlar─▒, Danimarka┬ĺn─▒n g├╝c├╝n├╝ k─▒rmakt─▒. Hansl─▒lar┬ĺa Sound vergilerinin ├╝├žte ikisini 15 y─▒l s├╝reyle vermeye bo─čaz─▒ koruyan baz─▒ kaleleri terk etmeye ve gelecekteki Danimarka krallar─▒n─▒n se├žiminde Hansa Birli─či┬ĺne Veto hakk─▒ vermeye, ayr─▒ca ├že┼čitli ayr─▒cal─▒klar tan─▒maya zorlam─▒┼člard─▒r.

BURJUVANIN GENEL N─░TEL─░─×─░

Burjuvalar, aristokratlara z─▒t olarak son derece at─▒lgan, hesap├ž─▒ ve rasyonel bir i┼č ve meslek ahlak─▒na sahipti. Webere g├Âre en dikkate de─čer ├Âzelli─či metodik bir ya┼čant─▒ya sahip olmalar─▒yd─▒. ─░lk metodik ve disiplinli ya┼čant─▒ dini ortamlarda ba┼člam─▒┼čt─▒r. Buna en tipik ├Ârnek manast─▒rlard─▒r. Manast─▒rda herkes kendini Allah┬ĺa adam─▒┼člar ve Allah┬ĺa yakla┼čmak i├žin son derece dakik davranm─▒┼člard─▒r.

AKT─░F R─░YAZET─░N TOPLUMSALLA┼×MASI

Aktif Riyazet veya metodik ya┼čama stili, ilk olarak manast─▒rda rahiplere mahsus bir ya┼čant─▒ iken Calvin┬ĺin yeni yorumu ve teolojisi ile ekonomik ve sosyal hayatada sirayet ederek toplumsal bir nitelik kazand─▒. Bu toplumsalla┼čma, Protestanl─▒k mezhebinin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ ile paralellik arzeder. Yeni yakla┼č─▒ma ve dini inanca g├Âre insan, Allah┬ĺ─▒n kendisine takdir etti─či i┼č ve meslek konusunda sadece bir y├Âneticidir. Ayn─▒ zamanda meslek ┬ô├ža─č─▒rma┬ö anlam─▒n─▒ ifade etmektedir. Bat─▒ toplumlar─▒nda ├Âzellikle iktisadi hayatta metodik ya┼čant─▒n─▒n en ciddi etkisi ve yans─▒mas─▒ maliyet minimizasyonu ve kar maksimizasyonundan olu┼čmaktad─▒r. M├╝te┼čebbis birim maliyetin en d├╝┼č├╝k d├╝zeyde ger├žekle┼čmesi i├žin gerekli t├╝m ├žal─▒┼čmalar─▒ yapm─▒┼č; bu alanda m├╝hendislik ve matematikten ileri derecede yararlanm─▒┼čt─▒r.

BURJUVA VE SIFIR Y├ťKSEKL─░K OLGUSU

Kuzey Avrupa┬ĺda ger├žekle┼čtirilen bu b├╝y├╝k d├Ân├╝┼č├╝m, iki ├Ânemli sonucun do─čmas─▒na ortam haz─▒rlad─▒. Biri setlerin gerisinde, dalgalardan kurtulmu┼č, batakl─▒klardan temizlenmi┼č son derece bir arazi par├žas─▒. ─░kincisi de ┬ôhesab─▒ insan tipi┬ö s─▒f─▒r y├╝ksekli─če sahip ovalarda bir taraftan hayvanlar─▒n yemi ├╝retilmi┼č, di─čer taraftanda tamamen piyasaya y├Ânelik ticari ├╝r├╝nler ├╝retmeye, belli alanda uzmanla┼čmaya ba┼člad─▒.

Maddeye paraya ve itibara a├ž olan insan tipi ilk olarak mikro ├ževresini sonra da makro ├ževresini s├Âm├╝rmeye ba┼člad─▒. T├╝m hayat mekanizmalar─▒ maddi ├žikar─▒ azamile┼čtirme y├Ân├╝nde kullan─▒ld─▒. Art─▒k kutsal─▒n ve gelece─čin bu insan i├žin ├Ânemi kalmam─▒┼čt─▒. B├╝t├╝n bilim adamlar─▒ art─▒k burjuva de─čerler sistemine hizmet etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

BATI┬ĺNIN SEK├ťLERLE┼×ME ├ľZG├ťNL├ť─×├ť

Laiklik kurumu, burjuva de─čerler sisteminin bir ├╝r├╝n├╝d├╝r. Orta├ža─čda kilise ekonomik hayat─▒ malikane sahipleri olan lord ve seny├Ârlerle parsellemi┼čler ve toplumun kan─▒n─▒ uzun as─▒rlar emmi┼člerdir. Sadece basit bir ekonomik dev olmakla yetinmemi┼č, ayn─▒ zamanda toplumun vicdan ve iradesini ipotek alt─▒na alm─▒┼čt─▒r. Fert belli bir ┼čekilde d├╝┼č├╝nmeye zorlanm─▒┼č. Bat─▒da Laiklik kurumu, az─▒nl─▒k mezhebi mensuplar─▒n─▒n d├Ârt elle sar─▒ld─▒─č─▒ bir kurumdu. Laiklik kurumunu vazge├žilmez k─▒lan di─čer neden de Yahudilerdir. Bat─▒da ├Âzg├╝r d├╝┼č├╝ncenin ve bilimin koruyucu bir z─▒rh─▒, kalesi olmu┼čtur. Bu z─▒rha ula┼čmak i├žinde ├žok zor maliyetlere katlan─▒lm─▒┼čt─▒r.

BATI┬ĺNIN RASYONELLE┼×MES─░NDE M├ťSL├ťMANLARIN ROL├ť

Bat─▒ya m├╝sl├╝manlar─▒n rol├╝ iki yoldan olmu┼čtur.

1. M├╝sl├╝manlar─▒n Bat─▒┬ĺya gelmesi 2. Bat─▒l─▒lar─▒n m├╝sl├╝man ├╝lkelere gitmesi. Avrupan─▒n ekonomik geli┼čmesinde ha├žl─▒ seferlerinin b├╝y├╝k etkisi olmu┼čtur. Gidilen do─ču ├╝lkelerinde toplumlar─▒n ├╝retim, t├╝ketim, ya┼čay─▒┼č tarzlar─▒ taraf─▒ndan feth olunmu┼člard─▒r. L├╝ks ya┼čant─▒y─▒ burada g├Ârm├╝┼člerdir. ─░pekli ve y├╝nl├╝ kuma┼člar g├Ârm├╝┼čler, do─čudan Bat─▒ya ├╝r├╝nler ithal etmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Do─ču mallar─▒n─▒n taklidi 12.13 yy┬ĺlarda belirgin olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

KAP─░TAL─░ZM─░ UYARAN D─░─×ER D─░NAM─░KLER

Bat─▒da burjuvalar─▒n, ekonomik, siyasal k├╝lt├╝rel olaylara hakim olmas─▒ ile t├╝m iktisat politikalar─▒ burjuvalar─▒n ├Âzlemine g├Âre ┼čekillenmi┼č. Devlet ├Ârg├╝t├╝ onlar─▒n do─črultusunda seferber edildi. Avrupadaki para stokunun geni┼člemesi Avrupa piyasalar─▒nda mal ve hizmetlere kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir talep patlamas─▒na ortam haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Arz─▒ esnek olmayan ├╝r├╝nlerde ├Ânemli enflasyonist e─čilimler ortaya ├ž─▒km─▒┼č bu d├Ânem b├╝y├╝k fiyat ihtilali d├Ânemi olmu┼čtur.

SANAY─░ DEVR─░M─░

Feodal beylerin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ iflas ederek sefalet ┼čatolar─▒na ├žekilmi┼č, baz─▒lar─▒da rezerv topraklar─▒na k├Âyl├╝lerin tarla ve ├žay─▒rlar─▒nada katarak yo─čun tar─▒m a┼čamas─▒na ge├žmi┼člerdir. Rotasyon sistemi ile her alanda verimli ├╝r├╝n elde edilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. 18 yy┬ĺda ─░ngiltere ├Âne ge├žti. Bir ├žok yenilik burada ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu yenilik madencilik, tekstilde g├Âr├╝ld├╝. Bat─▒da ilk geli┼čen sanayi tekstili olmu┼čtur. N├╝fus h─▒zl─▒ olarak artmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r, burjuvan─▒n hayat standard─▒ y├╝kseldi, tar─▒m─▒n nisbi ├Ânemi azald─▒, bat─▒ kent toplumu oldu, modern teknoloji h─▒z kazand─▒ ve s├╝reklili─če girdi, ekonomik faaliyetler b├Âlgesellikten d├╝nya ├Âl├že─činde geni┼čledi.

B─░L─░MDE SEK├ťLERLE┼×ME VE LA─░KLE┼×ME

Bat─▒n─▒n bilim alan─▒nda sek├╝lerle┼čmesi ve laikle┼čmesinde ─░bn-i Sina┬ĺn─▒n rol├╝ vard─▒r. ─░bn-i Sina, varl─▒klar─▒. Ak─▒llar, Semavi, nefisler, g├Âk cisimler ve Ay-Alt─▒ cisimler diye d├Ârt s─▒n─▒fa ay─▒rm─▒┼čt─▒r. ─░bn-i sina kozmolojisinde evren dokuz k├╝reden meydana gelir, bunlardan sekizi Batlamyus astronomisindeki k├╝relerdir. Dokuzuncusu, M├╝sl├╝manlar taraf─▒ndan eklenen sabit y─▒ld─▒zlar k├╝resinin ├╝st├╝nde yer alan y─▒ld─▒zs─▒z k├╝redir. ─░bn-i Sina g├Âklerin hareketinin tamamen Allah┬ĺa ba─čl─▒ oldu─čunu vurgular. Varl─▒k aleminin olu┼č konusunda arac─▒lara rol vermesi ele┼čtirilmi┼čtir.

─░bn-i Sina┬ĺn─▒n kozmolojisi Bat─▒┬ĺda yay─▒l─▒rken kaba hatlar─▒yla benimsenmi┼č, Bat─▒l─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler selektif bir yakla┼č─▒mla s├Âzkonusu kozmolojiden i┼čine gelenleri alm─▒┼člard─▒r. Mesela evrendeki i┼čleyi┼č ve d├╝zenin rasyonel niteli─čini alarak melekleri kainattan ├ž─▒karmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. ─░bn-i Sina┬ĺn─▒n g├Âk k├╝relerinin ruhu anlay─▒┼č─▒n─▒n inkar etmekle bu bilim adamlar─▒ daha o zamandan kainat─▒ bir ├Âl├ž├╝de laikle┼čtirmi┼čler ve Kopernik devrimini haz─▒rlam─▒┼člard─▒r.

B├Âylece sembolik murakkabeci tabiat anlay─▒┼č─▒n─▒n ortadan kalkt─▒─č─▒ ve yerini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de rasyonalistik g├Âr├╝┼če b─▒rakt─▒─č─▒ bir ortamda orta├ža─č sona ermi┼č, bu rasyonalist g├Âr├╝┼č ve nominalist ilahiyat├ž─▒lar─▒n ele┼čtirileri kar┼č─▒s─▒nda, felsefi ┼č├╝phecili─čin do─čmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Bu s─▒rada Hristiyanl─▒k i├žinde marifet ve metafizikle ba─člant─▒l─▒ ├Â─čelerin tahrip edilmesiyle kozmolojik ilimler donukla┼čm─▒┼č, anla┼č─▒lmaz hale gelmi┼č ve bizzat kosmos yava┼č yava┼č laikle┼čtirilmi┼čtir.

R├Ânesansla birlikte Avrupa insan─▒, iman ├ža─č─▒ cennetini yitirmi┼č, kar┼č─▒l─▒─č─▒nda da art─▒k b├╝t├╝n ilgisini yo─čunla┼čt─▒rd─▒─č─▒ yeni tabiata ve tabii bi├žimler d├╝nyas─▒na kavu┼čmu┼čtur. Ama bu tabiat, semavi ger├žekli─čin bir yans─▒mas─▒ olmaktan her g├╝n biraz daha uzakla┼čan bir tabiatt─▒r. R├Ânesans insan─▒, Orta├ža─č─▒n yar─▒ melek yar─▒ insan gibi duran, cezbeye kap─▒lm─▒┼č, yerle g├Âk aras─▒nda ya┼čayan insan gibi de─čildir. O, b├╝t├╝n├╝yle insand─▒r. Tamamen d├╝nyaya ba─čl─▒ bir yarat─▒kt─▒r. D├╝nyevi s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒ a┼čabilme h├╝rriyetini vermi┼č, kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ kazanm─▒┼čt─▒r. Art─▒k onun i├žin ├Âzg├╝rl├╝k, niteliksel ve yukar─▒ do─čru de─čil, niceliksel ve yana do─čru bir ├Âzg├╝rl├╝kt├╝r, bu ruhla d├╝nyay─▒ ele ge├žirmeye, co─črafyada ve tabiat tarihinde yeni ufuklar a├žmaya koyulmu┼čtur. Ne var ki yabanc─▒ ├ževrede, tabiatta hala hristiyan gelene─činden s├╝r├╝p gelen bir dini anlam s├Âz konusudur.

BACON VE CADI D├ťNYA

Bilim o zaman Tanr─▒┬ĺn─▒n y├╝celi─čini ara┼čt─▒rmaya esas gaye olarak se├žmi┼čti. Bunlar, b├╝t├╝nleyici ama├žlard─▒. Bilim ve d├╝┼č├╝nce adamlar─▒n─▒n tavr─▒-bug├╝nk├╝ dille ifade edersek- geni┼č ├Âl├ž├╝de ekolojikti. Bocan┬ĺdan beri bilimin amac─▒, bilgiyi do─čaya h├╝kmetmek ve onu denetim alt─▒na almak amac─▒yla kullanmak oldu ve bug├╝n hem bilim hem de teknoloji k├Âkten anti-ekolojik ama├žlar─▒ u─čruna bu bilgiyi h├╝kmetme yolunda kullanmaktad─▒r.

Bocan┬ĺa g├Âre tabiat, insanl─▒─ča hizmet etmeye mecbur ve insanlar taraf─▒ndan k├Âle yap─▒lmas─▒ gereken bir varl─▒kt─▒. Bacon┬ĺun ayn─▒ zamanda arkas─▒ kesilmeksizin vukubulmu┼č olan cad─▒ mahkemelerinden ilham alm─▒┼ča benziyor. Kral I.James┬ĺin ba┼čsavc─▒ s─▒fat─▒yla Bacon, bu t├╝r davalarla ├žok yak─▒ndan alakadard─▒ ve do─čay─▒ ├žo─čunlukla bir ┬ôkad─▒n┬ö olarak g├Ârd├╝─č├╝nden dolay─▒, bilimsel yaz─▒lar─▒na mahkemede kulland─▒─č─▒ te┼čbihleri aktarmak istemesi ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ de─čildir. Ger├žekten de Bacon┬ĺun kendisine i┼čkence yap─▒larak elede edilmesi gerkeli s─▒rlara sahip oldu─ču anlay─▒┼č─▒, ─░ngiltere┬ĺde 37.yy┬ĺ─▒n cad─▒ mahkemelerinde kad─▒nlara yayg─▒n bi├žimlde uygulanan i┼čkenceyi, g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde hat─▒rlatmaktad─▒r. B├Âylece Bacon┬ĺun ├žal─▒┼čmas─▒, bilimsel d├╝┼č├╝nce ├╝zerindeki ataerkil tav─▒rlar─▒n etkisinin parlak bir ├Ârne─čini sunar.

KARTEZYEN EVREN ANLAYI┼×I VE DESCARTES

Descartes, modern felsefenin kurucusu olarak kabul edilir. Onun hayat─▒ boyunca amac─▒, b├╝t├╝n bilme alanlar─▒nda ┬ôdo─čruyu yanl─▒┼čtan ay─▒rt etmek┬ö oldu. ┬ôBilimin t├╝m├╝ kesin, apa├ž─▒k bilgidir┬ö diye yazd─▒. ┬ôTam anlam─▒yla bilinen ve hakk─▒nda en ufak bir ┼č├Âpheye yer olmayan kuvvetle muhtemele ve yarg─▒lanabilir olanlar d─▒┼č─▒nda kalan t├╝m bilgileri reddediyoruz┬ö sonucuna ula┼čt─▒.

Bilimsel bilginin kesinli─čine olan inan├ž, Kartezyen felsefenin ve ondan t├╝reyen d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝n temelinde yer al─▒r. Ancak yirminci y├╝zy─▒ldaki ├Âzellikle quantum fizi─čindeki geli┼čmeler bize bilimde hi├ž bir mutlak do─čru olmad─▒─č─▒n─▒, b├╝t├╝n kavram ve kuramlar─▒m─▒z─▒n s─▒n─▒rl─▒ ve tahmini oldu─čunu ├žok g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde g├Âstermi┼čtir.

BATI┬ĺDA NESL─░ T├ťKENEN SON SOFU:NEWTON

Bilimsel Devrim, ikiy├╝z y─▒ldan fazla s├╝ren ┼č├╝phecilikten sonra geldi. Descartes bunu sa─člamak i├žin felsefeyi matemati─če indirgemeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. D├╝┼č├╝n├╝rlerin kurdu─ču bu sistemi Newton reddetmi┼čtir. Newton, Descartes, Galileo ve Kepler┬ĺin ├žal─▒┼čmalar─▒ndan bir sentez ├ž─▒kartabilecek bir dehaya sahipti.

Newton┬ĺun geli┼čtirdi─či mekanistik do─ča anlay─▒┼č─▒, b├╝t├╝n├╝yle nedensel ve belirlenmi┼č dev kozmik makina anlay─▒┼č─▒yla kat─▒ bir determinizme s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─članm─▒┼čt─▒r.

Bat─▒ d├╝┼č├╝nce d├╝nyas─▒nda ┬ôTanr─▒ ├Âlm├╝┼č┬ö, yerine ┬ôulus devlet┬ö ve ┬ôulus├žuluk┬ö bir ┬ôidol┬ö olarak ikame edilmi┼čti.

Organizmadan makinaya do─čru do─ča tasar─▒m─▒n─▒da vuku bulan bu kesin de─či┼čim, insanlar─▒n do─čal ├ževre hakk─▒ndaki yakla┼č─▒mlar─▒ ├╝zerinde de ciddi d├Ân├╝┼č├╝mler ger├žekle┼čmesine ortam haz─▒rlad─▒. Orta ├ça─člar─▒n Hristiyanl─▒ktan kaynaklanan organik d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ekolojik davran─▒┼ča yol a├žan bir de─čer sistemini kaps─▒yordu.

Mekanistik bilim anlay─▒┼č─▒n─▒n y─▒k─▒lmas─▒ uzun s├╝rmedi. ─░zafiyet teorisi ve quantum fizi─či evrende hi├ž bir ┼čeyin kesin olmad─▒─č─▒n─▒; olsa olsa ihtimalin s├Âz konusu olabilece─čini ortaya koydu. Yeni s├╝re├žte Mekanistik d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ de─čil Allah-Evren-─░nsan ekseninde yap─▒lanan ┬ôholistik (b├╝t├╝nc├╝l)┬ö bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ seslendirilmeye ba┼čland─▒.

20 yy fizi─činde meydana gelen en b├╝y├╝k geli┼čme atomlar─▒n deneysel olarak ara┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒n bir sonucuydu. Y├╝zy─▒l─▒n d├Ân├╝m├╝nde fizik├žiler klasik fizi─čin terimleriyle a├ž─▒klanamayan aralar─▒nda x ─▒┼č─▒nlar─▒ ve radyoaktivitenin de bulundu─ču, atomlar─▒n yap─▒s─▒yla ilgili pek ├žok olay─▒ ke┼čfettiler.

Fizik├žiler sonunda ger├žekli─či yakalad─▒lar ve ┬ôonlar bir yolunu bulup quantum kuram─▒n─▒n ruhuna n├╝fuz ettiler┬ö. Quantum kuram─▒; uzam, zaman, madde, nesne, neden ve etki kavramlar─▒nda derin de─či┼čimler do─čurdu.

Bilimin ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝n onun do─čas─▒ndan geldi─či varsay─▒m─▒, bilimin de ├Âtesine ge├žerek hemen herkes i├žin bir ┬ôiman┬ö nesnesi haline gelmi┼čtir. Dahas─▒ bilim art─▒k tikel bir durum de─čildir. Kilise bir zamanlar nas─▒l toplumun temel dokusunun bir par├žas─▒ idiyse ┼čimdi de bilim demokrasinin temel dokusunun bir par├žas─▒ olmu┼čtur. Kilise ile devlet art─▒k elbette birbirinden ├Âzenle ayr─▒lm─▒┼člard─▒r oysa devlet ile bilim i├ž i├žedir.

─░KT─░SAD─░ D├ť┼×├ťNCE & KARTEZYEN PARAD─░GMA ─░L─░┼×K─░S─░

Bat─▒ d├╝nyas─▒nda s─▒n─▒f ├žat─▒┼čmas─▒ s├╝recinde burjuvalar, Feodalleri ve bu arada kilise ve papazlar─▒ devre d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒p toplumsal yap─▒da belirleyicilikleri artt─▒k├ža, tam kendi ├Âzlem ve beklentilerine uygun iktisadi model ve kuramlar─▒ geli┼čtirme ve politika arac─▒ olarak uygulama f─▒rsat─▒na kavu┼čtular. 16.yy┬ĺla burjuvalar─▒n ilk geli┼čtirdikleri kuram ┬ômerkantalizim┬ö idi. Merkantilist d├╝┼č├╝n├╝rlerin ├žo─ču burjuva k├Âkenli idi. Burjuvan─▒n tekel konumunda olmas─▒n─▒, kolonizasyonun, hazineleren alt─▒n ve g├╝m├╝┼čle doldurulmas─▒n─▒ savunuyorlard─▒.

Kartezyen paradigman─▒n en bask─▒n etkisi 18.yy┬ĺda Frans─▒z Fizyokratlar─▒ ├╝zerine oldu.

