‘do─ a’ Arama Sonu├žlar─▒

Donan─▒m

DONANIM

KABUL VE TEST

─░┼×LEMLER─░

İÇİNDEKİLER

Konu Sayfa

1 MON─░T├ľR 02

2 ANA KARTLAR 03

3 M─░KRO─░┼×LEMC─░LER 04

4 GRAF─░K KARTLARI 12

5 BELLEKLER 13

6 SAB─░T D─░SKLER CD-ROM’ LAR ve D─░SKETLER 19

7 TEYP YEDEKLEME B─░R─░MLER 26

8 ─░LET─░┼×─░M 27

9 MODEMLER 18

10 ÇIKTI AYGITLARI 38

11 YARDIMCI KARTLAR 29

12 SES KARTLARI ve JOYSTICK 54

13 TARAMA AYGITLARI 58

14 PC S├ľK├ťP TAKMA ─░LE ─░LG─░L─░ BAZI ├ľNER─░LER 60

15 DONANIM KABUL ve TEST ─░┼×LEMLER─░ 62

1 MON─░T├ľR

Monit├Âr, ├žo─ču zaman ekran olarak da bilinen, g├Âr├╝nt├╝leri olu┼čturan, i├žeren ve sunan bir ara├žt─▒r. Bilgisayarlar─▒n ├žo─čunda katot ─▒┼č─▒nl─▒ (CRT-Cathod Ray Tube) monit├Âr kullan─▒l─▒r. Katot ─▒┼č─▒nl─▒ monit├Ârlerin g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturma mant─▒─č─▒ TV ile ayn─▒d─▒r. LCD -Liquid C─▒ystal Display ve gaz plazma monit├Ârler ise daha hafif ve az yer kaplad─▒klar─▒ i├žin, ├žo─čunlukla ta┼č─▒nabilir sistemlerde kullan─▒l─▒rlar. Monit├Âr, grafik kartlar─▒ ile birlikte bilgisayar─▒n temel g├Âr├╝nt├╝ sisteminin bir par├žas─▒d─▒r.

1.1 CRT (CATHODE RAY TUBE) MON─░T├ľRLER

CRT monit├Ârlerin ├žal─▒┼čma prensibi hemen hemen t├╝m monit├Ârlerde (monochrom, renkli) ayn─▒d─▒r.

CRT, elektron par├žac─▒klar─▒n─▒n hareketini kolayla┼čt─▒rmak i├žin havas─▒ al─▒nm─▒┼č bir t├╝pten ibarettir. Katod taraf─▒ndan seri halde yollanan elektron par├žac─▒klar─▒, t├╝p├╝n de─či┼čik kesimlerine do─čru h─▒zla ├žarpar. Renkli monit├Ârlerin ├žal─▒┼čma ilkeleri de temelde ayn─▒d─▒r. Ama renkli monit├Ârlerde 3 adet katod (elektron tabancas─▒) bulunur. Ye┼čil, mavi ve k─▒rm─▒z─▒ ile b├╝t├╝n renkler elde edilebildi─činden, renkli monit├Ârdeki herbir elektron tabancas─▒, ekran─▒n berisindeki tabakada bulunan bir fosfor noktac─▒─č─▒na ate┼č eder. Elektron fosfora ├žarpt─▒─č─▒nda onu parlat─▒r, ama bu parlakl─▒k ├žok uzun s├╝rmez. Onun i├žindir ki, g├Âr├╝nt├╝ de─či┼čmese bile ayn─▒ i┼člemin tekrar tekrar yap─▒lmas─▒ gerekir; katodlar ekran─▒ s├╝rekli olarak tazeler. Tarama ve tazeleme i┼člemi, ekranda sat─▒r sat─▒r yap─▒l─▒r.

Y├╝ksek ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝kte ( 1024*768 ) ve daha fazla renk kullan─▒m─▒nda, “interlaced” ad─▒ verilen monit├Ârlerde rahats─▒z edici bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čmaktad─▒r. Interlaced monit├Ârlerdeki bu durum, hareketli g├Âr├╝nt├╝lerde farkedilmedi─činden bu t├╝r uygulamalarda kullan─▒labilir.

Interlaced monit├Ârlerde, “interlacing” ad─▒ verilen g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturma i┼člemi s─▒ras─▒nda ├Ânce tek numaral─▒ sat─▒rlar, sonra da ├žift numaral─▒ sat─▒rlar taranarak ├žizilir. Bu i┼člem, ├žok h─▒zl─▒ oldu─ču i├žin farkedilmez ancak belirli bir h─▒z kayb─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ i├žin g├Âr├╝nt├╝ titrer.

Bu nedenle, daha iyi olan “Non-interlaced” monit├Ârler ├╝retilmi┼čtir. Bu monit├Ârler, sabit ve haraketli g├Âr├╝nt├╝ ortamlar─▒nda, titremeyen, daha kaliteli g├Âr├╝nt├╝ler sunarlar.