SEK├ťLERLE┼×MEN─░N SONU├çLARI

Baz─▒ Bat─▒l─▒ yazarlara g├Âre sek├╝lerle┼čmenin k├╝lt├╝rel sonu├žlar─▒ndan baz─▒lar─▒; a)bireycilik, b)ara├žsal akl─▒n hayata hakim olmas─▒ ve c) ferdi ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n k─▒s─▒tlanmas─▒, ┼čeklinde tecelli etmi┼čtir. Bireycilik, insanlar─▒n kendi hayat tarzlar─▒n─▒ belirleme, benimseyecekleri inan├žlar─▒ serbest olarak se├žme olarak tan─▒mlanabilir.

Bu d├╝zenler insan─▒ s─▒n─▒rlarken, ayn─▒ zamanda d├╝nyaya ve toplumsal hayat─▒n etkinliklerine anlam kazand─▒r─▒yordu. ─░nsano─člunun ├ževresindeki ┼čeyler yaln─▒zca ekonomik kar─▒ i├žin potansiyel hammadeler ya da s├Âm├╝r├╝lmesi gereken varl─▒klar de─čildi. Onlar varolu┼č zincirindeki yerleriyle ayr─▒ bir ├Ânem kazan─▒yordu.

┬ôDemokratik e┼čitlik bireyi kendi kendine d├Ând├╝r├╝r ve en sonunda onu tamamen kendi y├╝re─činin yaln─▒zl─▒─č─▒na kapama tehdidi ta┼č─▒r┬ö demi┼čti. Bunun anlam─▒ bireycili─čini benlik ├╝zerinde odaklanmas─▒d─▒r. Bu da insan─▒n─▒ hayat─▒n─▒ karart─▒r ve tats─▒zla┼čt─▒r─▒r, anlam─▒n─▒ azalt─▒r, ba┼čkalar─▒na ve topluma kar┼č─▒ daha kay─▒ts─▒z hale getirir. B├Âyle bir geli┼čmenin sonucu ise ┬ôho┼čg├Âr├╝ toplumu┬ö dur. ┬ôAc─▒nacak rahatl─▒─č─▒┬öndan ba┼čka hi├ž bir ┼čeyi d├╝┼č├╝nmeyecek kadar sorumsuz ve kayg─▒s─▒z bir toplum….

D├╝nyan─▒n b├╝y├╝s├╝n├╝n ├ž├Âz├╝lmesinin, dolay─▒s─▒yla k├╝lt├╝rel ├ž├Âk├╝nt├╝n├╝n bir ba┼čka ├Ânemli fakt├Âr├╝ ┬ôara├žsal akl─▒n┬ö hayata hakim olmas─▒d─▒r. ┬ôAra├žsal ak─▒l┬ö belirli bir amaca ula┼čmak i├žin ara├žlar─▒n en ekonomik olarak nas─▒l kullan─▒laca─č─▒n─▒ hesaplarken ba┼čvurulan ak─▒lc─▒l─▒k t├╝r├╝d├╝r. Burada ba┼čar─▒n─▒n ├Âl├ž├╝s├╝ ┬ômaksimum verimlilik ve kar┬ö olmaktad─▒r.

Weber┬ĺe g├Âre rasyonellik ve bor├╝kratik ├Ârg├╝tlenme modern insana do─ča ve toplum ├╝zerinde etkin denetim imkan─▒ sunar; onun tahmin edilmeyen bir d├╝nyan─▒n endi┼čelerinden ve ┬ôb├╝y├╝sel g├╝├žlerin┬ö hakimiyetinden kurtar─▒r. Fakat sek├╝ler hayat, makinaya benzer bir d├╝nyan─▒n olu┼čmas─▒n─▒ da vareder. B├Âyle bir hayat ise ki┼čiye ne siyasal ├Âzg├╝rl├╝k sa─člar ne de mutlu k─▒lacak bir hayat tarz─▒.

Burjuva, sek├╝lerle┼čmenin sonu├žlar─▒yla ilgili tez ve yakla┼č─▒m─▒n─▒ g├Ârmezden gelmi┼čtir. Bunun sonucu ise gerek Bat─▒ d├╝nyas─▒nda gerekse gezegenimiz ├Âl├že─činde son derece y─▒k─▒c─▒ ve tahrip edici olmu┼čtur. Ger├žekten de sek├╝lerle┼čmenin en kal─▒c─▒ ve y─▒k─▒c─▒ etkisi, k├╝lt├╝rde g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bat─▒ insan─▒ korkun├ž bir k├╝lt├╝rel ├ž├Âk├╝nt├╝ i├žerisine girmi┼č, g├╝n├╝m├╝zde tarihinde ┼čahit olmad─▒─č─▒ bir bunal─▒m i├žinde adeta k─▒vranmaktad─▒r. Bat─▒l─▒ baz─▒ d├╝┼č├╝n├╝rlerin bu konuyu ifade edi┼č tarzlar─▒ sanki bir ├ž─▒─čl─▒k ┼čeklindedir.

Sek├╝lerle┼čmenin sonu├žlar─▒n─▒ ├žarp─▒c─▒ bir ┼čekilde anlatan Illich ise ┼čunlar─▒ s├Âyler: ┬ôBen g├╝n├╝m├╝z├╝n yar─▒n sarho┼č bir baban─▒n ailenin tam m├╝ktesebat─▒n─▒ kumar masas─▒nda yok ederek, ├žocuklar─▒n─▒ s─▒f─▒rdan ba┼člama emri ile s─▒cak yataklar─▒ndan aya─ča dikti─či buruk bir ┼čafa─č─▒n karanl─▒k gecesi olarak hat─▒rlayaca─č─▒n─▒ ummaktay─▒m. Daha ac─▒kl─▒k ve daha muhtemel olmak ├╝zere, bu d├Ânem. T├╝m bir neslin ├╝stelik de fukarala┼čman─▒n pe┼činde ├ž─▒lg─▒nca ko┼čtu─ču ve sonu├žta t├╝m ├Âzg├╝rl├╝klerini al─▒n─▒p sat─▒l─▒r hale d├╝┼č├╝rd├╝─č├╝, yard─▒m kurumlar─▒ ├Ân├╝nde el a├žman─▒n ka├ž─▒n─▒lmazl─▒─č─▒n─▒n genel politika haline d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝─č├╝, son adam─▒n zavall─▒ bir totaliter rejimin kuca─č─▒na do─čru at─▒ld─▒─č─▒ bir ├ža─č olarak hat─▒rlanacakt─▒r.

IRK├çILI─×IN GEL─░┼×MES─░ VE YAYGINLA┼×MASI

Irk├ž─▒l─▒k, toplumlar─▒ s─▒n─▒fland─▒rmada kan ve etnik k├Âkene ├Ânem veren bir yakla┼č─▒m tarz─▒d─▒r. Bu arada Platon┬ĺda ┼čehirin veya devletin son derece ├Ânemli olgular oldu─čunu vurgulayal─▒m. Adalet ve estetik de ┼čehirle ilgili unsurlard─▒r. Platon adaleti ┬ôen iyi devletin ├ž─▒kar─▒na uygun┬ö olan anlam─▒nda kullanm─▒┼čt─▒r. O zaman en iyi devletin ├ž─▒kar─▒ nedir? ┬ôEn iyi devletin ├ž─▒kar─▒┬ö ┼čehirde sert ve kat─▒ bir s─▒n─▒f farkl─▒la┼čmas─▒n─▒n sa─članmas─▒ ve ┼čehirdeki de─či┼čimin durdurulmas─▒d─▒r. Platon┬ĺa g├Âre ┼čehirde ├╝├ž s─▒n─▒f vard─▒r, bunlar bek├žiler, yard─▒mc─▒lar─▒ ve para kazan─▒c─▒lar. Platon ┼čehirdeki de─či┼čmeyi durdurmak, hatta onun ifadesiyle, ┬ô┼čehrin tanr─▒sal formu┬önu devam ettirebilmek i├žin ┼čehirde g├Ârevi belirlenmi┼č herkesin sadece kendi i┼čine bakmas─▒, yani d├╝lgerin kendisini yaln─▒z d├╝lgerli─če, ayakkab─▒c─▒n─▒n ayakkab─▒ yap─▒m─▒na, sava┼č├ž─▒n─▒n sava┼ča vermesi gerekti─čini savunur.

TUVALLERİN TEMİZLENMESİ YA DA “İTLAF POLİTİKASI”

Adaletli ve estetik toplumu in┼ča etmek i├žin neler yap─▒lmas─▒ gerekti─či soruldu─čunda Platon┬ĺun ┬ôSokrates┬ö ┼ču ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒ verir: ┬ôBir ┼čehri ve insanlar─▒n─▒, karakterlerini tuval diye alacaklar ve her ┼čeyden ├Ânce tuvallarini temiz yapacaklar┬ö. Tuval temizleme, yepyeni bir toplum varetmek i├žin vaolan t├╝m kurum ve geleneklerin k├Âk├╝n├╝n kaz─▒n─▒lmas─▒ demektir.

HEGEL VE DAMARLARDAK─░ ASIL KAN

Tarif felsefesini geli┼čtirirken Hegel, ├Âzg├╝rl├╝k bilincinin ┬ôDo─ču┬ö uygarl─▒─č─▒ndan ┬ôBat─▒┬ö uygarl─▒─č─▒na do─čru geli┼čimini inceler. Hegel┬ĺe g├Âre Do─ču uygarl─▒─č─▒ tarihin ├žocukluk, Grek uygarl─▒─č─▒ erginlik ├ža─č─▒d─▒r. Tarih Roma uygarl─▒─č─▒yla yeti┼čkinlik ├ža─č─▒na ula┼č─▒r. Germen uygarl─▒─č─▒ d├╝nya tarihinin d├Ârd├╝nc├╝ d├Ânemi olan ya┼čl─▒l─▒k ├ža─č─▒ olarak ortaya ├ž─▒kar. Onun iradeze toplumda genel ge├žer tek iradedir.

Hegel Germen ─▒rk─▒n─▒n d├╝nya ├╝zerindeki misyonunun yerine getirebilmesi i├žin g├╝├žl├╝ bir devlete sahip olmas─▒ gerekti─čini vurgular. ┬ôUlusal devlet t├Âzsel, ussal ve anl─▒k ger├žekli─či i├žinde ruhtur┬ö demektedir. ┬ôBundan dolay─▒ d├╝nya ├╝zerindeki mutlak g├╝├žt├╝r… Devlet bizzat halk─▒n ruhudur.

Hegel┬ĺe g├Âre ancak y├╝ksek ─▒rklar devlet kurma g├╝c├╝ne sahiptirler. Bir ulusun veya bir ─▒rk─▒n en y├╝ksek amac─▒ kendini korumaya yarayacak g├╝├žl├╝ bir ara├ž olmak ├╝zere ┬ôy├╝ce┬ö bir devlet kurmakt─▒r.

G├Âr├╝lece─či gibi Hegel daha sonra insan soyunun ba┼č─▒na d├╝nyay─▒ cehenneme ├ževirecek ─▒rk├ž─▒ fa┼čizm ve kom├╝nizmin tohumlar─▒n─▒ ekmektedir.

ULUS├çULUK VE BATI┬ĺDAK─░ GEL─░┼×MES─░

Hegel ve benzeri d├╝┼č├╝n├╝rlerin k─▒┼čk─▒rtmas─▒yla Bat─▒┬ĺda baz─▒ toplumlarda da ─▒rk├ž─▒ duygular kabarm─▒┼č ve d├╝nyay─▒ fethetme yollar─▒na d├╝┼čm├╝┼člerken baz─▒ toplumlarda ise bu duygu biraz daha ─▒l─▒ml─▒ bir ┼čekil alm─▒┼čt─▒r. Genel olarak Bat─▒ toplumlar─▒n─▒ saran bu duygu ┬ôulus├žuluk┬ö duygusu olmu┼čtur.

Ulus├žuluk teorisini ilk kuranlar─▒ndan biri Kant┬ĺ─▒n ├Â─črencisi Herder┬ĺdir. Herder┬ĺe g├Âre iyi bir devlet, do─čal s─▒n─▒rlar─▒, devletin ulusunun ya┼čad─▒─č─▒ s─▒n─▒rlarla ├žak─▒┼čan devlettir.

Onsekizinci asr─▒n son on y─▒l─▒nda meydana gelen b├╝y├╝k Frans─▒z devrimi modern ulus├žulu─čun tarihinde ├Ânemli bir i┼čaret ta┼č─▒d─▒r. Sadece ulus├žulu─čun ─░ngiletere┬ĺden Avrupa k─▒tas─▒na ge├ži┼čini de─čil, ayn─▒ zamanda demokratik ve esas itibariyle dini bi├žimiyle do─ču┼čunu i┼čaretler. Bunun yolunu Bat─▒ Avrupa┬ĺda bir bu├žuk as─▒r ├Ânce ger├žekle┼čen iki entellekt├╝el geli┼čme a├žm─▒┼čt─▒r.

ULUS├çULUK BE┼×ER─░ B─░R D─░N┬ĺD─░R

├ça─čda┼č anlamda ulus├žuluk, sek├╝ler-burjuva damgas─▒n─▒ ta┼č─▒r. Hayat tepeden t─▒rna─ča kutsaldan ar─▒nd─▒r─▒l─▒p sek├╝ler-laik bir yap─▒ya kavu┼čturulurken bireye cazip gelecek, onun baz─▒ duygular─▒n─▒ tatmin edecek yeni bir unsura ihtiya├ž vard─▒r. ─░┼čte ulus├žuluk bu fonksiyonu ifa etti. Dinden bo┼čalan ve kutsaldan tecrit edilen duygu ve duygulara ulus├žu d├╝┼č├╝nce ve ─▒rk├ž─▒l─▒k burjuva se├žkinlerin taraf─▒ndan bilimsel y├Ântemlerle ┼č─▒r─▒nga edildi.

─░ngilizler bu tabiat dinine ┬ôDeizm┬ö ad─▒n─▒ verdiler ve 1710┬ĺlarda kurduklar─▒ H├╝r Masonlukta ona bir ├že┼čit kilise sa─člad─▒lar. H├╝r masonlu─čun da kat─▒ld─▒─č─▒ deizm, ─░ngiltere┬ĺden k─▒taya ihra├ž edildi. Ve ├Âzellikle Fransa┬ĺda Voltaire gibi zeki ve velut bir taraftar bularak ├╝st ve orta s─▒n─▒flar─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒n tam anlam─▒yla dini haline geldi.

BE┼×ER D─░N─░N─░N TA┼×IYICI ALEMLER─░

Bu Be┼čer Dininin kendine g├Âre ayinleri ve kutsallar─▒ da vard─▒. Bu dinin ta┼č─▒y─▒c─▒ kadrosunu olu┼čturan ayd─▒nlar, geni┼č ├Âl├ž├╝de Hristiyanl─▒─č─▒n rit├╝ellerini ├žalarak kendilerine g├Âre bir ak─▒l dini geli┼čtirmeye ├žal─▒┼čt─▒lar.

─░nsan ve Vatanda┼č Haklar─▒ Beyannamesi bir ulusal ilmihal muamelesi g├Âr├╝ ve 1791 Anayasas─▒ taraf─▒ndan ona iman edilmesi emredildi. Onun ├╝zerine yemin etmeyi reddedenler, sivil afarozla cemaatten at─▒ld─▒ ve ona sadakat yemini eden yabanc─▒lar m├╝minler saf─▒na kabul edildi ve azizler komisyonuna dahil edildi.

Evvela yeni ulus├žuluk diniyle Fransa┬ĺn─▒n geleneksel Hristiyan dinini uzla┼čt─▒rma te┼čebb├╝s├╝nde bulunuldu. 1791┬ĺde y├╝r├╝rl├╝─če konulan Din Adamlar─▒ Sivil T├╝z├╝─č├╝┬ĺyle kilise ulusal devlete zincirlenmi┼č oldu. Sivil T├╝z├╝k┬ĺe g├Âre papaz ve piskoposlar halk taraf─▒ndan se├žilecek, maa┼člar─▒n─▒ devlet verecek ve Papaya sadece ismen bal─č─▒ olacaklar ve yeni d├╝zenlemeye ba─čl─▒l─▒k yemini edeceklerdi.

EKONOM─░K S├ľM├ťR├ť

Ekonomi ve uluslaraaras─▒ ili┼čkilerin sek├╝ler bir yap─▒da belirlenmesi insanl─▒─č─▒n yo─čun ┼čekilde s├Âm├╝r├╝lmesi sonucunu do─čurmu┼čtur. Burjuva iktisat├ž─▒lar─▒ her ne kadar ilk teorilerinde gerek milli, gerekse milletleraras─▒ ├Âl├žekte tam rekabet ┼čartlar─▒n─▒n─▒n hakim olaca─č─▒, dolay─▒s─▒yla t├╝m t├╝keticilerin daha kaliteli ve daha ucuz ├╝r├╝n t├╝keteceklerinin savundularsa da son y├╝zy─▒llardaki geli┼čmeler onlar─▒n dedi─či gibi ├ž─▒kmad─▒. Belli rantlardan yararlanan firmalar sekt├Ârdeki di─čer firmalar─▒ devre d─▒┼č─▒ b─▒rakarak tekel durumuna geldi ve piyasada hem sat─▒┼č miktar─▒n─▒ hem de yfiyat─▒ bizzat kendisi belirledi. Hatta firmalar sadece ulusal ├Âl├žekle yetinmeyip ├žok uluslu ┼čirketler haline girerek toptan d├╝nya inanl─▒─č─▒n─▒ s├Âm├╝rmeye ba┼člad─▒lar.

├çok uluslu ┼čirketler, sadece karlar─▒n─▒ artt─▒rmakla kalmamakta, ayn─▒ zamanda toplumsal hayat─▒n t├╝m alanlar─▒na m├╝dahale edip, belirlemeye ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Bat─▒ d├╝nyas─▒n─▒n ├žo─ču ├╝lkelerinde s├Âz konusu organizasyonlar─▒n kudreti fiilen kamu hayat─▒n─▒─▒n ├že┼čitli noktalar─▒na n├╝fuz etmi┼č durumdad─▒r. ┼×irketler, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de toplumun enformasyon kanal─▒yla ald─▒─č─▒ haber ak─▒m─▒n─▒ ├žarp─▒tmakta, e─čitim sisteminin ve akademik ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒s─▒n─▒ belirlemektedir.

B├╝y├╝k ┼čirketlerin yap─▒s─▒ k├Âkten insanl─▒k d─▒┼č─▒d─▒r. Rekabet, zorlama ve s├Âm├╝r├╝, s─▒n─▒rs─▒z b├╝y├╝me tutkusuyla g├╝d├╝lenen faaliyetlerinin temel ├Âzellikleridir.

├çok uluslu ┼čirketler, topyek├╝n do─čal kaynaklar, ucuz emek ve pazar aray─▒┼člar─▒n─▒ yo─čunla┼čt─▒r─▒rken, s─▒n─▒rs─▒z b├╝y├╝me ile ilgili fikr-i sabitin neden oldu─ču ├ževrekel fakt├Ârlerle toplumsal ├ž├╝r├╝me 3giderek artmakta ve daha fazla hissedilir hale gelmektedir.

EKO - S─░STEM─░N TAHR─░B─░

Bilim, k├╝lt├╝r ve ahlak─▒n sek├╝lerle┼čip her t├╝rl├╝ kutsaldan ba─č─▒ms─▒z hale getirilmesi sonucu burjuva, sadece kar─▒n─▒ azamile┼čtirme peyinde ko┼čarken, i┼čin vehameti eko - sistemin tahrip edilmesi d├╝zeyine kadar varm─▒┼čt─▒r.

Zaten do─čas─▒ gere─či ├ža─čda┼č burjuva ekonomik d├╝┼č├╝nce yap─▒s─▒ temelde anti - ekolojiktir. Bu durum ise, ├╝retim, da─č─▒t─▒m ve t├╝ketim esnas─▒nda ortaya ├ž─▒kan toplumsal ve ├ževresel maliyetlerin g├Âzard─▒ edilmesine neden olmu┼čtur.

Kapitalist geli┼čme modeli, hayat─▒n fiziksel ve ruhsal olarak sa─čl─▒ks─▒zla┼čt─▒─č─▒ bir ├ževre varetti. Kirli hava, sinir bozucu g├╝r├╝lt├╝, trafik t─▒kan─▒kl─▒─č─▒, kimyasal kirleticiler, radyasyon tehhikeleri ve fiziksel ve psikolojik stresin pek ├žok kaynaklar─▒ genellikle Bat─▒ toplumlar─▒n─▒n g├╝nl├╝k ya┼čay─▒┼č─▒n─▒n zorunlu bir par├žas─▒ durumuna girmi┼čtir.

├ťretim ve t├╝ketim h─▒zla artarken, insan ve genel olarak eko - sisteme zararl─▒ olan yan ├╝r├╝nlerin ├╝stesinden gelebilecek uygun teknolojiler geli┼čtirilmemi┼čtir. Bu yola gitmemenin nedeni olduk├ža basitti: t├╝ketim maddelerinin ├╝retimi kapitalistler i├žin olduk├ža karl─▒ iken, at─▒klar─▒n yeniden de─čerlendirerek kazan─▒lmas─▒ karl─▒ bir faaliyet de─čildi.

A┼č─▒r─▒ t├╝ketim ve y├╝ksek teknolojiyi baz lana kapitalist geli┼čme modeli, sadece korkun├ž boyutlara vran at─▒klara neden olmakla kalmamakta, ayn─▒ zamanda ak─▒l almaz d├╝zeyde do─čal enerji kaynaklar─▒n─▒n t├╝keterek kaynaklar─▒n s├╝ratle azalmas─▒na da yol a├žmaktad─▒r.

Sonu├ž olarak, kapitalist b├╝y├╝me modeli, her t├╝rl├╝ sosyal ve ├ževresel de─čerden ba─č─▒ms─▒z olarak a┼č─▒r─▒ ├Âl├ž├╝de kar maksimizasyonuna dayand─▒─č─▒, kar─▒n d─▒┼č─▒nda ba┼čka de─čerli kabil etmedi─činden gerek enerji kaynaklar─▒na verdi─či geni┼č tahribat, gerekse kimyasal at─▒klarla eko - sistemin dengesini mozmas─▒yla b├╝g├╝n yer k├╝resinin intinhar─▒n e┼či─čine getirmi┼čtir denilebilir.

GEL─░R VE SERVET DA─×ILIMININ BOZULMASI

G├╝n├╝m├╝z d├╝nya ekonomisi s─▒n─▒f yap─▒lar─▒n─▒ ve ├╝├ž├╝nc├╝ d├╝nya ├╝lkelerinin zengin sanayile┼čmi┼č milletler taraf─▒ndan s├Âm├╝r├╝lmesini oldui─ču kadara milli ekonomi i├žindeki adraletsiz gelir da─č─▒l─▒m─▒n─▒ s├╝rd├╝ren ge├žmi┼čteki g├╝├ž grupla┼čmalar─▒na dayal─▒d─▒r. Bu toplumsal ger├žekler ├žo─čunlukla ahlaki konulara girmekten ka├ž─▒nma e─čiliminde olan ve mevcut gelir da─č─▒l─▒m─▒n─▒n veri ve de─či┼čtirilmesi imkans─▒z olarak kabul eden iktisat├ž─▒larca g├Ârmezden gelinir.

Sanayile┼čmi┼č ├╝lkelerde servet ve gelirin son derece adaletsiz da─č─▒l─▒m─▒, geli┼čmi┼č ├╝lkelerle, ├╝├ž├╝nc├╝ d├╝nya aras─▒ndaki bozuk gelir da─č─▒l─▒m─▒na paralellik g├Âstermektedir. ├ť├ž├╝nc├╝ D├╝nya ├╝lkelerine ekonomik ve teknolojik yard─▒m programalr─▒, ├žo─ču kez bu ├╝lkelerin emek emek ve do─čal kaynaklar─▒n─▒ s├Âm├╝rmek ve az say─▒da, yozla┼čm─▒┼č se├žkinlerin ceplerini doldurmak amac─▒yla ├žok ulusul ┼čirketlerce ger├žekle┼čtirilir.

DO─×U┬ĺNUN SEK├ťLERLE┼×T─░R─░LMES─░

DO─×U TOPLUMLARI ba─člam─▒nda burada ─░slam toplumlar─▒ incelenecektir. ─░slam toplumlar─▒n─▒n de─či┼čim yasalar─▒yla ├ža─čda┼č anlamda genellikle Bat─▒l─▒ yazar ve d├╝┼č├╝n├╝rler yani oryantalistler ilgilenmi┼člerdir. Oryantalistler islam toplumlar─▒n─▒n de─či┼čme yasalar─▒n─▒ iki amaca d├Ân├╝k olarak incelemi┼člerdir. Bunlardan ibri, emperyalist Bat─▒ toplumlar─▒na do─ču ├╝lkelerini s├Âm├╝rme i├žin kendilerince me┼čru bir fetva haz─▒rlamak; di─čeri de genel olarak toplumlar─▒n de─či┼čme yasalar─▒ incelenirken do─ču toplumlar─▒n─▒n de─či┼čme yasalar─▒n─▒ da incelemek ve genel bir tarih tezine ula┼čmaya ├žal─▒┼čmakt─▒r.

Do─ču┬ĺnun sek├╝lerle┼čtirilmesi projesi iki ┼čekilde ger├žekle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Biri; Do─ču toplumlar─▒n─▒n topraklar─▒ bizzat Bat─▒l─▒ emperyalist ordular taraf─▒ndan i┼čgal edilip, akabinde de yo─č─▒un bir k├╝lt├╝r emperyalizmi politikas─▒ ile yerel ve milli de─čerlerinden toplum fertleri ar─▒nd─▒r─▒larak yeni Bat─▒ tipi de─čerlerle donatmak suretiyle; ikincisi de askeri g├╝├žle dize getiremedikleri toplumlar─▒ kendilerinin eti┼čtirdi─či y├Ânetici se├žkilnler ve ayd─▒nlar taraf─▒ndan ├╝retilen modernle┼čmem ve ├ža─čda┼čla┼čma projeleri yoluyla olmu┼čtur. Bizi burada daha fazla ikinci proje ilgilendirece─činden birinci proje ├╝zerinde fazla durulmayacakt─▒r.

Toynbee, genelde ─░slam d├╝nyas─▒ ├Âzelde T├╝rkiye┬ĺnin sek├╝lerle┼čme & laikle┼čme maceras─▒n─▒ Bat─▒ medeniyeti ile ─░slam medeniyetlerinin ├žat─▒┼čmas─▒ sonucu ortaya ├ž─▒kan bir olay olarak g├Âr├╝r.

T├╝rkiye┬ĺde yap─▒lan devrim, bizim Bat─▒┬ĺdaki ba┼čar─▒l─▒ eko─▒nomik, siyasal, estetik, dini devrimler gibi b├╝t├╝n alanlarda yap─▒ld─▒─č─▒ndan T├╝rk halk─▒n─▒n toplumsal deney ve tecr├╝belerini tepeden t─▒rna─ča sarst─▒.

T├╝rkler yaln─▒zca anayasalar─▒n─▒ de─či┼čtirmekle kalmad─▒lar (bu olduk├ža basit bir i┼č say─▒labilir) fakat islam inanc─▒n─▒n koruyucusu durumunda olan Halife┬ĺyi ve m├╝essesesini , tekkeleri medreseleri, kad─▒nlar─▒n y├╝z├╝nden pe├žeyi kald─▒rl─▒lar; ─░slam┬ĺ─▒n temel direklerinden olan, ki┼činin aln─▒n─▒ yere koyarak k─▒ld─▒─č─▒ namaz─▒, k─▒lan insan i├žin imkans─▒zl─▒┼čt─▒ran ┼čapkalar─▒ giymek zorunlulu─čunu getirerek erkekleri inanmayanlarla ayn─▒ seviyeye getirdiler.

─░svi├žre Medeni Hukukunu kelimesi kelimesine T├╝rk├žeye ├ževirip, ─░talya Ceya Hukuku┬ĺndan al─▒nt─▒lar yaparak ┼čeriat─▒ kald─▒rd─▒lar ve Meclisin oylar─▒yla yasalla┼čt─▒rd─▒lar; Osmanl─▒ edebi miras─▒n─▒ b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ yok saymak pahas─▒na Arap harflerini Latin alfabesiyle de─či┼čtirdiler.

Sonu├ž olarak Bat─▒ sek├╝lerle┼čme ve rasyonelle┼čme yoluyla fizik d├╝nyay─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de fethetmi┼čtir. ├ťretim ve t├╝ketimde tarihte e┼čine rastlanmayan ak─▒l almaz ba┼čar─▒lar elde etmi┼čtir. Toplumlar─▒n─▒n maddi a├ž─▒dan refah d├╝zeyini artt─▒rm─▒┼č, hatta baz─▒lar─▒n─▒n iddia etti─či gibi ┬ôtarihin sonu┬ĺna ula┼čm─▒┼čt─▒r. Ancak Bat─▒┬ĺn─▒n her t├╝rl├╝ kutsal─▒ d─▒┼člayarak kalk─▒nmas─▒ son derece olumsuz geli┼čmeleri de beraberinde getirmi┼čtir. K├╝lt├╝rel ├ž├Âk├╝nt├╝, a┼č─▒r─▒ profanla┼čma, eko - sistemin tahrip edtilmesi, s├Âm├╝r├╝ ve ─▒rk├ž─▒l─▒─č─▒n yayg─▒nla┼čmas─▒ bu olumsuz geli┼čmelerden baz─▒lar─▒d─▒r. Burada bizim i├žign ├Ânemli olan nokta sosyo - ekonomik geli┼čmemizi sa─člamaya ├žal─▒┼č─▒rken ba┼čka bir ├ž─▒kar yol yokmu┼čcas─▒na Bat─▒┬ĺn─▒n izledi─či s├╝reci aynen izlememizin sahip bulundu─ču de─čerler setini veri alarak o sete uygun geli┼čme projeleri ├╝retebilmemizdir.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Ahilik Felsefesi, Temelleri 12.y├╝zy─▒lda K─▒r┼čehir┬ĺde At─▒lm─▒┼č, Daha Sonra T├╝m

Ahilik felsefesi, temelleri 12.y├╝zy─▒lda K─▒r┼čehir┬ĺde at─▒lm─▒┼č, daha sonra t├╝m Anadolu┬ĺya yay─▒lm─▒┼č, izleri bug├╝ne kadar s├╝regelmi┼č k├╝lt├╝rel, sosyal ve ekonomik bir olu┼čumdur. Ahilik kurumu mistik bir yol, bir tarikat olmaktan ziyade sosyal ve ekonomik y├Ânden i┼čleyen ve siyasal, askeri ve k├╝lt├╝rel y├Ânleri de bulunan bir d├╝nya d├╝zenidir.

Ahilik, ayn─▒ zamanda sosyal hayat kadar ekonomik hayat─▒ da y├Ânlendiren g├╝n├╝m├╝zde hala ge├žerlili─čini koruyan, bug├╝n├╝n ┼čartlar─▒nda bile bir ├žok ├╝lkede sa─članamam─▒┼č adaletli, verimli ve son derece g├╝zel bir sistemi T├╝rk toplumuna kazand─▒rm─▒┼č bir K├ťLT├ťR’ d├╝r.

A - Tarihte F├╝t├╝vvet ve Ahilik ─░li┼čkisi*1

Ahilik, 13-19. y├╝zy─▒llar aras─▒nda Anadolu┬ĺda yasayan halk─▒n sanat ve meslek alan─▒nda yeti┼čmelerini sa─člayan, onlar─▒ ahlaki y├Ânden yeti┼čtiren, ├žal─▒┼čma ya┼čam─▒n─▒ iyi insan meziyetlerini esas alarak d├╝zenleyen bir ├Ârg├╝tlenmedir. ─░yi ahlakin, do─črulu─čun, karde┼čli─čin, yard─▒mseverli─čin k─▒sacas─▒ b├╝t├╝n g├╝zel meziyetlerin birle┼čti─či bir sosyo-ekonomik d├╝zen olan Ahilik,

- Ahlak

- E─čitim - Bilim

- Te┼čkilatlanma

- Kalite - Standart

- ├ťretici - T├╝ketici ili┼čkisi

- Denetim

vb. konularda ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemin toplumsal yap─▒s─▒n─▒ d├╝zenlemi┼č bir sistemdir.

Esnaf ve sanatkar camias─▒n─▒n tarihine bakt─▒─č─▒m─▒z zaman ┬ôAhilik┬ö ile F├╝t├╝vvet┬öin ├Ânemli bir yer tuttu─čunu g├Âr├╝r├╝z. ├ç├╝nk├╝ bu iki kurum ve d├╝zen ├žok uzun y─▒llar Osmanl─▒ toplumunun belirleyici ├Â─čeleri olmu┼člard─▒r.

Konu ├╝zerinde ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č olan batili organizat├Ârler Ahili─čin k├Âkenlerini, Do─čuda ├Âzellikle Araplar aras─▒nda geli┼čmi┼č olan F├╝t├╝vvet Te┼čkilat─▒na dayarlar. Ancak yine de Ahili─čin F├╝t├╝vvet ten bir hayli de─či┼čik, Anadolu T├╝rklerine ├Âzg├╝ bir kurum oldu─čunda birle┼čirler.

Eldeki kaynaklardan edinilen bilgilere g├Âre Anadolu┬ĺdaki Ahilik do─čudaki f├╝t├╝vvet├žili─če benzer bir kurum olarak g├Âr├╝lmektedir. Bir ba┼čka deyi┼čle, f├╝t├╝vvet├žilik Anadolu┬ĺda birtak─▒m de─či┼čikliklere u─čram─▒┼č, yeni bir tak─▒m nitelikler kazanm─▒┼č ve Ahilik olarak an─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Kaynaklarda de─či┼čik yorumlara rastlanmakla beraber Ahili─čin f├╝t├╝vvet├žilikten etkilendi─či, baz─▒ temel kurallar─▒n─▒ f├╝t├╝vvet├žilikten ald─▒─č─▒ konusunda hemen herkes hemfikirdir.

Ahili─čin tarihine s├Âyle bir bakt─▒─č─▒m─▒zda f├╝t├╝vvet├žilikle yan yana an─▒ld─▒─č─▒ ya da bu iki kavram─▒n ├žo─ču kez birbirleriyle a├ž─▒kland─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Bu sebeple f├╝t├╝vvet├žili─če ├žok ├Âzet olarak de─činmekte yarar vardir.

F├╝t├╝vvet├žilik daha ├žok ki┼čisel meziyetlere ve askeri niteliklere ├Ânem vermi┼čtir. F├╝t├╝vvet eli a├ž─▒kl─▒k, yi─čitlik, g├Âz├╝ peklik, yard─▒mseverlik yani olgun ki┼čilik olarak tan─▒mlan─▒r. Kuran-i Kerim┬ĺde ─░brahim Peygamberden, Tanr─▒n─▒n birli─čine inanan, putlar─▒ kiran ve azg─▒n Nemrud┬ĺa kar┼č─▒ ├ž─▒kan bir ┬ôfeta┬ö olarak bahsedilir. Burada ├Âvg├╝ye de─čer olan onun yi─čitli─či, mertli─čidir.

F├╝t├╝vvet├žili─čin ortaya ├ž─▒k─▒┼č bi├žimiyle daha sonra ald─▒─č─▒ sekil aras─▒nda b├╝y├╝k bir tezat vard─▒r. Tarihsel olarak bu geli┼čme su ┼čekilde cereyan etmi┼čtir: Abbasiler soyu iktidara ge├žti─činde, g├╝├žl├╝ askeri birlikleri olmas─▒na kar┼č─▒n, bir tepki olarak, halk aras─▒nda baz─▒ kurulu┼člar ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu kurulu┼člar ├Ârg├╝tlenmi┼čler, kanun tan─▒mayan haydutlar olarak isimlendirilmi┼člerdir. Bunlardan, ├Âzellikle Ayyarlar, devlet g├╝c├╝n├╝n azald─▒─č─▒ zamanlarda ortaya ├ž─▒km─▒┼č, silahs─▒z, yaln─▒z tas ve sopalarla sald─▒r─▒lar d├╝zenlemi┼člerdir. Bununla beraber, bu kurulu┼člar─▒n, zaman zaman, halifelerin,askeri valilerin ve g├╝venlik kuvvetleri ba┼čkanlar─▒n─▒n hizmetlerine girdikleri g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu kanun di┼či ├Ârg├╝tler, 10. y├╝zyildan12. y├╝zy─▒la kadar ├ž─▒kard─▒klar─▒ kar─▒┼č─▒kl─▒klarda b├╝y├╝k ba┼čar─▒lar elde etmi┼člerdir.

*1-Http://www.ahilik.com

Ancak, g├╝├žl├╝ h├╝k├╝mdarlar ve ├╝├ž b├╝y├╝k Sel├žuklu H├╝k├╝mdar─▒ Tu─črul Bey, Alpaslan ve Melik,┼čah zamanlar─▒nda hemen hemen hi├žbir faaliyette bulunamam─▒┼člard─▒r.

─░┼čsiz ve g├╝├žs├╝z ki┼čilerden olu┼čan bir topluluk mensuplar─▒, devlet hizmetinde, ├Âzellikle g├╝venlik te┼čkil├ót─▒nda g├Ârev almak istemi┼člerdir. ├ľzellikle, asker ve g├╝venlik g├╝├žlerinin yetersiz oldu─ču yer ve zamanlarda, onlar─▒n hizmetlerinden yararlan ilmi┼čtir.

Bunun sonucu olarak, s├Âz konusu ki┼čiler ahlaki bir disiplin alt─▒na girmi┼člerdir. ├ľnceleri f├╝t├╝vvet├ži kurallar─▒ olarak bilinen yi─čitlik ve eli a├ž─▒kl─▒k faziletleri, zamanla, f├╝t├╝vvet├ži kurulu┼člar─▒n ortak nitelikleri olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu t├╝r kurulu┼člar─▒ birle┼čtiren f├╝t├╝vvet├žilik, zamanla bir meslek ve sanata ba─čl─▒ bulunmas─▒ gerekli olmayan, i├žlerinde tasavvuf erbainin ve ├Âteki tarikat birliklerinin de yer ald─▒─č─▒ belirli zamanlarda ve belli ama├žlar i├žin bir araya toplanabilen bir te┼čkilat haline gelmi┼čtir. ├ťyelerin ├Â─črenmeleri ve uymalar─▒ gereken kurallar, f├╝t├╝vvetname denen, t├╝z├╝k niteli─čindeki kitaplarda toplanm─▒┼čt─▒r.

Bu eserler, 12. y├╝zy─▒ldan sonra, esnaf ve sanatkarlara belirli ahlak kurallar─▒ ve mesleki bilgiler vermek i├žin kullan─▒lacak t├╝z├╝kler haline getirilmi┼čtir. Bu nedenle, Osmanl─▒ esnaf─▒n─▒n ba─čl─▒ oldu─ču prensiplerin esasini f├╝t├╝vvet te┼čkil├ót─▒nda aramak gerekmektedir. Ahi t├Âre ve t├Ârenleri ile ├Ârg├╝te giri┼č kurallar─▒n─▒ kapsayan Ahi y├Ânetmeli─či niteli─čindeki eserlere f├╝t├╝vvetname adi verilmi┼čtir. Anadolu┬ĺda Ahilik adi ile bilinen te┼čkilat, ├Ânceleri f├╝t├╝vvet├žilik ├Ârg├╝t├╝ halinde faaliyet g├Âstermi┼čtir. Ahili─čin temeli olan f├╝t├╝vvet├žilik, 10. y├╝zy─▒ldan ba┼člayarak, ├Ârg├╝tlenmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Daha ├Ânce belirtildi─či gibi, f├╝t├╝vvet Arap├ža bir kelimedir ve tasavvufa dayanmaktad─▒r. F├╝t├╝vvetin asli, ki┼činin, ba┼čkas─▒n─▒n isinde olmas─▒ ve onlar─▒n i┼čini g├╝d├╝p g├Âzetmesidir.

Bilindi─či gibi, islamin ilk f├╝t├╝vvet ├Ârg├╝tleri, Ahilerden farkl─▒ olarak, bir meslek ├Ârg├╝t├╝ de─čildir. ─░├žlerinde bir├žok zenaat├ž─▒ bulunsa bile, birlikte yiyip i├žmek, e─členmek, dans etmek, spor yapmak amaci g├╝den gen├žlik ├Ârg├╝tleridir. ├ľrg├╝t ├╝yelerinin meslekleri ile ilgilenilmez. Mesleki ├Ârg├╝tlenme varsa bile, ├žok gev┼čektir.

Anadolu┬ĺnun T├╝rklerin ikinci anayurdu haline geli┼či 11. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ ba┼člar─▒ndad─▒r. Asya┬ĺdan g├Â├ž eden sanatkar ve t├╝ccar T├╝rklerin yerli t├╝ccar ve sanatkarlar kar┼č─▒s─▒nda tutunabilmeleri ve yasayabilmeleri, aralar─▒nda bir ├Ârg├╝t kurmalar─▒n─▒ gerektirmi┼čtir. Ayr─▒ca T├╝rkler bu ├Ârg├╝t yard─▒m─▒yla, sa─člam, dayan─▒kl─▒ ve standart mal yapabileceklerini d├╝┼č├╝nm├╝┼člerdi. I┼čte bu zorunluluk, dini ahlaki kurallar─▒ f├╝t├╝vvetnamelerde zaten mevcut olan esnaf ve sanatkarlar dayan─▒┼čma ve kontrol ├Ârg├╝t├╝n├╝n, yani Ahili─čin kurulmas─▒ sonucunu do─čurmu┼čtur. ├ľte yandan, deri is├žilerinin ve Ahili─čin piri olan Ahi Evran┬ĺin Anadolu┬ĺya geli┼či de bu tarihlere rastlamaktad─▒r.

Ahi kelimesi de Arap├ža┬ĺd─▒r ve ┬ôkarde┼čim┬ö demektir. Ancak baz─▒ yazarlar Ahi s├Âzc├╝─č├╝n├╝n T├╝rk├že┬ĺde c├Âmert, eli a├ž─▒k, yi─čit anlam─▒na gelen ┬ôak─▒┬ö s├Âzc├╝─č├╝nden geldi─čini ileri s├╝rmektedirler. Anadolu┬ĺda T├╝rk kurum ve terimlerinin fazlala┼čt─▒─č─▒ bir d├Ânemde ┬ôak─▒┬önin Arap├ža ┬ôkarde┼čim┬ö anlam─▒na gelen ┬ôahi┬öye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝─č├╝ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Terim olarak Ahilik, Anadolu┬ĺda 13. y├╝zy─▒lda kurulu, belli kurallarla i┼člemi┼č esnaf ve sanatkarlar birli─čini ifade etmektedir. ahlakla sanat─▒n uyumlu birle┼čiminden olu┼čan ahilik, ├Ârg├╝t olarak Anadolu┬ĺda 13. y├╝zy─▒lda Ahi Evran taraf─▒ndan kurulmu┼čtur.

B. Ahi Evran

Ahi Evran┬ĺin hayati ve ki┼čili─či ├╝zerinde ara┼čtirmacilarin farkli g├Âr├╝┼čleri vardir. Ahi Evran┬ĺin deri i┼č├žili─či ve te┼čkil├ót─▒nda ├žok ba┼čarili bir ki┼či oldu─ču, belgelerden anla┼čilmaktadir. Ahi Evran, y├╝zyillardir sava┼č├žilik ve dini, ahlaki bilgiler vermekte b├╝y├╝k ve ├Ânemli g├Ârevler yerine getirmi┼č olan f├╝t├╝vvet te┼čkil├ót─▒ndan ve f├╝t├╝vvet namelerden yararlanarak, ahi te┼čkilatini kurmu┼čtur. Ahi Evran ahlakla sanat─▒n ahenkli birle┼čimi olan ahili─či ├žok itibarl─▒ bir duruma getirmi┼čtir. B├Âylece, ahilik y├╝zy─▒llarca b├╝t├╝n esnaf ve sanatkarlara y├Ân vermi┼č, onlar─▒n i┼čleyi┼čini d├╝zenlemi┼č, yeni├žeri te┼čkilatinin kurulu┼čunda, ├Ânemli rol oynam─▒┼č, devlet adamlar─▒ bu kurulu┼ča girmeyi ┼čeref saymi┼člardir.

Osmanl─▒ ─░mparatoru Orhan Gazi, bir Ahidir ve Ahilerin adlari yaninda kullandiklari lakaplardan biri olan ┬ôihtiyar├╝d-din┬ö lakabini kullanmi┼čtir. Ayni ┼čekilde Sultan I.Murat┬ĺin da Ahi oldu─ču ifade edilmektedir. Ahi Evran, halkin ekonomik durumunu iyile┼čtirmek, meslek sahibi olmasini ve din s├Âm├╝r├╝s├╝nden kurtarmak i├žin ├žali┼čmi┼čtir. Ise ayakkabici ve sara├ž esnafini te┼čkilatlandirmakla ba┼člami┼čtir. K─▒sa zamanda ├╝st├╝n becerisi, ahlaki sa─člamli─či ve hakseverli─či ile b├╝y├╝k bir ├╝n ve saygi toplami┼čtir. Kurdu─ču te┼čkil├ót─▒n ba┼čkan─▒, Ahi Babas─▒ olmu┼čtur.

C.Ahili─čin Osmanli Esnaf ve Sanatkar Faaliyetlerini D├╝zenlemesi*2

Ahili─čin temelleri, o kadar sa─člam atilmi┼č, kurallari zamaninin ve toplumun gereklerine ve ger├žeklerine o kadar uydurulmu┼čtur ki, bu sonradan, ┼čehir ve kasabalarin belediye hizmetleri ve bu hizmetlerin denetimi i├žin ├Ârnek alinmi┼č narh ve nizamnameler ya da kanunnameler seklinde resmile┼čtirilmi┼čtir.

Osmanlilarda standardlara uymayarak, d├╝┼č├╝k kaliteli mal ve hizmet ├╝reten esnafa ├že┼čitli cezalar verilmi┼čtir. Bu d├Ânemde g├╝n├╝m├╝zde bile tam olarak uygulanamayan kalite, standard, ├╝retici-t├╝ketici ili┼čkileri ├žok kesin kurallarla belirlenmi┼čtir.

D- Osmanli Esnaf ve Sanatkarlar Kurulusunun Gedikler Haline D├Ân├╝s├╝*3

Ahilik, T├╝rke ├Âzg├╝ milli bir kurulu┼č olarak ortaya ├žikmis, t├╝keticilerin korunmas─▒ dahil, T├╝rklerin Anadolu┬ĺda k├Âk salmasi ve tutunmasinda ├Ânemli bir rol oynami┼čtir. Ahiler Birli─činin M├╝sl├╝manlara ├Âzg├╝ yapisi 17. y├╝zy─▒la kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r. Osmanl─▒ Devletinin M├╝sl├╝man olmayan egemenlik alan─▒ geni┼čledik├že, ├že┼čitli dindeki ki┼čiler aras─▒nda ├žal─▒┼čma zorunlulu─ču do─čmu┼čtur. Bu ┼čekilde din ayrimi yap─▒lmadan kurulan, eski niteli─činden bir ┼čey kaybetmeyen yeni organizasyona gedik denilmi┼čtir. Gedik kelimesi T├╝rk├že┬ĺdir. Tekel ve imtiyaz anlam─▒na gelir. Resmi terim olarak gedik kelimesine 1927 yilinda raslanir. Ama gedi─čin tekelci karakteri ├žok daha eskilere uzanmaktadir.

Bu ┼čekilde esnaf ve sanatk├órl─▒k, 1860 yilina kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r. O zamanlar, bir ki┼či ├žirakliktan ve kalfaliktan yeti┼čip te a├ž─▒k bulunan bir ustal─▒k makam─▒na ge├žmedik├že, yani gedik sahibi olmad─▒k├ža, d├╝kkan a├žarak sanat ve ticaret yapamazd─▒. Ancak, ellerinde imtiyaz fermanlar─▒ olan ki┼čiler, sanat ve ticaret yapabilirdi. Bu fermanlar, esnafin sayilarinin artirilip eksiltilmesi, m├╝lk sahiplerinin eski kiralarini artirmamasi, gedi─či olmayanlar─▒n sanat ve ticaret yapamamas─▒, a├ž─▒k olan gediklerin esnaf─▒n ├ž─▒rak ve kalfalar─▒na verilmesi, d─▒┼čardan esnafl─▒─ča kimsenin kabul edilmemesi gibi h├╝k├╝mleri kaps─▒yordu.

Gedikler, sabit veya seyyar olmak ├╝zere iki t├╝rl├╝d├╝r. Seyyar veya havzi gedikler, ki┼čiye ├Âzg├╝ olup, sahibi istedi─či yerde sanatini ve ticaretini yapmasini sa─čliyordu. Sabitgedikler ise d├╝kkan, ma─čaza, at├Âlye gibi yerlere ait oldu─čundan, sahipleri ba┼čka bir yerde sanat ve ticaret yapamazlardi. Gedik sahibi, ba┼čka bir yere g├Â├ž edecek olursa gedi─čini de resmen nakletmek ve senedini de─či┼čtirmek zorundadir. Bu durumda de─či┼čtirmede ya da yeniden gedik senedi verilmesinde oldu─ču gibi, resmi ara┼čtirma ve soru┼čturma yapilirdi. Gedikler, toplumun ihtiya├žlari, nakil ve de─či┼čtirmeler y├╝z├╝nden ├žo─čaltilip azaltilabilirdi.

Tanzimatin il├ón─▒ndan ve yabanc─▒ devletlerle ticaret anla┼čmalar─▒ yap─▒lmaya ba┼član diktan sonra, ├Âteden beri s├╝r├╝p gelen tekelcilik kuralinin sanatla ticaretin geli┼čmesinde zararl─▒ oldu─ču anla┼čilmi┼č, ticaret ve sanayiinin geli┼čmesi gerekti─činden ve istendi─činden, artik gedik ve tekelcilik kuralinin s├╝rd├╝r├╝lmesinde h├╝k├╝met├že yarar g├Âr├╝lmemi┼č, kaldirilmi┼čtir.

18. y├╝zy─▒la kadar esnaf ve sanatkarlik Osmanl─▒ d├Âneminde altin ├ža─čini ya┼čamistir. Ahilik gelenekleri ve daha sonra kurulan lonca te┼čkilatlari bu sinifi gerek nicelik ve gerekse nitelik y├Ân├╝nden geli┼čtirmistir. Bu geli┼čmeye devlet de katki sa─člam─▒┼č, derbendci denilen memurlar vasitasiyla ticaret yollarinin bakim ve g├╝venli─čini temin etmi┼čtir.

Osmanli Imparatorlu─čunun ├ž├Âk├╝┼č├╝nden Ahilikte payina d├╝┼čeni almi┼č git gide yozla┼čmi┼čtir. Sonu├žta giderek loncalar bozulmu┼č, gediklere t├Âreye g├Âre de─čil, iltimasa g├Âre atamalar yapilmaya ba┼članmi┼čtir. Esnaf ├╝retti─či mali satamaz olmu┼čtur.

Bu d├Ânem Devlet tam bir ├ž├Âk├╝┼č ya┼čami┼čtir. Nihayet 1912 yilinda loncalar tamamen ortadan kal dirilmi┼čtir. B├Âylece 700 y─▒l boyunca ya┼čam─▒┼č ve Anadolu halk─▒n─▒n ekonomik, sosyal ve k├╝lt├╝rel ya┼čam─▒nda belirleyici rol oynam─▒┼č olan Ahilik sistemi tarihe kari┼čmi┼čtir.

*2,*3-AnaBritanica

Ittihat ve Terakki d├Âneminde esnaf ve sanatkarlarin ya┼čadi─či bu ├ž├Âk├╝┼č ├žarkini tersine ├žalistiracak ├ž├Âz├╝mler arandi. Bu kesimin devlet tarafindan te┼čvik edilmesi, ├žiraklik mekanizma┼činin iyi isletilmesi gibi form├╝ller ├╝zerinde duruldu. Ancak bir sonu├ž alinamadi. Osmanli Imparatorlu─ču gibi Ahilik sistemi de ├ž├Âkt├╝.

E. Cumhuriyet D├Âneminde Esnaf - Sanatkar ├ľrg├╝tlenmesi

Cumhuriyetin kurulmas─▒ ile birlikte esnaf-sanatkarlar kesiminin bug├╝nk├╝ modern ├Ârg├╝tlenmesinin ba┼člangici olan 5373 sayili Esnaf Dernekleri ve Esnaf Birlikleri Kanunu ├žikarilmi┼čtir. 1964 yilinda 507 sayili Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu ile esnaf-sanatkarlar te┼čkil├ót─▒ bug├╝nk├╝ yapisina kavu┼čmu┼čtur.

1991 yilinda 507 sayili Kanunda de─či┼čiklik yapan 3741 sayili Kanun ile T├╝rkiye Esnaf ve Sanatk├órlar─▒ Konfederasyonu ve t├╝m alt te┼čkilati, ├╝lkemizde uygulanmakta olan ve k├Âkeni Ahili─če dayanan ve Almanya┬ĺ dan ├Ârnek al─▒nan ikili meslek e─čitimi sisteminin i┼čyerlerinde verilen pratik kismi ile ilgili bir takim hak ve sorumluluklar y├╝klenmi┼čtir. Bu kanun h├╝k├╝mlerine dayanarak da ayrintilari d├╝zenleyen 5 e─čitim y├Ânetmeli─či ├žikarmi┼čtir.

Konfederasyonumuz ve alt te┼čkil├ót─▒ Ahilikten gelen ilkelerini kaybetmeden bug├╝n de ├╝lkenin orta dire─či, istikrar unsuru olma ├Âzelli─čini yitirmeden geli┼čmesine devam etmektedir.

Konfederasyonumuz Ahilikten gelen bir te┼čkil atin en ├╝st kurulusu olarak, Ahili─če her zaman sahip ├žikmi┼č ve Ahilik ilkelerini korumaya ├žali┼čmi┼čtir. Bu nedenle K├╝lt├╝r Bakanli─či ile i┼čbirli─či i├žinde her yil Ahilik K├╝lt├╝r├╝ Haftas─▒ Kutlamalar─▒ Y├Ânetmeli─či kapsam─▒nda bulunan illerimizde b├╝y├╝k bir co┼čku ile Ahilik Kutlamalari yapilmaktadir. Ahilik Haftas─▒ ayni zamanda t├╝m ├╝lke genelinde Esnaf Bayram─▒ olarak da kutlanmaktadir. Her iki kutlama programlari ├žer├ževesinde illerimizde Ahilikle ilgili panel ve konferanslar d├╝zenlenmekte, senlikler yapilmakta, iller taraf─▒ndan se├žilen mesle─činde ba┼čarili ve mesle─činin gerektirdi─či ahlaki ilkelere sahip en gen├ž-en ya┼čl─▒ ve kad─▒n esnaf ve sanatkarlarimiza belge ve hediyeler verilmekte, sergiler-fuarlar a├žilmaktadir. Konfederasyonumuz her yil ayr─▒ca, Ahili─čin merkezi kabul edilen K─▒r┼čehir ilimizde ├╝lke genelinden gelen esnaf-sanatkar kurulu┼člari y├Âneticileri ile birlikte bu faaliyetleri ger├žekle┼čtirmektedir. Ahili─čin ya┼čatilma┼či, geli┼čtirilerek g├╝n├╝m├╝z ┼čartlar─▒na uydurulmas─▒ amac─▒yla ara┼čt─▒rmalar yapilmakta ve yay─▒nlar yayimlanmaktadir.

Esnaf ve sanatkarlar kesiminin tarihinde ├Ânemli bir yer tutan Ahilik gerek ruh ve gerekse kurumlar─▒ ile bug├╝n halen ya┼čamaktadir. Bug├╝n esnaf-sanatkarlar kesimi a├žisindan ├Âneme sahip olan, Halk Bankas─▒, Kefalet Kooperatifleri, Ba─č-Kur gibi kurulu┼člar─▒n k├Âkeni Ahilik Te┼čkil├ót─▒na dayanmaktadir. Bu nedenle esnaf ve sanatkarlar kesiminde ve te┼čkil├ótlar─▒nda 34 yildan beri “Esnaf Bayram─▒” kutlamalar─▒ b├╝y├╝k bir ┼čevkle yapilmaktadir.

AH─░ B─░RL─░KLER─░N─░N KURULU┼×U*4

Buraya kadar Sel├žuklu ve Osmanl─▒ d├Ânemi Anadolu’sunda g├Âr├╝len Ahi Birliklerinin ne t├╝r bir ihtiyac─▒ kar┼č─▒lamak ├╝zere ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ve bu birlikleri olu┼čturan fakt├Ârlerin neler oldu─čunu a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čt─▒k. Bundan sonra her bir fakt├Âr├╝n Ahi Birliklerinin olu┼čumuna, hangi a┼čamada ve ne ├Âl├ž├╝de kat─▒lm─▒┼č olduklar─▒n─▒ belirlemek i├žin bu birliklerin ilk yap─▒ ve fonksiyonlar─▒ndan s├Âz etmek gerekir.

─░lk Ahi Birlikleri, y├╝ksek ahlak de─čerlerine sahip zengin ve g├╝├žl├╝ bir lider ├ževresinde toplanm─▒┼č silahl─▒ halk guruplar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Bu gruplar zengin Ahi liderinin kurmu┼č oldu─ču ve finans etti─či zaviyelerde toplanmakta, orada ortakla┼ča bir hayat ya┼čamaktad─▒rlar. Adeta bir karargah g├Âr├╝n├╝m├╝ ta┼č─▒yan bu ilk Ahi zaviyeleri, ayn─▒ zamanda gelip giden konuklar─▒n a─č─▒rland─▒─č─▒, b├╝y├╝k ┼č├Âlenlerin verildi─či, m├╝zikli - sazl─▒ s├Âzl├╝ - toplant─▒lar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ yerler oldu─čundan ulusal k├╝lt├╝r├╝n olu┼čmas─▒nda b├╝y├╝k bir ├Ânem ta┼č─▒yorlard─▒.

*4-Sokrat Ve Eflatun’dan G├╝n├╝m├╝ze Ahilik

├ľyle ki bu zaviyeler kurulu┼člar─▒ndan k─▒sa bir s├╝re sonra, b├╝y├╝k halk ├žo─čunlu─čunu etkileyen birer ” ahlak mektebi” haline gelmi┼člerdir. Resmi devlet organizasyonunun d─▒┼č─▒nda ortaya ├ž─▒kan ve geli┼čen bu ilk Ahi birlikleri T├╝rk geleneklerinden kaynak almaktad─▒r.

Kalabal─▒k halk kitleleri taraf─▒ndan olu┼čturuldu─čunu g├Ârd├╝─č├╝m├╝z ilk Ahi Birliklerinde belirgin olan fonksiyonlar; ahlaki ve siyasi fonksiyonlard─▒r.

Bu birlikler her ┼čeyden ├Ânce belli bir ahlaki tav─▒r i├žinde bir araya gelen kitleler olarak tan─▒mlanabilir. Yerle┼čik hayat─▒n de─čerlerine ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmek durumunda olan bu kitleler F├╝t├╝vvet ideolojisinin geli┼čtirdi─či ahlak yap─▒s─▒na yak─▒nd─▒rlar. Bunun da etkisiyle yi─čitlik, cesaret, konukseverlik, c├Âmertlik gibi de─čerlere ba─čl─▒d─▒rlar.

Ahi Birliklerinin siyasi fonksiyonlar─▒ yerel otoritelerin hakim olduklar─▒ ├ževrelerde devlet kuvvetine e┼čde─čer bir halk y├Ânetimini temsil etmelerindendir. Ahilerin hi├žbir yerde resmi bir siyasi g├╝├ž olarak ortaya ├ž─▒kmamalar─▒na kar┼č─▒l─▒k yine de ola─čan├╝st├╝ hallerde, birtak─▒m siyasi fonksiyonlar y├╝klendiklerini g├Ârmekteyiz.

Ahi Birliklerinin siyasi fonksiyonlar─▒n─▒n en geli┼čti─či d├Ânem Anadolu’da merkezi otoritenin da─č─▒ld─▒─č─▒ Beylikler D├Ânemidir. Bu d├Ânemde Ahi Birlikleri hemen hemen her ┼čehir ve kasabada yerel otorite birimleri olarak y├Ânetimi ellerine ge├žirmi┼č durumdad─▒rlar. Osmanl─▒ Beyli─či ise ├Âzellikle bu g├╝c├╝n deste─čini sa─člayabildi─či i├žin k─▒sa zamanda geli┼čmi┼čtir. Osman Gazi’ye ilk defa padi┼čahl─▒k ve devlet kuruculuk mu┼čtulayan ve onu bu yola y├Ânelten Ahi ┼×eyhi Edebali’dir. Kendisi de Ahi te┼čkilat─▒n─▒n bir ├╝yesi olan Osman Gazi, ┼×eyh Edebali’nin k─▒z─▒ Mal Hatun ile evlenmi┼čtir. Osman Gazi’nin bir ├žok silah arkada┼č─▒, o─člu Orhan ve Al├óattin Pa┼ča, Murat H├╝davendigar Ahi ├Ârg├╝t├╝nden idiler.

MODEL, SAHSIYET VE DAVRANIS K├ťLT├ťR├ť OLARAK AHILIK*

XIII. Y├╝zyildan itibaren Anadolu toplum hayat─▒nda ├Ânemli sosyal, siyas├«, ekonomik ve k├╝lt├╝rel faaliyetleri ile yer alan Ahili─čin, bir T├╝rk kurumu olarak ortaya ├žikti─či kaynaklarda belirtilir.1 Gerek ilkeleri, gerekse teskil├ótlanmasi ve faaliyetleri ile T├╝rk toplumunun din├«, k├╝lt├╝rel, siyas├« ve iktisad├« k─▒ymetlerini yansitmaktadir.

T├╝rk sosyal yapisi i├žinde yer alan Ahili─čin, sistem i├žinde fonksiyonel olmasini dikkate aldi─čimizda cemiyetin ├Âng├Ârd├╝─č├╝ model sahsiyetin bu sahadaki davran─▒┼č k├╝lt├╝r├╝ ile karsilasmaktayiz. Bu a├židan bakildi─činda, model sahsiyet ve davranis k├╝lt├╝r├╝ olarak Ahilik, ortaya ├žikti─či sosyal yapidan ayri d├╝s├╝n├╝lemez. O halde, bu kurumu ortaya ├žikaran k├╝lt├╝r-sahsiyet iliskisini ve model sahsiyetin ├Âzelliklerini belirlemek gerekecektir.

A- K├╝lt├╝r ve ┼×ahsiyet ─░li┼čkisi:

Herhangi bir cemiyette fert ya da gruplar─▒n cemiyetin k├╝lt├╝r├╝ne ├╝├ž seviyede sahip olabilecekleri s├Âylenebilir: ─░deolojik k├╝lt├╝r, davran─▒┼č k├╝lt├╝r├╝ ve madd├« k├╝lt├╝r.

Fert ya da gruplar─▒n sahip olduklar─▒ de─čerlerin ve kurallar─▒n b├╝t├╝n├╝, onlar─▒n ideolojik k├╝lt├╝r├╝n├╝ olu┼čturur. Bu de─čerler ve kurallar onlarda uygulanmadan ve objektifle┼čmeden yaln─▒zca bilmek seviyesinde kalabilir.

Manalar─▒n, de─čerlerin ve kurallar─▒n belirdi─či ve ger├žekle┼čti─či manal─▒ davranislarin toplam─▒ ise davran─▒┼č k├╝lt├╝r├╝n├╝ olu┼čturur. Baska bir ifade ile davran─▒┼č k├╝lt├╝r├╝, araciliklari ile m├ón├ó, de─čer ve kurallar─▒n belirdi─či ve ger├žekle┼čti─či eylemlerin b├╝t├╝n├╝d├╝r.

*Yrd. Do├ž. Dr. Yasar Kaya

Bir di─čer seviyede k├╝lt├╝r├╝n de─čer ve kurallar─▒ onun tasiyicisi olan fert ve gruplar taraf─▒ndan madd├« ve biyolojik olarak objektifle┼čtirilebilir. Bu k├╝lt├╝r├╝n dislasmasi, maddede m├╝sahhaslasmasidir.

Fertlerin, cemiyetin k├╝lt├╝r├╝n├╝n herhangi bir seviyede tasiyicisi olabilmeleri onlar─▒n sosyalle┼čme s├╝recine tabi tutulmalar─▒ ile m├╝mk├╝nd├╝r. K├╝lt├╝r├╝n ortaya koydu─ču model (tipik) sahsiyet haline gelmeleri ve b├Âylece belirli bir vaziyet karsisinda tipik davranisi g├Âsterebilmeleri bu s├╝recin sa─člikli islemesine ba─člidir. Kald─▒ ki her sistem, k├╝lt├╝r ├Ârne─čini koruyacak ve yasatacak mekanizmayi gelistirmek zorunlulu─čunu tasimaktadir. Toplum bu fonksiyonel zorunlulu─ču terbiye, taklit ve telkin s├╝recinde ger├žeklestirir. Kendi k├╝lt├╝rel taleplerine, kiymet h├╝k├╝mlerine uygun davranislari asilamak suretiyle ferdin tutum ve davranislarini belirli bir tarzda gelistirir ki, bu o cemiyette yay─čin olan sahsiyettir.3 Ancak bu ili┼čki her zaman tek tarafl─▒ bir ili┼čki olarak d├╝s├╝n├╝lmemelidir. S├╝phesiz fert, cemiyetin k├╝lt├╝rel taleplerini de─čerlendirebilir, yorumlayabilir ve de─či┼čen sartlarda yeni ihtiya├žlara cevap verebilecek ┼čekilde terkiplere ula┼čabilir. Ferdin bu seviyeye ulasabilmesi basarili sosyallesme s├╝recine ba─člidir. ├ç├╝nk├╝, ferdin yeni terkiplere ula┼čabilmesi onun mevcut sosyal miras─▒ ├Âz├╝msemi┼č olmas─▒n─▒ gerektirir.

Cemiyet sosyalle┼čtirme s├╝recini ba┼čar─▒ ile s├╝rd├╝rebildi─či ├Âl├ž├╝de fertler de k├╝lt├╝r├╝ ideolojik seviyeden daha y├╝ksekte, davran─▒┼č ve madd├« k├╝lt├╝r seviyesinde yasayabilecektir. Herhangi bir sekilde bu s├╝re├žte basarili olamamak yabancilasma olgusunu ortaya ├žikarir. Zira cemiyet ferdin davranislarini ├ževreleyip, sinirlandirabilme kabiliyetini kaybedecektir. Bu takdirde sosyal ve k├╝lt├╝rel yap─▒ arasinda kopma hali yasanabilir. Fert seviyesinde de d├╝s├╝nd├╝kleri ile yasadiklarinin farkl─▒ olmas─▒ndan kaynaklanan gerginliklerin yasanmasi tabi├«dir. Ferdi saran sosyal k├╝lt├╝rel yap─▒ aras─▒nda k─▒sa s├╝reli uyumsuzluklar─▒n ortaya ├žikmasi normal karsilanabilir. Her ne kadar sosyal yap─▒ i├žin asil olan b├╝t├╝nlesmis veya denge halinde olmak ise de zaman zaman bundan uzaklasabilir. ├ç├╝nk├╝ cemiyet s├╝rekli de─čisen sosyal m├╝nasebetler ve teskil├ótlar a─čidir. Yapiyi meydana getiren m├╝esseselerin de─čisen sartlarda fonksiyonsuzlastiklari g├Âr├╝lebilir. Bu durumda fonksiyonel hale getirilmeleri ya da ihtiyaca cevap verecek yeni m├╝esseselerin tesis edilmesi gerekecektir ki, bunun kayna─či da mill├« k├╝lt├╝rd├╝r. Baska bir ifade ile, fert, k├╝lt├╝r├╝ davranislarina tasiyabiliyor ve sosyal, madd├«-biyolojik realitede m├╝sahhaslastirabiliyorsa sosyal ve k├╝lt├╝rel yapi uyuma kavusabilecektir.

B- Bir Model Sahsiyet Olarak Ahilik:

├ľte yandan fert k├╝lt├╝r├╝n b├╝t├╝n├╝ne istirak edemez. O k├╝lt├╝r├╝ ancak husus├« bir surette yasayacaktir. Mensup oldu─ču meslek, sinif ve grup tali k├╝lt├╝rleri ferdin davranislari ├╝zerinde tesirde bulunur. Insan t├╝m d├╝nyada de─čil, kendi cemiyetinin do─črudan do─čruya k├╝├ž├╝k bir ├óleminde yasar. Fert ayni zamanda bir├žok grup i├žinde hayatini devam ettirir. Grup tecr├╝besi ferdin hayatini ├Ânemli ├Âl├ž├╝de etkiler, zira mill├« k├╝lt├╝r ferde dahil oldu─ču gruplarin s├╝zgecinden ge├žerek ulasir. O halde Ahilik, mill├« k├╝lt├╝r├╝n din├«, ahlak├«, siyas├«, iktisad├« vechelerini husus├« bir yasayis sekli olarak belirleyebilir. Ahili─če has sahsiyetin s├Âz konusu ├Âzelliklerini anlayabilmek i├žin tesekk├╝l ├ža─čina bakmak gerekecektir. Di─čer gruplardan ayrildi─či noktalari ortaya koymak, onun fonksiyonlarini da belirlemek a├žisindan ├Ânemlidir.

1071 Malazgirt Zaferi┬ĺnden sonra Anadolu┬ĺya akan n├╝fusun kisa s├╝rede, Bati Anadolu ve sahil kisimlari hari├ž, Anadolu┬ĺyu T├╝rklestirdi─či s├Âylenebilir. Ikinci b├╝y├╝k g├Â├ž Mogollarin ├Ân├╝nde s├╝r├╝klenen kitlelerce ger├žeklestirilir. G├Â├žle birlikte g├Â├žebelerden baska, ├Ânemli ├Âl├ž├╝de t├╝ccar, fikir ve sanat adamlari ile k├Âyl├╝ler de Anadolu┬ĺnun muhtelif yerlerine yerlesmislerdir. Bu yerlesimden sonra Sel├žuklu ├╝lkesinde ├╝├ž k├╝lt├╝r b├Âlgesi tesekk├╝l eder. ├çukurova, Maras, Halep, Urfa, Musul, Diyarbakir┬ĺdan olusan G├╝neydo─ču ├ževresi yerlesik hayata da sahip olmakla birlikte g├Â├žebelik ve kabile hayati daha yay─čindir.

Kayseri, Sivas Tokat, Sinop ve ├çorum┬ĺdan olusan Danismendiye vil├óyeti ise g├Â├žebeli─či barindirmakla birlikte h├ókim yasayis tarzi yerlesik hayattir. Mamur ve m├╝reffeh olan bu b├Âlgede ├╝retim ve ticar├« faaliyet gelismistir.

Baslangi├žta Al├óiye, Konya, Larende, Ermenak vil├óyetlerinden olusan Karaman sahasina h├ókim olan yasama tarzi da yerlesik hayattir. Ticar├« yollar ├╝zerinde de bulunan bu b├Âlgede ziraatin yani sira sehirler gelismistir. Bu b├Âlge ├Âzellikle Ahili─čin geli┼čti─či b├Âlgedir.

Uc b├Âlgeleri T├╝rk asiretlerini barindiriyordu. Buralar sadece g├Â├žebe veya yari g├Â├žebe asiretlerin yaylak ve kislaklarini de─čil, ayni zamanda bir├žok k├Ây ve kasabayi ihtiva etmektedir.

Bu hayat tarzlari arasinda bilhassa ikisi Ahi k├╝lt├╝r├╝n├╝ belirginlestirmek bakimindan m├╝himdir. G├Â├žebelik, daha do─črusu yari g├Â├žebelik ve sehir hayati.

T├╝rk asiretlerinden olusan yari g├Â├žebeler ihtiya├žlarini karsilayacak ├Âl├ž├╝de tarimla u─črasmakla birlikte asil mesguliyetleri hayvanc─▒l─▒ktir. Asiret nizami i├žinde yaylak ve kislaklari arasinda hareket ederler ve bu arada bazen ge├žtikleri k├Ây ve sehirlere zarar verebilirlerdi. Daha ziyade T├╝rkmen babalarinin n├╝fuzu altindaki asiretler idarenin zaafa u─čradi─či d├Ânemlerde b├╝y├╝k ├žatismalara da yol a├žmislardir. Bu hareketlerden en b├╝y├╝─č├╝ Babailer isyanidir.

Anadolu┬ĺda sehir hayatinin gelismesi XII. asrin basindan itibaren g├Âr├╝lebilir. Anadolu┬ĺda merkez├« otoritenin zaafa u─čradi─či d├Ânemlerde bundan en ├žok sehir hayatinin etkilendi─či a├žiktir. Sehirlerin gelismesi ve uzun ├Âm├╝rl├╝ olmas─▒ ile merkez├« otoritenin varli─či arasinda yakin bir iliski vardir. Zira sehirler herhangi bir fel├óketle karsilastiklarinda oraya baska yerlerden kaynak aktarimi yapacak otorite ├Ânem tasir. Yine sehir hayatinin canliligi bir ├žok ticar├« faaliyetin g├╝ven i├žinde s├╝rd├╝r├╝lebilmesi, mal ve hizmet akiminin sa─članmasi, bilhassa ulastirma g├╝venli─činin temin edilmesine ba─člidir ki, b├╝t├╝n bunlar merkez├« otorite ile sa─članabilir. ├çok uzun yillar ihmal edilmis, t├╝rl├╝ fel├óketlerle karsilasmis Anadolu, Sel├žuklu idaresine kavustuktan sonra sehir hayati gelismeye baslamistir.

Baslangi├žta Orta ve Do─ču Anadolu┬ĺda baslayan sehirlesme sonra batiya do─čru bir geli┼čme seyri takip etmistir. Anadolu sehirlerinde farkli irka ve dine mensup insanlar i├ž i├že yasamaktadir. N├╝fusun ekseriyetini T├╝rk ve M├╝sl├╝manlar olu┼čturmakla birlikte, Rum, Ermeni ve Yahudiler de bulunmaktadir.

Sehirlerde yasayan halk─▒n mensup oldu─ču z├╝mreleri tespit etmek istedi─čimizde, evvel├ó devlet hizmetinde bulunanlari g├Âr├╝yoruz. Tabakalasma piramidinin zirvesinde yer alan bu grup sadece stat├╝ itibariyle de─čil, iktisad├« bakimdan da ├╝st tabakayi olusturur. Memur ve askerlerden sonra ulema, sanat├ž─▒ ve edebiyat├žilar, zenaat ve ticaret erbabi ve nihayet halk sehir n├╝fusunun sosyal z├╝mreleridir. M. Akda─č┬ĺin Mevl├ón├ó┬ĺya izafeten verdi─či sosyal tabakalasmaya dair bilgiler de ayni dogrultudadir. Bu gruplar i├žinde al├ókamizin esasini olusturan sanayi ve ticaretle mes─čul olanlar faaliyetlerini, b├╝y├╝k sehirlerde belirli kapal─▒ veya a├ž─▒k ├žars─▒larda y├╝r├╝tmektedir. ├çe┼čitli meslek mensuplar─▒ ayr─▒ kooperasyonlar te┼čkil etmektedir.

Birlikler, bir yandan meslek mensuplarinin idare ile iliskilerini sa─čliyor, di─čer taraftan ├╝yeleri arasindaki m├╝nasebetleri nizamliyordu. Bu birliklerin fonksiyonlari hassaten meslek├« saha ile sinirli de─čildir. Din├«, ahl├ók├«, sosyal, ekonomik, siyas├« ve k├╝lt├╝rel fonksiyonlari b├╝nyesinde barindirir. Faaliyetlerine v├╝cut veren zihniyeti ve o zihniyeti de ku┼čatan mill├« k├╝lt├╝r i├žindeki yerini anlamak bak─▒m─▒ndan s├Âz konusu fonksiyonlara k─▒saca de─činmek, b├Âylece mensuplarinin davran─▒┼č k├╝lt├╝r├╝ne, ba┼čka bir ifade ile tipik ┼čahsiyete ula┼čmak m├╝mk├╝nd├╝r.

Hi├ž olmazsa te┼čekk├╝l d├Âneminde din├« fonksiyonun isabetle tayin edilebilmesi i├žin, Sel├žuklu d├Ânemi Anadolu┬ĺsunda mesk├╗n yeni hayat tarz─▒na kar┼č─▒ tav─▒r al─▒┼člar─▒n─▒ belirlemek gerekir. Devlet idarecileri Isl├óm├« hayat tarzinin yerle┼čmesi i├žin gayret sarf etmektedir. Kitab├« Isl├óm┬ĺi esas alan devlet, kadi tayininde ve kurulan medreselerde ders verecek ulemanin se├žiminde buna dikkat etmektedir. Bunun i├žin de Iran ve Arabistan┬ĺdan getirilen kadi ve ulema g├Ârevlendirilmistir. Bu kadronun, Isl├óm┬ĺi mutasavvif T├╝rk dervislerinin telkini ile kabul eden ve b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de geleneklerine ba─čli kalan kitleye karsi hosg├Âr├╝s├╝z davrandi─či, bunun sonucunda da kitlelerin devlete karsi ├žatismaci tavir alarak, zaman zaman isyanlara kalkisti─či g├Âr├╝lmektedir. Buna kar┼č─▒l─▒k, Isl├óm inanc─▒ ile T├╝rk geleneklerini kaynastirarak senteze ulasan bir grup vardir ki, bunlar devlete karsi ├žatismaci tavir almamis, yeni hayat tarzina ge├žiste k├╝lt├╝r de─čismelerinin mutavassit unsurunu olusturmustur. Ayni zamanda birbirlerine karsi tavir alan gruplari uzlastirici rol oynayarak, yerlesik hayat tarzina uygun de─čerleri gelistirmis ve korumustur. Bu tavir, Ahi Birliklerinin kurulmasi ve gelismesini sa─člamistir. Anadolu┬ĺda T├╝rk k├╝lt├╝r ve medeniyetinin kurulmasinda en az gaziler, veliler ve ulema kadar hizmet eden Ahilerin, ├žalisma hayati ile din, ahl├ók ve toplum arasinda kurdu─ču m├╝nasebet fert-cemiyet dengesini tesis etmek suretiyle sosyal b├╝t├╝nlesmeye b├╝y├╝k katkida bulunmustur.

Ahi Birlikleri┬ĺnce muhafaza edilen ahl├ók├« de─čerlere bakildi─činda, gelenekler ile Isl├ómin kaynasmasina sahit olunur. Ahi Birlikleri; birbirlerini korumak ve yardimlasmak, disaridan gelebilecek etki ve tehlikelere birlikte karsi koyabilmek, kendilerinden yardim bekleyenlere karsi irk ve din farki g├Âzetmeksizin yardim etmek gibi geleneksel de─čerlerin yananda ┬ôF├╝t├╝vvet adab─▒┬öna da siki sikiya baglidir. Ahilerin hayata ve insana bakis tarzlar─▒, inan├žlar─▒, davranislari ve k─▒yafetleri hakkinda bilgilere ulasti─čimizda F├╝t├╝vvetnamelere g├Âre ahi; nefsine h├ókim olmak, iyi huylu olmak, Allah┬ĺ─▒n emirlerine uymak, c├Âmert olmak, insanlar─▒ sevmek, hile yapmamak, yalan s├Âylememek, ├ódil olmak, zulme ve haksizli─ča kar┼č─▒ koymak, mazlumu korumak …. vb. gibi prensiplere uygun yasamak zorundadir. Bu h├╝viyetiyle Ahi Birlikleri bir ahl├ók mektebidir.

Ahilik ayni zamanda terbiye sistemidir. Ahi Birliklerinin e─čitim faaliyetleri de tamamen cemiyetin k├╝lt├╝rel taleplerini yansitmaktadir: Ferdin nefsini tanimasi, fitrati koruma, iyili─če y├Âneltme, ferd├« kabiliyetlerini geli┼čtirme ve y├Ân vermek. Hem ├Ârg├╝n hem de yayg─▒n e─čitimde bu gayelere sad─▒k kalarak, meslek├« e─čitimle genel e─čitim birlikte ger├žeklestirilmistir.

Ahi Birliklerinin meslek├« fonksiyonlar─▒ ve ortaya koydu─ču iktisad├« zihniyet, kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulundu─čumuz ahi ┼čahsiyet ile ilgili m├╝him ipu├žlar─▒ vermektedir. ├ťretimde standartla┼čma ve kalite kontrol├╝n├╝n sa─članmas─▒, sanatta ehliyete ├Ânem verilmesi, patent hakk─▒na sayg─▒, birlik mensuplar─▒na h├╝rmet, is b├Âl├╝m├╝ ve is birli─či gibi esaslara dayanan ├žal─▒┼čma hayati i├žinde iktisad├« faaliyet ┬ôinanarak ve b├╝t├╝n g├╝c├╝yle kat─▒larak (iman ederek) ├╝retme, sadece kendisi (bencil k├ór d├╝rt├╝s├╝) de─čil, ba┼čkalar─▒ i├žin, halk i├žin, toplumsal refah i├žin ├╝retme ve adalet ├╝zere-Hak ├╝zere (g├╝├žl├╝ye g├Âre de─čil) payla┼čt─▒rma┬ö dan ibarettir. T├╝rk-─░sl├óm k├╝lt├╝r├╝n├╝n sa─člad─▒─č─▒ fert ve cemiyet b├╝t├╝nle┼čmesinin tezah├╝r├╝ olan bu iktisad├« zihniyet, s─▒n─▒f tezatlar─▒n─▒, t├Ârp├╝leyerek y─▒k─▒c─▒ rekabet davran─▒┼č─▒n─▒ ├Ânlemi┼čtir. Esasen tevhit inanc─▒na dayal─▒, madde ve m├ón├ó hedeflerini dengeleyen ideal k├╝lt├╝r├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒s─▒ olan fertler, d─▒┼č ├ólem ile i├ž ├ólemi b├╝t├╝nle┼čtirmi┼č fertlerdir ve bu b├╝t├╝nle┼čme bir s├╝per sistemin de ifadesidir.

C- Sonu├ž:

T├╝rk mill├« k├╝lt├╝r├╝n├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒s─▒ olan ki┼čiler, bu k├╝lt├╝r├╝n de─čer ve kurallar─▒n─▒ ideolojik seviyeden davran─▒┼člar─▒na ta┼č─▒d─▒─č─▒ ve somutla┼čt─▒rd─▒─č─▒ zaman ortaya ├ž─▒kan yayg─▒n ┼čahsiyet tipi dayan─▒┼čmac─▒ ve digerg├ómdir. Bu sa─članabildi─či ├Âl├ž├╝de sosyal hayatin her sahas─▒nda bu ┼čahsiyet tipinin ve m├╝esseselerin geli┼čti─či g├Âr├╝l├╝r. B├Âyle bir somutla┼čmay─▒ ifade eden Ahilik sosyal ve ekonomik hayatta g├╝c├╝ne inanma ve kendine g├╝ven, is b├Âl├╝m├╝ ve is birli─či sonunda ├ódil payla┼čma olarak tezah├╝r eder. Ahilik tahrip edici rekabet ve ├žat─▒┼čmay─▒ kontrol ederek sosyal bar─▒┼č ve uyumu ger├žekle┼čtirir. Ferdi madd├« tatminin ├Âtesinde manev├« tatmine ve nefis terbiyesine y├Ânelterek fert-cemiyet b├╝t├╝nle┼čmesini, niha├« olarak sosyal b├╝t├╝nle┼čmeyi kolayla┼čt─▒r─▒r.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Ah┼čap At├Âlyesinde Kullan─▒lan El Aletleri

AH┼×AP AT├ľLYES─░NDE KULLANILAN EL ALETLER─░

Aletler:

As─▒rlar boyunca insanlar i┼člerini daha kolay ve daha etkili olarak yapabilmek i├žin kal─▒plar ve ara├žlar icat etmi┼člerdir. Bu ara├žlara genellikle alet denir. Bunlar ├žok ├že┼čitli olup bir k─▒sm─▒ gayet basit di─čer bir k─▒sm─▒ ise olduk├ža kar─▒┼č─▒kt─▒r. Kompleks ara├žlar daha ziyade makine diye s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Bir├žok makinalar ┼ča┼č─▒lacak derecede geli┼čtirilmi┼čtir.

Alet ve makinalar, bir i┼čin yap─▒l─▒┼č─▒nda b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de mekaniksel ├╝st├╝nl├╝k, hassasiyet, s├╝rat verim ve bazen g├╝venlik sa─člar. Uygun aletleri se├žip kullanan bir kimse iyi bir yapabilir, fakat, aksine olarak, sadece i┼č├žili─če g├╝vense veya kaba ve ilkel aletler kullan─▒lm─▒┼č olsa belki de bir ┼čey yapamazd─▒.

─░nsanlar, daha b├╝y├╝k verim sa─člamak i├žin yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalarla eski aletleri geli┼čtirmekte ve yenilerini icat etmektedir. Bug├╝nk├╝ konstr├╝ksiyon metodlar─▒nda, yeni gere├žlerin kullan─▒lmas─▒ aletlerin kalite ve g├Âr├╝n├╝┼č├╝ ile birlikte verimlili─čini de art─▒rm─▒┼čt─▒r. Aletler ve ├Âzel fonksiyonlar─▒ mekani─čin basit makinalardaki prensiplerine g├Âre s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Nitekim a─ča├ž i┼člerinde kullan─▒lan kesici aletler (b─▒├žaklar, testereler, rendeler ve d├╝z kalemler) kama ┼čeklinde ├žakma ve vidalama aletleri (├žeki├žler, otomatik tornavidalar ve matkap kollar─▒) s─▒ras─▒ ile kald─▒ra├ž, e─čik d├╝zlem ve volan ve mile ├Ârneklerdir. Kama, e─čik d├╝zlem ve vidan─▒n uygulanmas─▒ ise delme aletlerdir. Ger├žekten, baz─▒ aletler birka├ž basit makinan─▒n bile┼čiminden meydana getirilmi┼čtir. Komplike motorlu aletler, mekanikte g├Âr├╝len alt─▒ basit makinadan herbirinin uygulanmas─▒ ile elde edilir. Bunlar; kama, kald─▒ra├ž, e─čikd├╝zlem vida, ├žark ve mili ile makarad─▒r.

A─ča├ži┼čleri aletlerinin ad─▒ ve yap─▒lan i┼če g├Âre s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒, bunlar─▒n kullan─▒l─▒┼č ve ama├žlar─▒n─▒ belirtir, b├Âylece tornavida bir vidalama aleti; testere bir kesme aleti; g├Ânye ise kontrol ve markalama aletidir. Bir aletin i┼čleyi┼č prensibine uyan basit makinalar hakk─▒nda edinilecek bilgiler, mekaniksel ├╝st├╝nl├╝k ve verim sa─člamak i├žin bu aletin ve esas par├žalar─▒n─▒n i┼čleyi┼čini kavramam─▒za yard─▒m eder.

A─ča├ži┼čleri aletleri, yap─▒lan i┼če g├Âre: ├Âl├žme, markalama ve kontrol, kesme ve delme, vidalama, ├žakma, tutturma ve s─▒kma ve bileme aletleri olarak s─▒n─▒rland─▒r─▒l─▒r. ├ľl├žme, markalama ve kontrol aletleri d─▒┼č─▒nda kalan b├╝t├╝n aletler kald─▒ra├ž, kama e─čik d├╝zlem, volan ve mile, marka ve vidaya ait ├Ârneklerdir.

Kama:

B─▒├žaklar, rendeler, d├╝zkalemler, oyma kalemleri, e─čeler, testereler, el baltalar─▒ gibi aletlerin a─č─▒z ve di┼čleri ile ├že┼čitli matkaplar─▒n kesici a─č─▒zlar─▒ kama kama ├Ârnekleridir. Di┼čli olanlarda bir seri kesici kamalar vard─▒r.

A─ča├ži┼čleri kesme aletleri kesme aletlerinin kamalar─▒, a─ča├ž liflerini kesme, par├žalama, kazma ve yarma suretiyle birbirinden ay─▒r─▒r.

Kald─▒ra├ž:

Kuvvet veya bas─▒n├ž isteyen baz─▒ aletlerinin kullan─▒lmas─▒nda kald─▒ra├žtan yararlan─▒l─▒r. Bazen dayanma noktas─▒ kolun bir k─▒sm─▒ ├╝zerindedir. Bazen de bu aletin bilhassa yap─▒lm─▒┼č bir ├Âzelli─čidir. Z─▒mba kollar─▒, kerpetenler, penseler, mengene saplar─▒ ve ├žeki├ž kald─▒ra├žlardan baz─▒ ├Ârneklerdir. Testereler, sistreler, d├╝z kalemler, rendeler ve di─čer aletler kald─▒ra├ž ve kaman─▒n birle┼čik ┼čekilleridir. Kama, kesen k─▒s─▒md─▒r; sap ise kullanana kald─▒rma imkan─▒ sa─člar. Bir ├živiyi ├žakmak i├žin 25cm uzunlu─čunda sap─▒ bulunan 500 graml─▒k bir ├žekicin sap─▒ ucuna 5 kg┬ĺl─▒k bir kuvvet uygulan─▒rsa ├živi 62.5 kilograml─▒k bir kuvvetle ├žak─▒lm─▒┼č olur.

Misal: ├çekicin a─č─▒rl─▒─č─▒ x sapa uygulanan kuvvet x sap─▒n uzunlu─ču= Elde edilen kuvvet.

0.5 kg x 5 kgx 25cm = 62.5 kg.

E─čik D├╝zlem:

Amerikan matkaplar─▒, helisel matkaplar ve otomatik tornavidalar e─čik d├╝zlem uygulamas─▒na ait ├Ârnektirler. Burada mekanik kolayl─▒k ve verimlilik; mukavemeti veya a─č─▒rl─▒─č─▒ bir e─čik d├╝zlem veya helezonda oldu─ču gibi da─č─▒tarak, dolayl─▒ olarak yava┼č bir ├žekme ve kald─▒rma yolu ile elde edilir.

Vida:

Baz─▒ aletlerin helisel bir k─▒sm─▒ veya vidas─▒ vard─▒r ve bu sayede b├╝y├╝k bas─▒n├žlar kolayl─▒kla elde edilebilir. Vidan─▒n uygulanmas─▒na i┼čkenceler, el vidalar─▒, mengeneler ve mandrenler gibi s─▒k─▒┼čt─▒rma ve ba─člama ara├žlar─▒nda rastlan─▒r. Vida e─čikd├╝zlemin bir ┼čekli olup, ayarlama tertibat─▒n─▒n ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak (d├╝zlem ayar tekeri) veya mukavemeti azaltmak (delme aletlerin vidal─▒ k─▒sm─▒) i├žin kullan─▒l─▒r. Bir tezgah mengenesi bu ├že┼čit basit bir makinaya g├╝zel bir ├Ârnektir. Mengene kolu volan─▒, s─▒kma vidas─▒ daz e─čik d├╝zlemdir.

Volan ve mil form├╝l├╝ ile e─čik d├╝zlem form├╝l├╝n├╝ birle┼čtirirsek: Mengene ├ženelerindeki s─▒kma kuvveti (W) x bir d├Ânmede vidan─▒n ald─▒─č─▒ yol (P)= Kolu d├Ând├╝rmek i├žin uygulanan kuvvet (E) x bir d├Ân├╝┼čte kuvvet uygulama noktas─▒n─▒n ald─▒─č─▒ yol (mengene kolunun d├Ân├╝┼č├╝nde tatbik noktas─▒n─▒n ├žizdi─či daire ├žemberi 2?r).

Vidan─▒n ad─▒m─▒ = 5mm

W x P = E x 2?r

D├Ând├╝rme kuvveti = 5 kg kol uzunlu─ču 20cm.

W x 0.5 = 5x 2 (3.24)x20

W = 1256 kg.

Yukar─▒daki problemde s├╝rt├╝nmeye yer verilmemi┼čtir. Vida somunu ├╝zerinde o kadar ├žok s├╝rt├╝nme meydana getirir ki bu y├╝zden ├ženelerin itili┼či yava┼člar ve bu sistem ancak y├╝zde on bir rand─▒man sa─člar. Bu da bize 125,6×0.10= 125,6 kg┬ĺl─▒k bir itme kuvveti verir.

Volan ve Mil:

Baz─▒ aletlerde b├╝y├╝k manivela kuvveti b├╝kme, d├Ând├╝rme ve kolla ├ževirmek suretiyle elde edilir ki, burada kuvvetin uygulama noktas─▒ sabit bir nokta veya eksen etraf─▒nda dairesel bir y├Âr├╝nge ├žizer. Tornavidalar, el matkaplar─▒ ve mil prensibinin uygulama ├Ârnekleridir.

Volan yar─▒├žap─▒ x kuvvet = mil, yar─▒├žap─▒ x kuvvet. Bu itme (s├╝rme) g├╝c├╝ ile matkab─▒n d├Ând├╝r├╝lmesinde kullan─▒l─▒r.

Matkap kolundaki 5 kilograml─▒k d├Ând├╝rme kuvveti matkap ucunda 50kg┬ĺl─▒k bir kesme kuvveti meydana getirir.

Kolun yar─▒├žap─▒ x d├Ând├╝rme kuvveti = matkap yar─▒├žap─▒ (mil) x kesme kuvveti.

Kol yar─▒├žap─▒ = 12 cm

D├Ând├╝rme kuvveti= 5 kg

Matkap yar─▒├žap─▒ = 0,5 cm

12 x5 = 0,5 x Kesme Kuvveti.

60

Kesme Kuvveti: —–

0, 5

Kesme Kuvveti: 120 kg.

Kasnak:

Kay─▒┼čla ├žal─▒┼čan makinalarda g├╝c├╝ ileten tek ve merdivenli kasnaklar vard─▒r. merdivenli kasnaklar ayn─▒ zamanda h─▒z─▒n de─či┼čtirilmesinde kullan─▒l─▒r.

Birle┼čik Basit Makinalar:

A─ča├ž i┼člerinde kullan─▒lan bir ├žok el aletleri ├že┼čitli basit makinalar─▒n birle┼čik ┼čekilleridir. Esas par├žalardan birisi bir vida gibi g├Ârev yaparken di─čer bir par├ža e─čik d├╝zlem veya volan ve mil gibi ├žal─▒┼č─▒r. Mesela k├╝├ž├╝k planyada, kama, kald─▒ra├ž, e─čik d├╝zlem ve vidaya ait uygulamalar bir arada g├Âr├╝l├╝r. Elektrikli el aletleri ve a─ča├ž i┼čleri makinalar─▒ basit makinalar─▒n birle┼čik ┼čekillerine ait de─či┼čik ├Ârnekleridir.

IÇKI

S─▒n─▒fland─▒rma:

Kesici A─č─▒zl─▒ Alet.

Uygulama

├çal─▒┼čma Prensibi:

I├žk─▒, d├╝zkalem gibi kama esas─▒na g├Âre keserek ├žal─▒┼č─▒r.

├çe┼čitleri ve Kullan─▒ld─▒─č─▒ Yerler:

I├žk─▒, h─▒zl─▒ olarak ├žok miktarda tala┼č alma ve profil d├╝zeltme i┼člerinde kullan─▒l─▒r. B─▒├žak a┼ča─č─▒ya gelecek ve i┼č ile hafif bir a├ž─▒ te┼čkil edecek ┼čekilde iki elle tutulur. Sonra a─ča├žtan ince bir tala┼č almak i├žin ├žal─▒┼čana do─čru d├╝zg├╝nce ├žekilir. Bu aletler her zaman lifler y├Ân├╝nde ├žal─▒┼č─▒lmal─▒d─▒r.

Esas Par├žalar─▒ ve Herbirinin G├Ârd├╝─č├╝ ─░┼čler:

Uzun, d├╝zkalem a─č─▒zl─▒ ve oluklu b─▒├žak; 20-25 cm boyunda ve 3cm geni┼čli─činde olup, ├╝st├╝n kaliteli alet ├želi─činden yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

A─ča├žtan yap─▒lan tutamaklar, iki uca tak─▒larak alete ┬ôU┬ö bi├žimi verilmi┼čtir.

Ek Par├žalar─▒:

Pah K─▒rma Kesicileri.

Bak─▒m:

Koruma:

I├žk─▒lar; iki kanca ├╝zerine yere paralel olarak alet panosu ├╝zerine as─▒labilir. Kesici a─č─▒z, bir a─ča├ž ya da deri k─▒l─▒fla korunmal─▒d─▒r.

Bileme:

Kesici a─č─▒z oluklu k─▒s─▒mdan 25-30┬░┬ĺlik bir a├ž─▒da ta┼član─▒r, sonra ya─č ta┼č─▒nda 30-35┬░┬ĺlik a├ž─▒da rende t─▒─č─▒ gibi bilenir.

S─░STRELER- EL S─░STRES─░, KOLLU PARKE S─░STRES─░

S─▒n─▒fland─▒rma:

Kesici A─č─▒zl─▒ Alet.

Uygulama:

├çal─▒┼čma Prensibi.

Sistreler, ├žok ince tala┼č kald─▒ran keskin kama-sistre k─▒la─č─▒s─▒ esas─▒na g├Âre ├žal─▒┼č─▒r. K├Âr bir sistre tala┼čtan ziyade toz ├ž─▒kar─▒r.

├çe┼čitleri ve Kullan─▒ld─▒─č─▒ Yerler:

Sistreler a─ča├ž y├╝zeylerinin perdahlanmas─▒nda, boya ve verniklerin kaz─▒nmas─▒nda kullan─▒l─▒r. Gerek i┼člem s─▒ras─▒, gerekse a─ča├ž g├Âzeneklerine dolan veya y├╝zeyde kalan z─▒mpara tozlar─▒n─▒n sistreyi k├Ârletece─či d├╝┼č├╝n├╝lerek; sistreleme i┼člemi z─▒mparalamadan ├Ânce yap─▒lmal─▒d─▒r.

Esas sistresi ala┼č─▒ml─▒ ├želikten yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Kenarlar─▒ g├Ânyesinde d├╝zeltildikten sonra, masat ├žekilerek kesici a─č─▒z elde edilir. Bunlar 12,5-15cm boyunda ve 6-8cm geni┼čli─čindedir.

Kollu sistredeki kesici lamada el sistresi gibi ala┼č─▒ml─▒ ├želiktendir. Fakat 45┬░┬ĺlik bir a─č─▒z a├ž─▒ld─▒ktan sonra masat ├žekilir. Bu aletteki sistre lamas─▒ 6cm g├Âvde boyu ise 30cm.dir. g├Âvde, d├Â─čme ├želikten yap─▒lm─▒┼čt─▒r ve sistre lamas─▒n─▒ yakla┼č─▒k olarak 75┬ĺlik bir a├ž─▒da tutar.

Parke sistresi, parkelerin kaz─▒nmas─▒, boyal─▒ yada vernikli y├╝zeylerin temizlenmesi gibi kaba i┼čler i├žin yap─▒lm─▒┼čt─▒r. A─ča├ž sap sistreyi kesme konumunda tutmaya yarar. Sistre geni┼člikleri 4, 5, 6 cm ve 8cm┬ĺdir. Saplar─▒ da 12,5, 19, 22 ve 30cm boyundad─▒r.

Sistre rendesi.

Esas Par├žalar─▒ ve Herbirinin G├Ârd├╝─č├╝ ─░┼čler:

Sistreler en iyi cins karbon ├želi─činden yap─▒l─▒r.

Kollu sistrelerin d├Âkme demir yada d├Â─čme demirden g├Âvdeleri vard─▒r.

Parke sistreleri, sert a─ča├ž yada metal saplara tak─▒l─▒rlar.

Bak─▒m

Bileme:

El sistreleri, ├Ânce ince bir e─če ile d├╝zeltilir, sonra da ya─č ta┼č─▒nda bilenerek p├╝r├╝zs├╝z bir kenar elde edilir. Bunu masat ├žekme izler. Masat ├žekildi─činde kesici a─č─▒z yani k─▒la─č─▒ meydana gelir ki, kesmeyi yapan budur.

Kollu sistreye 45┬░ pahl─▒ a─č─▒z a├ž─▒l─▒r. Ya─č ta┼č─▒nda bilendikten sonra, Pahl─▒ y├╝zeyden d├╝z y├╝zeye do─čru k─▒la─č─▒ ├ž─▒kacak ┼čekilde masat ├žekilir.

Parke sistreleri, kesici a─č─▒zlar─▒ e─čelenerek bilenir.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Ah┼čab─▒n Mekanik ├ľzellikleri

AH┼×ABIN MEKAN─░K ├ľZELL─░KLER─░

Ah┼čap tipik bir anizotrop malzemedir.Lifleri y├Ân├╝ndeki t├╝m ├Âzellikler,Bas─▒n├ž ve ├žekme dayan─▒mlar─▒,enine y├Ândeki dayan─▒mlardan y├╝ksektir.

┬á┬áAh┼čap su i├žeri─činin fonksiyonu olarak ┼či┼čen,b├╝z├╝len bir malzeme oldu─ču gene bu i├žeri─čin fonkiyonu olarak mekanik ├Âzellikleride de─či┼čen bir malzemedir.

┬á┬áH├╝cre bo┼člujklar─▒ndaki su;ki biz buna serbest su diyoruz,kesimi izleyen g├╝nlere buharla┼č─▒r.H├╝cre ceperlerine yap─▒┼čm─▒┼č emme su uzun s├╝re ah┼čap i├žinde kal─▒r.Kendi haline b─▒rak─▒lan tomruk,kozalakl─▒larda 2 y─▒lda,yapraklarda 4 y─▒lda ancak kurur.

Gw nemli,Go kuru a─č─▒rl─▒kt─▒r.W,ya┼č a─ča├žlarda %100 den fazlad─▒r.Kendi halinde havada kuruyan ah┼čaplarda W,%12-%18 aras─▒ndad─▒r.F─▒r─▒nda kurumakla bu de─čer %8 ‘in alt─▒na inebilir.

Lifler do─črultusunda bas─▒n├ž dayan─▒m─▒ W’n─▒n lineer bir fonksiyonunile ifade edilebilir.

┬á┬áBu arda bas─▒n├ž dayan─▒m─▒n─▒n yo─čunluklada artt─▒─č─▒ belirtilmelidir.

A┼ča─č─▒da yo─čunlu─ču 0,42 kg/dm┬│ olan bir kozalakl─▒ i├žin Bas─▒n├ž Dayan─▒m─▒-Su i├žeri─či grafi─či ├žizilmi┼čtir.

Ah┼čab─▒n mekanik dayan─▒mlar─▒n─▒ TS-647 ‘de g├Ârebiliriz.G├╝venlik katsay─▒lar─▒ 5-10 aras─▒nda de─či┼čen ah┼čaplar i├žin al─▒nan baz─▒ g├╝venlik gerilmeleri ise ┼č├Âyledir.

Ah┼čab─▒n elastisite mod├╝lleri ise ;

Çamlarda // 1000 N/mm² , T(dik) 300 N/mm²;

Me┼če // 12500 N/mm┬▓ , T(dik) 600 N/mm┬▓ de─čerleri al─▒nabilir

// liflere paralel

T liflere dik

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Zeki Veri Madencili─či:

ZEK─░ VER─░ MADENC─░L─░─×─░:

Ham Veriden Alt─▒n Bilgiye Ula┼čma Y├Ântemleri

Giri┼č

Bilgisayar sistemleri her ge├žen g├╝n hem daha ucuzluyor, hem de g├╝├žleri art─▒yor. ─░┼člemciler gittik├že h─▒zlan─▒yor, disklerin kapasiteleri art─▒yor. Art─▒k bilgisayarlar daha b├╝y├╝k miktardaki veriyi saklayabiliyor ve daha k─▒sa s├╝rede i┼čleyebiliyor. Bunun yan─▒nda bilgisayar a─člar─▒ndaki ilerleme ile bu veriye ba┼čka bilgisayarlardan da h─▒zla ula┼čabilmek olas─▒. Bilgisayarlar─▒n ucuzlamas─▒ ile say─▒sal teknoloji daha yayg─▒n olarak kullan─▒l─▒yor. Veri do─črudan say─▒sal olarak toplan─▒yor ve saklan─▒yor. Bunun sonucu olarak da detayl─▒ ve do─čru bilgiye ula┼čabiliyoruz.

├ľrne─čin eskiden s├╝permarketteki kasa basit bir toplama makinesinden ibaretti. M├╝┼čterinin o anda sat─▒n alm─▒┼č oldu─ču mallar─▒n toplam─▒n─▒ hesaplamak i├žin kullan─▒l─▒rd─▒. G├╝n├╝m├╝zde ise kasa yerine kullan─▒lan sat─▒┼č noktas─▒ terminalleri sayesinde bu hareketin b├╝t├╝n detaylar─▒ saklanabiliyor. Saklanan bu binlerce mal─▒n ve binlerce m├╝┼čterinin hareket bilgileri sayesinde her mal─▒n zaman i├žindeki hareketleri ve e─čer m├╝┼čteriler bir m├╝┼čteri numaras─▒ ile kodlanm─▒┼čsa bir m├╝┼čterinin zaman i├žindeki verilerine ula┼čmak ve analiz etmek olas─▒.

Veri kendi ba┼č─▒na de─čersizdir. ─░stedi─čimiz amac─▒m─▒z do─črultusunda bilgidir. Bilgi bir amaca y├Ânelik i┼členmi┼č veridir. Veriyi bilgiye ├ževirmeye veri analizi denir. Bilgi de bir soruya yan─▒t vermek i├žin veriden ├ž─▒kard─▒─č─▒m─▒z olarak tan─▒mlanabilir. Veri sadece say─▒lar veya harfler de─čildir; veri, say─▒ ve harfler ve onlar─▒n anlam─▒d─▒r. Veri hakk─▒ndaki bu veriye metaveri diyoruz.

S├╝permarket ├Ârne─čimizde veri analizi yaparak her mal i├žin bir sonraki ay─▒n sat─▒┼č tahminleri ├ž─▒kar─▒labilir; m├╝┼čteriler sat─▒n ald─▒klar─▒ mallara ba─čl─▒ olarak guruplanabilir; yeni bir ├╝r├╝n i├žin potansiyel m├╝┼čteriler belirlenebilir; m├╝┼čterilerin zaman i├žindeki hareketleri incelenerek onlar─▒n davran─▒┼člar─▒ ile ilgili tahminler yap─▒labilir. Binlerce mal─▒n ve m├╝┼čterinin olabilece─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse bu analizin g├Âzle ve elle yap─▒lamayaca─č─▒, otomatik olarak yap─▒lmas─▒n─▒n gerekti─či ortaya ├ž─▒kar. Veri madencili─či burada devreye girer:

Veri madencili─či b├╝y├╝k miktarda veri i├žinden gelecekle ilgili tahmin yapmam─▒z─▒ sa─člayacak ba─č─▒nt─▒ ve kurallar─▒n bilgisayar programlar─▒ kullanarak aranmas─▒d─▒r.

Gelece─čin, en az─▒ndan yak─▒n gelece─čin, ge├žmi┼čten ├žok fazla farkl─▒ olmayaca─č─▒n─▒ varsayarsak ge├žmi┼č veriden ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olan kurallar gelecekte de ge├žerli olacak ve ilerisi i├žin do─čru tahmin yapmam─▒z─▒ sa─člayacakt─▒r.

├ľrnek Uygulamalar

BA─×INTI: ┬ô├çocuk bezi alan m├╝┼čterilerin %30┬ĺu bira da sat─▒n al─▒r.┬ö

Sepet analizinde (basket analysis) m├╝┼čterilerin beraber sat─▒n ald─▒─č─▒ mallar─▒n analizi yap─▒l─▒r. Buradaki ama├ž mallar aras─▒ndaki pozitif veya negatif korelasyonlar─▒ bulmakt─▒r. ├çocuk bezi alan m├╝┼čterilerin mama da sat─▒n alaca─č─▒n─▒ veya bira sat─▒n alanlar─▒n cips de alaca─č─▒n─▒ tahmin edebiliriz ama ancak otomatik bir analiz b├╝t├╝n olas─▒l─▒klar─▒ g├Âz├Ân├╝ne al─▒r ve kolay d├╝┼č├╝n├╝lemeyecek, ├Ârne─čin ├žocuk bezi ve bira aras─▒ndaki ba─č─▒nt─▒lar─▒ da bulur.

SINIFLANDIRMA: ┬ôGen├ž kad─▒nlar k├╝├ž├╝k araba sat─▒n al─▒r, ya┼čl─▒, zengin erkekler b├╝y├╝k, l├╝ks araba sat─▒n al─▒r.┬ö

Ama├ž bir mal─▒n ├Âzellikleri ile m├╝┼čteri ├Âzelliklerini e┼člemektir. B├Âylece bir m├╝┼čteri i├žin ideal ├╝r├╝n veya bir ├╝r├╝n i├žin ideal m├╝┼čteri profili ├ž─▒kar─▒labilir. ├ľrne─čin bir otomobil sat─▒c─▒s─▒ ┼čirket ge├žmi┼č m├╝┼čteri hareketlerinin analizi ile yukar─▒daki gibi iki kural bulursa gen├ž kad─▒nlar─▒n okudu─ču bir dergiye reklam verirken k├╝├ž├╝k modelinin reklam─▒n─▒ verir.

REGRESYON: ┬ôEv sahibi olan, evli, ayn─▒ i┼č yerinde be┼č y─▒ldan fazlad─▒r ├žal─▒┼čan, ge├žmi┼č kredilerinde ge├ž ├Âdemesi bir ay─▒ ge├žmemi┼č bir erke─čin kredi skoru 825┬ĺdir.┬ö

Ba┼čvuru skorlamada (application scoring) bir finans kurumuna kredi i├žin ba┼čvuran ki┼či ile ilgili finansal g├╝venilirli─čini notlayan ├Ârne─čin 0 ile 1000 aras─▒nda bir skor hesaplan─▒r. Bu skor ki┼činin ├Âzellikleri ve ge├žmi┼č kredi hareketlerine dayan─▒larak hesaplan─▒r.

ZAMAN ─░├ç─░NDE SIRALI ├ľR├ťNT├ťLER: ┬ô─░lk ├╝├ž taksidinden iki veya daha fazlas─▒n─▒ ge├ž ├Âdemi┼č olan m├╝┼čteriler %60 olas─▒l─▒kla kanuni takibe gidiyor.┬ö

Davran─▒┼č skoru (behavioral score), ba┼čvuru skorundan farkl─▒ olarak kredi alm─▒┼č ve taksitleri ├Âdeyen bir ki┼činin sonraki taksitlerini ├Âdeme/geciktirme davran─▒┼č─▒n─▒ notlamay─▒ ama├žlar.

BENZER ZAMAN SIRALARI: ┬ôX ┼čirketinin hisse fiyatlar─▒ ile Y ┼čirketinin hisse fiyatlar─▒ benzer hareket ediyor.┬ö

Ama├ž zaman i├žindeki iki hareket serisi aras─▒nda ba─č─▒nt─▒ kurmakt─▒r. Bunlar ├Ârne─čin iki mal─▒n zaman i├žindeki sat─▒┼č miktarlar─▒ olabilir. ├ľrne─čin dondurma sat─▒┼člar─▒ ile kola sat─▒┼člar─▒ aras─▒nda pozitif, dondurma sat─▒┼člar─▒ ile sahlep sat─▒┼člar─▒ aras─▒nda negatif bir ba─č─▒nt─▒ beklenebilir.

─░ST─░SNALAR (FARK SAPTANMASI): ┬ôNormalden farkl─▒ davran─▒┼č g├Âsteren m├╝┼čterilerim var m─▒?┬ö

Ama├ž ├Ânceki uygulamalar─▒n aksine kural bulmak de─čil, kurala uymayan istisnai hareketleri bulmakt─▒r. Bu da ├Ârne─čin olas─▒ sahtekarl─▒klar─▒n saptanmas─▒n─▒ (fraud detection) sa─člar. ├ľrne─čin Visa kredi kart─▒ i├žin yap─▒lan CRIS sisteminde bir yapay sinir a─č─▒ kredi kart─▒ hareketlerini takip ederek m├╝┼čterinin normal davran─▒┼č─▒na uymayan hareketler i├žin m├╝┼čterinin bankas─▒ ile temasa ge├žerek m├╝┼čteri onay─▒ istenmesini sa─člar.

D├ľK├ťMAN MADENCILI─×I: ┬ôAr┼čivimde (veya internet ├╝zerinde) bu d├Âk├╝mana benzer hangi d├Âk├╝manlar var?┬ö

Ama├ž d├Âk├╝manlar aras─▒nda ayr─▒ca elle bir tasnif gerekmeden benzerlik hesaplayabilmektir (text mining). Bu genelde otomatik olarak ├ž─▒kar─▒lan anahtar s├Âzc├╝klerin tekrar say─▒s─▒ sayesinde yap─▒l─▒r.

Veri Ambarlar─▒ ve Veri Madencili─či

Veri madencili─či b├╝y├╝k miktarda veri inceleme amac─▒ ├╝zerine kurulmu┼č oldu─ču i├žin veri tabanlar─▒ ile yak─▒ndan ili┼čkilidir. Gerekli verinin h─▒zla ula┼č─▒labilecek ┼čekilde amaca uygun bir ┼čekilde saklanmas─▒ ve gerekti─činde h─▒zla ula┼č─▒labilmesi gerekir. G├╝n├╝m├╝zde yayg─▒n olarak kullan─▒lmaya ba┼članan veri ambarlar─▒ g├╝nl├╝k kullan─▒lan veri tabanlar─▒n─▒n birle┼čtirilmi┼č ve i┼člemeye daha uygun bir ├Âzetini saklamay─▒ ama├žlar (┼×ekil 1).

┼×ekil 1. G├╝nl├╝k veri tabanlar─▒ndan istenen ├Âzet bilgi se├žilerek ve gerekli ├Âni┼člemeden sonra veri ambar─▒nda saklan─▒r. Ard─▒ndan ama├ž do─črultusunda gerekli veri ambardan al─▒narak veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin standart bir forma ├ževrilir.

Veri ambar─▒nda veri olu┼čturulduktan sonra bu verinin elle veya g├Âzle analizi yap─▒labilir. Bunun i├žin OLAP (Online Analytical Processing) programlar─▒ kullan─▒l─▒r. Bu programlar veriye her boyutu veride bir alana kar┼č─▒l─▒k gelen ├žokboyutlu bir k├╝p olarak bakmay─▒ ve incelemeyi sa─člar. B├Âylece boyut baz─▒nda guruplama, boyutlar aras─▒ndaki korelasyonlar─▒ inceleme ve sonu├žlar─▒ grafik veya rapor olarak sunma olana─č─▒ sa─člar.

Veri madencili─činde ama├ž, kullan─▒c─▒n─▒n bilgi ├ž─▒karma s├╝recinde katk─▒s─▒n─▒n olabildi─čince az tutulmas─▒, i┼čin olabildi─čince otomatik olarak yap─▒labilmesidir. ├ç├╝nk├╝ OLAP programlar─▒n─▒ kullan─▒rken bulunabilecek sonu├žlar kullan─▒c─▒n─▒n sormay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ sorgularla s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Ama veri i├žinde ├žocuk bezi ile bira ├Ârne─čindeki ba─č─▒nt─▒ gibi kullan─▒c─▒n─▒n hi├ž akl─▒na gelmeyecek bilgiler de olabilir. Zaten veri madencili─činde esas ama├ž bu tip bilgileri bulabilmektir.

Bir Veri Madencili─či ├çal─▒┼čmas─▒ ├ľrne─či

Bir finans kurumu oldu─čumuzu ve insanlara kredi verdi─čimizi varsayal─▒m. Ge├žmi┼čte kredi verdi─čimiz insanlar─▒n baz─▒lar─▒ kredilerini normal olarak geri ├Âdemi┼č, baz─▒lar─▒ysa ├Âdeyememi┼č ve kanuni takibe d├╝┼čm├╝┼č olsun. Bu ├Ârnekte yapmak istedi─čimiz bu ki┼čilerin ├Âzelliklerine bakarak ├Âdemelerini d├╝zenli yapan m├╝┼čterileri, kanuni takibe d├╝┼čm├╝┼č (defaulted) m├╝┼čterilerden ay─▒rabilmektir.

Bu uygulama i├žin standart formda veri her kolonunun bir alan, her sat─▒r─▒n─▒n da bir ki┼či ile ilgili bilgilerin oldu─ču bir tablodur (├çizelge 1). Ama├ž, alanlardan birinin de─čerini (Kredi durumu) ilgili di─čer alan bilgileri cinsinden a├ž─▒klayan bir kural bulabilmektir. Veri analizini karma┼č─▒k yapan sat─▒r (kay─▒t) say─▒s─▒ndan ├žok, s├╝t├╝n say─▒s─▒, yani boyut say─▒s─▒ (istatistiksel terimle) veya alan say─▒s─▒d─▒r (bilgisayar terimiyle).

├çizelge 1. ├ľrnek i├žin standart form.

Ad─▒

Y─▒ll─▒k gelir

Birikim

Ev sahibi

Medeni hali

Kredi durumu

Ali

15,000

30,000

Evet

Evli

Normal ├Âdeme

Veli

10,000

20,000

Evet

Evli

Kanuni takip

Veriyi g├Ârselle┼čtirebilmek i├žin sadece iki alan oldu─čunu varsayal─▒m. Bunlar y─▒ll─▒k gelir ve birikim olsun. ├ľrnek veri bu iki boyutlu uzayda noktalar olarak ├žizilebilir (┼×ekil 2). Amac─▒m─▒z bu iki boyutlu uzayda kredisini normal ├Âdemi┼č ve kanuni takipe d├╝┼čm├╝┼č iki gurup ki┼čilere kar┼č─▒l─▒k gelen noktalar─▒ birbirinden ay─▒ran bir s─▒n─▒r bulabilmektir. Bu bir s─▒n─▒fland─▒rma problemidir. E─čer b├Âyle bir s─▒n─▒r bulabilirsek yeni bir kredi ba┼čvurusunda bu ki┼činin birikim ve y─▒ll─▒k gelirine bakarak iki boyutlu uzayda s─▒n─▒r─▒n hangi taraf─▒nda kald─▒─č─▒na bakarak, hangi guruba ait oldu─čuna dair karar verilebilir.

S─▒n─▒fland─▒rma i├žin kullan─▒labilecek bir├žok teknik vard─▒r. Bunlardan bir tanesi de karar a─ča├žlar─▒d─▒r (decision trees). Bu veri ├╝zerinde karar a─čac─▒ kullan─▒l─▒nca bulunan s─▒n─▒r ┼×ekil 3┬ĺde, kar┼č─▒l─▒k gelen karar a─čac─▒n─▒n yap─▒s─▒ da ┼×ekil 4┬ĺte verilmi┼čtir. Bu karar a─čac─▒ ┼ču kurala kar┼č─▒l─▒k gelir:

E─×ER y─▒ll─▒k gelir> q1 VE birikim> q2 ─░SE Normal ├ľdeme

DE─×─░LSE Kanuni Takip

Karar a─ča├žlar─▒n─▒n en b├╝y├╝k yarar─▒ veriden ├Â─črenilen kural─▒n anla┼č─▒l─▒r bir ┼čekilde yaz─▒labilmesidir. q1 ve q2 iki boyuttaki e┼čik de─čerleridir. Karar a─čac─▒n─▒n yap─▒s─▒ ve bu e┼čik de─čerleri karar a─čac─▒ ├Â─črenme algoritmas─▒ taraf─▒ndan veriden otomatik hesaplan─▒r.

┼×ekil 2. Veri ├Ârne─či. Kullan─▒lan iki alan─▒n tan─▒mlad─▒─č─▒ iki boyutlu uzayda standart formdaki her ki┼či ile ilgili bilgi bir noktaya kar┼č─▒l─▒k gelir. S─▒n─▒fland─▒rmada ama├ž bu uzayda iki s─▒n─▒fa ait (normal ├Âdenmi┼č ve kanuni takibe gitmi┼č) noktalar─▒ birbirinden ay─▒ran bir s─▒n─▒r bulabilmektir.

┼×ekil 3. Karar a─čac─▒ taraf─▒ndan tan─▒mlanan s─▒n─▒r. Karar a─čac─▒n─▒n yap─▒s─▒ ┼×ekil 4┬ĺte verilmi┼čtir.

┼×ekil 4. ┼×ekil 3┬ĺte verilen s─▒n─▒rlar─▒ tan─▒mlayan karar a─čac─▒n─▒n yap─▒s─▒. x1:y─▒ll─▒k gelir, x2:birikim, y = 0:Kanuni takip, y = 1:Normal ├Âdeme.

Metodoloji

Bir veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒nda kullan─▒lan metodoloji ┼×ekil 6┬ĺda verilmi┼čtir. Standart form i├žinde verilen veri, ├Â─črenme ve deneme olmak ├╝zere ikiye ay─▒r─▒l─▒r. Her uygulamada kullan─▒labilecek birden ├žok teknik vard─▒r ve ├Ânceden hangisinin en ba┼čar─▒l─▒ olaca─č─▒n─▒ kestirmek olas─▒ de─čildir. Bu y├╝zden ├Â─črenme k├╝mesi ├╝zerinde L de─či┼čik teknik kullan─▒larak L tane model olu┼čturulur. Sonra bu L model deneme k├╝mesi ├╝zerinde denenerek en ba┼čar─▒l─▒ olan─▒, yani deneme k├╝mesi ├╝zerindeki tahmin ba┼čar─▒s─▒ en y├╝ksek olan─▒ se├žilir.

E─čer bu en iyi model yeterince ba┼čar─▒l─▒ysa kullan─▒l─▒r, aksi takdirde ba┼ča d├Ânerek ├žal─▒┼čma tekrarlan─▒r. Tekrar s─▒ras─▒nda ba┼čar─▒s─▒z olan ├Ârnekler incelenerek bunlar ├╝zerindeki ba┼čar─▒n─▒n nas─▒l artt─▒r─▒labilece─či ara┼čt─▒r─▒l─▒r. ├ľrne─čin standart forma yeni alanlar ekleyerek programa verilen bilgi artt─▒r─▒labilir; veya olan bilgi de─či┼čik bir ┼čekilde kodlanabilir; veya ama├ž daha de─či┼čik bir ┼čekilde tan─▒mlanabilir.

┼×ekil 6. Veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒nda kullan─▒lan metodoloji.

Kullan─▒lan teknikler

─░STAT─░ST─░KSEL Y├ľNTEMLER: Veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒ esas olarak bir istatistik uygulamas─▒d─▒r. Verilen bir ├Ârnek k├╝mesine bir kestirici oturtmay─▒ ama├žlar. ─░statistik literat├╝r├╝nde son elli y─▒lda bu ama├ž i├žin de─či┼čik teknikler ├Ânerilmi┼čtir. Bu teknikler istatistik literat├╝r├╝nde ├žokboyutlu analiz (multivariate analysis) ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda toplan─▒r ve genelde verinin parametrik bir modelden (├žo─čunlukla ├žokboyutlu bir Gauss da─č─▒l─▒m─▒ndan) geldi─čini varsayar. Bu varsay─▒m alt─▒nda s─▒n─▒fland─▒rma (classification; discriminant analysis), regresyon, ├Âbekleme (clustering), boyut azaltma (dimensionality reduction), hipotez testi, varyans analizi, ba─č─▒nt─▒ (association; dependency) kurma i├žin teknikler istatistikte uzun y─▒llard─▒r kullan─▒lmaktad─▒r (Rencher, 1995).

BELLEK TABANLI Y├ľNTEMLER: Bellek tabanl─▒ veya ├Ârnek tabanl─▒ bu y├Ântemler (memory-based, instance-based methods; case-based reasoning) istatistikte 1950┬ĺli y─▒llarda ├Ânerilmi┼č olmas─▒na ra─čmen o y─▒llarda gerektirdi─či hesaplama ve bellek y├╝z├╝nden kullan─▒lamam─▒┼č ama g├╝n├╝m├╝zde bilgisayarlar─▒n ucuzlamas─▒ ve kapasitelerinin artmas─▒yla, ├Âzellikle de ├žok i┼člemcili sistemlerin yayg─▒nla┼čmas─▒yla, kullan─▒labilir olmu┼čtur. Bu y├Ânteme en iyi ├Ârnek en yak─▒n k kom┼ču algoritmas─▒d─▒r (k-nearest neighbor) (Mitchell, 1997).

YAPAY S─░N─░R A─×LARI: 1980┬ĺlerden sonra yayg─▒nla┼čan yapay sinir a─člar─▒nda (artificial neural networks) ama├ž fonksiyon birbirine ba─čl─▒ basit i┼člemci ├╝nitelerinden olu┼čan bir a─č ├╝zerine da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r (Bishop, 1996). Yapay sinir a─člar─▒nda kullan─▒lan ├Â─črenme algoritmalar─▒ veriden ├╝niteler aras─▒ndaki ba─člant─▒ a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ hesaplar. YSA istatistiksel y├Ântemler gibi veri hakk─▒nda parametrik bir model varsaymaz yani uygulama alan─▒ daha geni┼čtir, ve bellek tabanl─▒ y├Ântemler kadar y├╝ksek i┼člem ve bellek gerektirmez.

KARAR A─×A├çLARI: ─░statistiksel y├Ântemlerde veya yapay sinir a─člar─▒nda veriden bir fonksiyon ├Â─črenildikten sonra bu fonksiyonun insanlar taraf─▒ndan anla┼č─▒labilecek bir kural olarak yorumlanmas─▒ zordur. Karar a─ča├žlar─▒ ise veriden olu┼čturulduktan sonra yukar─▒daki ├Ârnekte de oldu─ču gibi a─ča├ž k├Âkten yapra─ča do─čru inilerek kurallar (IF-THEN rules) yaz─▒labilir (Mitchell, 1997). Bu ┼čekilde kural ├ž─▒karma (rule extraction), veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n sonucunun ge├žerlenmesini sa─člar. Bu kurallar uygulama konusunda uzman bir ki┼čiye g├Âsterilerek sonucun anlaml─▒ olup olmad─▒─č─▒ denetlenebilir. Sonradan ba┼čka bir teknik kullan─▒lacak bile olsa karar a─čac─▒ ile ├Ânce bir k─▒sa ├žal─▒┼čma yapmak, ├Ânemli de─či┼čkenler ve yakla┼č─▒k kurallar konusunda bize bilgi verir ve tavsiye edilir.

Kredi Skor Hesab─▒

Kredi, bir finansal kurum taraf─▒ndan bir m├╝┼čteriye ├Âd├╝n├ž verilen ve faiz eklendikten sonra genelde d├╝zenli aral─▒kl─▒ taksitler halinde geri ├Âdenmesi gereken parad─▒r. Bir kredi ba┼čvurusunda m├╝┼čterinin krediyi geriye ├Âdeyememesi olas─▒l─▒─č─▒n─▒ (propensity to default) hesaplamaya kredi skorlama (credit scoring) denir. Buna davran─▒┼č veya performans skorlamadan ay─▒rmak i├žin ba┼čvuru skorlama da denir. Ba┼čvuru skorlamada (application scoring) kredi ba┼čvurusu s─▒ras─▒nda m├╝┼čterinin kredi talebi i├žin not verilir. Davran─▒┼č veya performans skorlama (behavior/performance scoring) ise kredi alm─▒┼č ve taksitlerini ├Âdemekte olan bir m├╝┼čteriyi de─čerlendirmekte kullan─▒l─▒r; ├Ârne─čin kredi kart─▒n─▒n limitini de─či┼čtirmek, yenilemede yeni kart─▒n s├╝resi, olas─▒ sorunlar─▒n tahmini, ge├ž ├Âdeme durumunda al─▒nacak eylem bu ┼čekilde belirlenebilir.

Skorlama yaparak y├╝ksek riskli m├╝┼čterilere kredi vermeyi reddetmek finansal kurumun olas─▒ zarar─▒n─▒ azaltacak, d├╝┼č├╝k riskli m├╝┼čterilere kredi vererek k├ór─▒n─▒ artt─▒racak, ├╝stelik m├╝┼čterilerin ├Âdeyemeyecekleri kredilerden dolay─▒ rahats─▒zl─▒─č─▒n─▒ azaltacakt─▒r.

Skorkart─▒ (score-card) denilen bir istatistiksel model, m├╝┼čterinin ba┼čvuru formundaki bilgilere ve di─čer ┬Ś├Ârne─čin kredi izleme b├╝rosundan gelen┬Ś bilgilere dayanarak kredinin geriye ├Âdenememesi olas─▒l─▒─č─▒n─▒ hesaplar. Bu de─čer uygun bir e┼čik de─čeri ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒larak kredi talebi kabul veya red edilir.

Skorkart─▒ ge├žmi┼č m├╝┼čterilerin verilerinden olu┼čturulur ve genelde basit bir a─č─▒rl─▒kl─▒ toplamad─▒r. Tipik olarak kullan─▒lan alanlar ┼čunlard─▒r:

─░kamet adresinde oturdu─ču zaman: 0-1, 1-2, 3-4, 5+ y─▒l

Ev durumu: Sahip, kirac─▒, di─čer

Postakodu: Kodlanm─▒┼č

Telefon: Evet, hay─▒r

Y─▒ll─▒k gelir: Kodlanm─▒┼č

Kredi kart─▒: Evet, hay─▒r

Ya┼č: 18-25, 26-40, 41-55, 55+ y─▒l

Meslek: Memur, i┼č├ži, serbest, i┼čsiz, …

Medeni hali: Evli, bekar, di─čer

Bankan─▒n m├╝┼čterisi oldu─ču zaman: y─▒l

├çal─▒┼čt─▒─č─▒ kurumda ├žal─▒┼čma zaman─▒: y─▒l

M├╝┼čteri ile ilgili her bilginin iyi m├╝┼čteriyi k├Ât├╝den ay─▒rmaktaki etkisine g├Âre bir a─č─▒rl─▒─č─▒ vard─▒r. Kullan─▒lan alanlar ve a─č─▒rl─▒klar─▒ veriden otomatik olarak hesaplan─▒r. ├ľrne─čin:

Kredi kart─▒ Evet: +50

Hay─▒r: ┬ľ20

Kredi talep kararlar─▒n─▒n elle de─čilde otomatik olarak verilmesinin bir├žok yarar─▒ vard─▒r:

Daha do─čru karar vermeyi sa─člar; k├ór─▒ artt─▒r─▒r.

Bir skorkart─▒ standardizasyon ve nesnel karar getirir; ki┼čilerin de─čerlendirmesi ├Âznel olabilir. B├Âylece kurumun b├╝t├╝n ┼čubelerinde tutarl─▒ olarak ayn─▒ karar─▒n verilmesi sa─član─▒r.

H─▒zl─▒ ve ucuzdur; talebin yo─čun oldu─ču durumlarda kredi ba┼čvurular─▒ konusundaki kararlar─▒n elle verilebilmesi olas─▒ de─čildir.

Kullan─▒lan tek skorkart─▒n─▒n ├╝zerinde kurumun kontrol├╝ vard─▒r ve ├Ârne─čin e┼čik de─čeri ile oynayarak m├╝┼čterilerin kalitesi denetlenebilir.

M├╝┼čterilerin (veya genel ekonominin) de─či┼čmesi durumunda (population drift), yeni skorkart─▒ otomatik olarak kolay ve h─▒zl─▒ bir ┼čekilde hesaplanabilir.

Skorkart─▒n─▒n olu┼čturulabilmesi i├žin ge├žmi┼č m├╝┼čterilerin iyi risk ve k├Ât├╝ risk olarak guruplanabilmesi gerekir. ─░yi risk ├Ârne─čin hi├ž ge├ž ├Âdemesi olmayan m├╝┼čteri, k├Ât├╝ risk de ├Ârne─čin ├╝├ž veya daha fazla arka arkaya ge├ž ├Âdeme yapm─▒┼č m├╝┼čteriler olabilir; bir veya iki defa arka arkaya ge├ž ├Âdemesi olan m├╝┼čteriler belirsizdir ve skor kart─▒ olu┼čturmada kullan─▒lmaz.

K├Ât├╝ riski tan─▒mlamak kolay de─čildir; belki ge├ž ├Âdemeler daha y├╝ksek faiz nedeniyle kurum i├žin k├órl─▒ olabilir. Ger├žekte tan─▒mlamak istedi─čimiz zarara neden olan m├╝┼čteridir. Yapmak istedi─čimiz k├órl─▒ ve zararl─▒ m├╝┼čterileri birbirinden ay─▒rabilmektir.

Bu ┼čekilde k├órl─▒ ve zararl─▒ m├╝┼čterilerin bilgileri iki gurup olarak verildikten sonra genelde do─črusal regresyon veya do─črusal ay─▒r─▒c─▒ (linear discriminant) kullan─▒larak alanlar─▒n a─č─▒rl─▒klar─▒ hesaplan─▒r. Bu a─č─▒rl─▒klar hesapland─▒ktan sonra kabul/red e┼či─či hesaplan─▒r. Bunun i├žin her iyi m├╝┼čterinin kuruma ka├ž birim k├órl─▒, her k├Ât├╝ m├╝┼čterinin kuruma ka├ž birim zararl─▒ oldu─čunun verilebilmesi gerekir. Hangi de─čerin ├╝st├╝nde beklenen toplam k├ór beklenen toplam zarar─▒ a┼čarsa o de─čer e┼čik olarak kabul edilir.

Kredi skoru kredi talebini kabul/red karar─▒ d─▒┼č─▒nda da kullan─▒labilir: Kredi verirken riske ba─čl─▒ fiyatland─▒rma yap─▒labilir. ├ľrne─čin y├╝ksek riskli bir m├╝┼čteriyi reddetmek yerine daha y├╝ksek bir faizle veya daha k├╝├ž├╝k bir miktarla kabul edebiliriz. ─░yi m├╝┼čteriler i├žin ba┼čka ├╝r├╝nler (cross-selling), daha y├╝ksek kredi limitleri gibi kararlar verebiliriz. Davran─▒┼č skorlamada kredi skoruna g├Âre eylemimiz de─či┼čir: Ge├ž ├Âdeme durumunda iyi bir m├╝┼čteriyi hi├ž rahats─▒z etmeyiz, ba┼čka bir m├╝┼čteriye telefon a├žar─▒z, daha k├Ât├╝ (skoru daha d├╝┼č├╝k) bir m├╝┼čteri i├žin kanuni takibe gideriz.

S─▒n─▒fland─▒rma ba┼čar─▒s─▒ bir skorkart─▒ sisteminin tek performans k─▒stas─▒ de─čildir. Bundan ba┼čka skor hesap h─▒z─▒, gerekti─činde skorkart─▒n─▒n g├╝ncelle┼čtirilme h─▒z─▒, skorkart─▒n─▒n anla┼č─▒lma kolayl─▒─č─▒ ve verilen karar─▒n kolay a├ž─▒klanabilmesi ├Ânemlidir.

Bir m├╝┼čteri i├žin kabul karar─▒ verince zaman i├žinde o m├╝┼čterinin k├órl─▒ m─▒, zararl─▒ m─▒ oldu─čunu g├Âr├╝yoruz ama reddetti─čimiz bir m├╝┼čteri i├žin ger├žek sonucu bilemeyiz. Bu da ├Ârnek k├╝memizin gittik├že daralmas─▒ anlam─▒na gelir. Buna neden olmamak ve skorkart─▒m─▒z─▒n s─▒n─▒fland─▒rma ba┼čar─▒s─▒n─▒ iyile┼čtirebilmek i├žin normalde red edece─čimiz m├╝┼čterilerle ilgili ek bilgi almaya ├žal─▒┼čmak yararl─▒d─▒r. Bunun i├žin ├Ârne─čin kredi izleme b├╝rosundan o ki┼čiye kredi vermi┼č ba┼čka finans kurumlar─▒n─▒n o ki┼či ile ilgili bilgisine ba┼čvurulabilir; ya da reddetmek yerine daha k├╝├ž├╝k bir miktarla m├╝┼čteri olarak kabul edilebilir veya b├Âyle ki┼čilerden ├žok az─▒ denemek ve bilgi kazanmak i├žin kabul edilebilir. E─čer skorkart─▒m─▒z─▒n ba┼čar─▒s─▒n─▒ artt─▒rmak bizim i├žin bir miktar zarardan daha ├Ânemli ise bu ticari olarak mant─▒kl─▒ bir davran─▒┼č olur.

Sepet Analizi

Sepet analizinde ama├ž alanlar aras─▒ndaki ili┼čkileri bulmakt─▒r. Bu ili┼čkilerin bilinmesi ┼čirketin k├ór─▒n─▒ artt─▒rmak i├žin kullan─▒labilir. E─čer X mal─▒n─▒ alanlar─▒n Y mal─▒n─▒ da ├žok y├╝ksek olas─▒l─▒kla ald─▒klar─▒n─▒ biliyorsan─▒z ve e─čer bir m├╝┼čteri X mal─▒n─▒ al─▒yor ama Y mal─▒n─▒ alm─▒yorsa o potansiyel bir Y m├╝┼čterisidir.

├ľrne─čin internet ├╝zerinden kitap satan Amazon ┼čirketi (http://www.amazon.com) BookMatcher adl─▒ program─▒yla m├╝┼čterilerine okuduklar─▒ ve sevdikleri kitaplara g├Âre sat─▒n almalar─▒ i├žin kitap tavsiye etmektedir.

E─čer elimizdeki veride mallar i├žin sadece sat─▒n al─▒nd─▒/al─▒nmad─▒ bilgisi varsa, sepet analizinde mallar aras─▒ndaki ba─č─▒nt─▒, destek ve g├╝ven k─▒staslar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla hesaplan─▒r. ─░ki mal, X ve Y, i├žin destek (support) ve g├╝ven (confidence) tan─▒mlar─▒ ┼č├Âyledir:

Destek: P(X ve Y) = X ve Y mallar─▒n─▒ sat─▒n alm─▒┼č m├╝┼čteri say─▒s─▒ / Toplam m├╝┼čteri say─▒s─▒

G├╝ven: P(X

Y)=P(X ve Y)/P(Y)

= X ve Y mallar─▒n─▒ sat─▒n alm─▒┼č m├╝┼čteri say─▒s─▒ / Y mal─▒n─▒ sat─▒n alm─▒┼č m├╝┼čteri say─▒s─▒

Destek veride bu ba─č─▒nt─▒n─▒n ne kadar s─▒k oldu─čunu, g├╝ven de Y mal─▒n─▒ alm─▒┼č bir ki┼činin hangi olas─▒l─▒kla X mal─▒n─▒ alaca─č─▒n─▒ s├Âyler. Ba─č─▒nt─▒n─▒n ├Ânemli olmas─▒ i├žin her iki de─čerin de olabildi─čince b├╝y├╝k olmas─▒ gerekir.

E─čer elimizde mallar─▒n m├╝┼čteri taraf─▒ndan ne kadar t├╝ketildi─či, ne kadar be─čenildi─či ile ilgili bilgi varsa o zaman ba─č─▒nt─▒ daha iyi hesaplanabilir. ├ľrne─čin s├╝permarkette m├╝┼čterinin ayl─▒k toplam X mal─▒ kullanma miktar─▒ hesaplanabilir. Amazon┬ĺun BookMatcher program─▒ okuyuculara okuduklar─▒ her kitap i├žin 1 ile 5 aras─▒nda bir be─čeni notu vermelerini ister. Bu durumda X ve Y n├╝merik veriler oldu─čundan X ile Y┬ĺnin korelasyonu hesaplanabilir:

Corr(X,Y)=Cov(X,Y)/(Std(X)*Std(Y))

X ile Y┬ĺnin kovaryans─▒ birbirlerine g├Âre do─črusal olarak nas─▒l de─čer ald─▒klar─▒n─▒ belirtir:

Cov(X,Y)=E[(X-mX) (Y-mY)]

mX X┬ĺlerin ortalamas─▒, std(X)┬ĺde standart sapmas─▒d─▒r. ├ľrne─čimizde mX X mal─▒n─▒n ortalama olarak ne kadar be─čenildi─čini, std(X) de be─čenilerin bu ortalama etraf─▒nda ne kadar de─či┼čken oldu─čunu g├Âsterir.

E─čer X┬ĺi sevenler genelde Y┬ĺyi de sevdiyse hem X, hem de Y de─čeri ortalamadan daha y├╝ksek olacak ve Cov(X,Y)>0 olacakt─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde X ve Y beraber be─čenilmiyorsa her iki de─čer de ortalamadan k├╝├ž├╝k olacak ve yine Cov(X,Y)>0 olacakt─▒r. E─čer X┬ĺi be─čenenler Y┬ĺyi be─čenmediyse (veya aksi takdirde) de─čerlerden biri ortalamadan y├╝ksek, di─čeri ortalamadan d├╝┼č├╝k olacak ve Cov(X,Y)<0 olacakt─▒r. Corr(X,Y)┬ĺde Cov(X,Y)┬ĺnin ┬ľ1 ile 1 aras─▒nda standart sapmalara g├Âre normalize edilmi┼č halidir. Corr(X,Y) de─čerinin 0 olmas─▒ X ile Y aras─▒nda (do─črusal) ba─člant─▒ olmad─▒─č─▒n─▒, negatif de─čer ters, pozitif de─čer de do─črudan ba─č─▒nt─▒ oldu─čunu g├Âsterir.

Bu ┼čekilde olas─▒ b├╝t├╝n mallar aras─▒nda korelasyon bilgileri varsa X┬ĺi kullanan ve seven ki┼čiye tavsiye edilecek Y m├╝┼čterinin kullanmad─▒─č─▒ di─čer b├╝t├╝n mallar aras─▒nda X ile korelasyonu en fazla ve olabildi─čince 1┬ĺe yak─▒n olan mal olmal─▒d─▒r.

Sonu├žlar

VER─░N─░N ├ľNEM─░: Veri madencili─činde ama├ž ├žok b├╝y├╝k miktardaki ham veriden de─čerli bilginin ├ž─▒kar─▒lmas─▒d─▒r. ├çok miktarda g├╝venilir (hata ve eksiklerin olmad─▒─č─▒) veri ├Ân┼čartt─▒r ├ž├╝nk├╝ ├ž├Âz├╝m├╝n, yani ├ž─▒kar─▒lan kurallar─▒n kalitesi ├Âncelikle verinin kalitesine ba─čil─▒d─▒r. Veri madencili─či simya de─čildir; ta┼č─▒ alt─▒na ├ževiremeyiz.

UZMANIN ├ľNEM─░: Veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒ bilgisayarc─▒lar─▒n ve uygulama konusundaki uzmanlar─▒n ortak ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Her ne kadar olabildi─čince otomatik olmas─▒n─▒ istesek de uzmanlar─▒n yard─▒m─▒ ve deste─či olmadan ba┼čar─▒l─▒ olmak s├Âzkonusu de─čildir. Uzmanlar amac─▒ tan─▒mlar. Uygulama ile ilgili sonuca yararl─▒ olabilecek her t├╝r bilginin sisteme verilmesi gerekir ve bunlar─▒ da ancak uzmanlar bilir. Ayr─▒ca ├žal─▒┼čma ile al─▒nan sonu├žlar─▒n yorumlanmas─▒ ve ge├žerlenmesi uzmanlar taraf─▒ndan yap─▒l─▒r.

SABRIN ├ľNEM─░: Veri madencili─či tek a┼čamal─▒ bir ├žal─▒┼čma de─čildir, tekrarl─▒d─▒r. Sistem ayarlanana dek bir├žok deneme gerektirebilir. ├çal─▒┼čma uzun olabilir. Buna ├žal─▒┼čan ekibin ve y├Ânetimin haz─▒rl─▒kl─▒ olmas─▒, k─▒sa vadede ├žok b├╝y├╝k beklentilere sahip olunmamas─▒ gerekir.

Sonu├ž

Bir veri madencili─či ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin ├Âncelikle ├žok miktarda kaliteli veri gerekir. Ama├ž bu veri i├žinde sakl─▒, gelecekle ilgili tahmin yapmakta kullan─▒labilecek kural ve ba─č─▒nt─▒lar─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒d─▒r. B├Âyle bir ├žal─▒┼čman─▒n ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒ i├žin uygulama konusundaki uzmanlar─▒n veri tabanlar─▒ ve veri madencili─či konusundaki uzmanlarla beraber ├žal─▒┼čmas─▒ gerekir. ├çal─▒┼čma uzun s├╝rebilir; zaman ve sab─▒r gerekir.

Kaynaklar

A.C. Rencher (1995) Methods of Multivariate Analysis, Wiley.

T. Mitchell (1997) Machine Learning, McGraw-Hill.

C. Bishop (1996) Neural Networks for Pattern Recognition, Oxford Univ Press.

S. M. Weiss, N. Indurkhya (1998) Predictive Data Mining: A Practical Guide, Morgan Kaufmann.

ACM Special Interest Group on Knowledge Discovery and Data Mining, SIGKDD Explorations Journal http://www.acm.org/sigs/sigkdd/explorations/. Bu dergideki makalelere elektronik olarak ula┼čabilirsiniz.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Antibiyotiklerin Bakterilere Etkisi

ANT─░B─░YOT─░KLER─░N BAKTER─░LERE ETK─░S─░

Ya┼čad─▒─č─▒m─▒z y├╝zy─▒l─▒n ├Âzellikle ikinci yar─▒s─▒ y─▒llar─▒ndan sonra, bakteri ve vir├╝s geneti─či, bunlar─▒n morfolojik yap─▒lar─▒, kapsad─▒klar─▒ komplike protein, n├╝kleoprotein ve di─čer kimyasal bile┼čimleri, enzimleri saptanm─▒┼čt─▒r. Enfeksiyon etkenlerinin organizmada ├╝reyip ├žo─čalabilmeleri, patolojik yerle┼čimlerini olu┼čturabilmeleri i├žin, gerekli olan ya┼čam kapsamlar─▒n─▒n biri ├╝zerinde etkili olabilecek antimikrobikler ├╝zerindeki ara┼čt─▒rmalar da y├Ân├╝n├╝ bulmu┼č ve ├╝retilen ├že┼čitli antibiyotik ve kimyasal bile┼čimler, etki mekanizmas─▒ ve kapsad─▒klar─▒ ana maddeler bak─▒m─▒ndan gruplara ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Bakterinin h├╝cre duvar─▒n─▒n yok edilmesi bakterinin ya┼čmas─▒na izin vermez. Yo─čun etkili bir antibiyotik h├╝cre duvar─▒n─▒n yap─▒m─▒n─▒ t├╝m├╝yle engelleyecek olursa, bakterinin ├╝remesi durur ve sonucunda kapsamlar─▒ da─č─▒l─▒r. H├╝cre duvar─▒ndaki defektler de patojen etkiyi yok edecek bi├žimde ise, organizman─▒n do─čal immun kar┼č─▒l─▒─č─▒ , enfeksiyon etkenini n├Âtralize eder, h├╝cre erir ve fagosite edilir. H├╝cre duvar─▒na etkileyen antibiyotiklerde gram negatif ve pozitif bakterilere kar┼č─▒ baz─▒ de─či┼čiklikler vard─▒r bu durum duvarlar─▒n─▒n kapsad─▒klar─▒ ├že┼čitli kimyasal bile┼čimlerle ilgilidir.

H├╝cre zar─▒ olu┼čumlar─▒ndaki bir defekt sonucunda p├╝rin, pirimidin ve n├╝kleotidler gibi ya┼čam ve olu┼čum maddeleri da─č─▒l─▒r sitoplazma proteinleri h├╝cre d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar. Bu durum bakterinin patojen etkisinin engellenmesine veya t├╝m├╝yle yok olmas─▒na neden olur. Baz─▒ bakterilerle baz─▒ mantarlar─▒n h├╝cre zarlar─▒, hayvansal h├╝cre zarlar─▒ndan daha duyarl─▒d─▒r ve ├žabuk denat├╝re olur. Bu tipte etki yapan antibiyotikler enfeksiyon hastal─▒klar─▒n─▒n tedavisinde uygulanabilirler.

Bakteri h├╝crelerinde ana ya┼čam maddesi olan protein sentezinin ├Ânlenmesi ile ,etken patojenli─čini kaybeder. Antibiyotik etki h├╝cre duvar─▒ ve sitoplazma ile ilgili de─čildir. Bu grupta bulunan antibiyotiklerin say─▒s─▒ fazlacad─▒r. Baz─▒ antibiyotikler bakterinin ribozom birimlerini ve aminoasitlerin olu┼čumunu engelleyerek peptit zincirlerinin d├╝zenini bozar, bakteriostatik (bakterini ├╝remesini engelleyen)etki yapar. Baz─▒ antibiyotikler de RNA olu┼čumunda ribozomlar─▒ etkiler, makrolid gurubu ile ribozomlara kat─▒lmas─▒ gereken ger├žek aminoasitlerin yerini alarak bakterinin patojen kapsaml─▒ yap─▒m─▒n─▒ engeller. Baz─▒ antibiyotikler ise ribozomlar─▒n do─čal olu┼čmas─▒n─▒ ├Ânleyerek

RNA sentezinin de─či┼čik bir yap─▒da geli┼čmesiyle RNA sentezi a┼čamas─▒ndaki bakterinin patojenli─čini kaybetmesine neden olur.

N├╝kleik asit yap─▒m─▒n─▒ etkileyen antibiyotikler DNA sentezini engeller. ├ľrne─čin bu grupta bulunan Antinomisin deoksiguanosinlere ba─članarak bakteri geli┼čim ve patojenli─čine yarars─▒z DNAlar ├╝retirler, ayr─▒ca RNA sentezini de olumsuz y├Ânden etkileyerek bakterilerin patojen niteliklerini giderirler.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Antibiyotiklere Rezistans

ANT─░B─░YOT─░KLERE REZ─░STANS

Her canl─▒ ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmek i├žin d─▒┼č etkilerden korunmak zorundad─▒r. Mikroorganizmalarda birer canl─▒ olduklar─▒ndan bu kurama uymu┼člar, kendilerini yok etme niteli─činde olan antibiyotiklere diren├ž mekanizmalar─▒n─▒ geli┼čtirmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bakterilerdeki rezistans ├╝├ž bi├žimde belirir :

Baz─▒ bakterilerde belirli antibiyotiklere kar┼č─▒ do─čal bir diren├ž vard─▒r. ├ľrne─čin gram negatif bakterileri penisilin, ve di─čer bir├žok bakterileri, antimikotik preparatlar do─čal olarak etkileyemezler.

├ľnceden duyarl─▒ olan bakteriler, antibiyotiklerle kar┼č─▒la┼čt─▒k├ža kendilerini koruma mekanizmas─▒ olu┼čtururlar. Bu da h─▒zl─▒ ve yava┼č olmak ├╝zere iki a┼čamada belirir. H─▒zl─▒ diren├ž kazanan bakterilere koch basili bir ├Ârnektir, iki ├╝├ž kez streptomisin ile kar┼č─▒la┼čan basilde ila├ž etkisiz duruma ge├žer. H─▒zl─▒ diren├ž olu┼čturan antibiyotikler aras─▒nda linkomisin, rifamisin, spektinomisin, pirazinamid ├Ârnek olarak g├Âsterilebilir. Bakterilerin en ge├ž rezistans kazand─▒klar─▒ antibiyotikler ├Ârne─čin anfoterisin B, nistatin, ristosetin vankomisin vb. gibi antibiyotiklerdir.

Rezistans olu┼čumunda en ├Ânemli olgulardan biri de, bu niteli─čin ta┼č─▒nmas─▒ (bula┼č─▒c─▒ rezistans) d─▒r. Diren├žli bir bakterinin bu ├Âzelli─či genetik olarak kromozomlarla veya kromozom d─▒┼č─▒ di─čer bakterilere ge├žebilir. Bula┼č─▒c─▒ rezistans ├╝├ž ┼čekilde ge├žer : a)transformasyon: Par├žalanan, eriyen don├Âr h├╝crelerinin DNA┬ĺs─▒ al─▒c─▒ h├╝creye girer. Geli┼čmekte olan bakterinin DNA┬ĺs─▒ da direnme niteli─či kazan─▒r. Bu ta┼č─▒nma DNA molek├╝llerinin t├╝m├╝yle olmay─▒p fragmanlar ┼čeklindedir. b)transd├╝ks├╝yon: B├╝y├╝k veya k├╝├ž├╝k gen par├žalar─▒ fajlar arac─▒l─▒─č─▒ ile ├╝remekte olan bakterilere ge├žirirler. Bu fajlar─▒n kapsad─▒klar─▒ diren├žli n├╝kleik asitler bakterinin ana maddeleri aras─▒nda yer al─▒r. c)Konjugasyon: Bakterinin ├╝remesinde yer alan seks├╝el al─▒┼č veri┼č sonucudur. Geni olu┼čturan maddeler bir h├╝creden di─čerine, plazma ba─člant─▒lar─▒yla transfer edilir.

Enfeksiyon hastal─▒klar─▒nda antibiyotiklere kar┼č─▒ rezistans g├Âr├╝lmesi:

Bakterilere etkin olan maddeyi inaktive eden veya par├žalayan enzimlerin olu┼čumu,

Aktif ta┼č─▒ma mekanizmas─▒ndaki bir blokaj veya membran perneabilitesindeki de─či┼čiklikler,

Antagonist sentezin artmas─▒,

Bakterinin metabolizmas─▒ndaki de─či┼čiklikler ba┼čta gelen fakt├Ârlerdir. Bakterilerde belirli bir antibiyoti─če kar┼č─▒ olan diren├ž, kimyasal yap─▒ benzerli─či ve etki mekanizmas─▒ e┼čit bulunan ba┼čka antibiyotiklere kar┼č─▒ da olu┼čur.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Sonraki ├ľnceki


Kategorilere G├Âre

Rasgele...


Destekliyoruz arkada■ - arkadas - partner - partner - arkada■ - proxy - yemek tarifi - powermta - powermta administrator - Proxy