Monit├Ârdeki g├Âr├╝nt├╝ kalitesini do─črudan belirleyen ├Âl├ž├╝tler aras─▒nda, “dot pitch” yer almaktad─▒r. Dot pitch, ekran ├╝zerinde bulunan ayn─▒ renkte iki nokta aras─▒ndaki mesafeyi tan─▒mlar. Bir ekranda “dot pitch” ne kadar k├╝├ž├╝kse g├Âr├╝nt├╝ o kadar iyidir. Bu de─čerler 0.39, 0.28 ve 0.26mm aras─▒nda de─či┼čmektedir.

Monit├Âr b├╝y├╝kl├╝─č├╝ “in├ž” olarak ifade edilir. Yayg─▒n olarak 14″ ‘lik monit├Ârler kullan─▒lmaktad─▒r.

Monit├Ârlerde g├Âr├╝nt├╝ kalitesi, ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝─če ba─čl─▒ olarak da de─či┼čmektedir. Bu ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝k standart bir monit├Âri├žin 640*480 pixel ‘dir. Ek─▒-─▒─▒n ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝─č├╝nde s─▒n─▒r, grafik kart─▒na da ba─čl─▒ olarak, 800*600, 1024*768 ve I 280* 1024 pixel aras─▒nda de─či┼čmektedir.

G├Âr├╝nt├╝ kalitesini belirleyen son bir unsur da, ekran tazeleme h─▒z─▒d─▒r. Bu h─▒z 50 ile 90 Hz aras─▒ndad─▒r.

Monit├Ârler TV’de oldu─ču gibi bir radyasyon yaymaktad─▒r. Radyasyon oran─▒ en aza indirilmi┼č, “LR / Low-Radiation” monit├Ârler de ├╝retilmektedir.

1.1.2 LCD (LIQUID CYRSTAL DISPLAY) MON┬śT├ÂRLER

Bu monit├Ârler daha ├žok ta┼č─▒nabilir PC’lerde kullan─▒l─▒r. LCD monit├Âr, plastik bir tabaka i├žindeki s─▒v─▒ kristalin ─▒┼č─▒─č─▒ yans─▒tmas─▒ ilkesine dayal─▒ olarak ├žal─▒┼č─▒r. LCD monit├Ârler ─▒┼č─▒─č─▒ yans─▒tarak g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturduklar─▒ i├žin, ─▒┼č─▒ks─▒z bir ortamda bir ┼čey g├Âr├╝nmez. Fazla ─▒┼č─▒kl─▒ ortamda ise ekranda ─▒┼č─▒k yans─▒mas─▒ olaca─č─▒ndan g├Âr├╝nt├╝ yine sa─čl─▒kl─▒ olarak alg─▒lanamayacakt─▒r.

Pek├žok LCD monit├Ârde bulunan baz─▒ dezavantajlar ┼čunlard─▒r:

Ekran tazeleme h─▒z─▒ d├╝┼č├╝kt├╝r.

Renk kontrastlar─▒ azd─▒r.

Ortamdaki fazla ─▒┼č─▒─č─▒ yans─▒t─▒rlar.

G├Âr├╝nt├╝ net de─čildir.

Hareketli g├Âr├╝nt├╝ler ├žok bulan─▒kt─▒r. S─▒v─▒ kristal ak─▒┼č─▒n─▒n yava┼čl─▒─č─▒ g├Âr├╝nt├╝ izinin hemen silinmemesine neden olur;

Bu dezavantajlar─▒n yan─▒s─▒ra, d├╝┼č├╝k g├╝├ž harcamalar─▒, ├žok k├╝├ž├╝k hacimleri ile ta┼č─▒nabilir PC’ler i├žin vazge├žilmezdir.

LCD monit├Ârlerin ta┼č─▒d─▒─č─▒ olumsuzluklar son y─▒llarda ├╝reticileri yeni aray─▒┼člara itmi┼čtir. Baz─▒ LCD modellerinde, “arkadan ayd─▒nlatma” y├Ântemi kullan─▒larak bulundu─ču ortamdaki ─▒┼č─▒k dengelenir. B├Âylece ekrandaki istenmeyen yans─▒malar bir ├Âl├ž├╝de ├Ânlenir.

┬×u ana kadar ├že┼čitli LCD monit├Âr teknolojileri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlar, pasif matriks, dual scan ve aktif matriks’tir.

Pasif Matriks Monit├Âr: LCD monit├Ârler genel ilkelere g├Âre ├žal─▒┼č─▒rlar. Farkl─▒la┼čma piksellerin ayd─▒nlat─▒lmas─▒nda ortaya ├ž─▒kar. Pasif matriks monit├Ârlerde, herbir piksel, ekran tazelenmeden ├Ânce s├Âner. Bu ekranlarda tek bir defada bir sat─▒rdaki pikseller aktif hale getirilir. Bir piksel tekrar aktif hale getirilinceye kadar parlakl─▒─č─▒n─▒ kaybeder. Ekran tazeleme h─▒z─▒ ├žok yava┼člayarak g├Âriint├╝ kalitesinin d├╝┼čmesine neden olur.

Dual Scan Monit├Âr: Bu monit├Ârler genel olarak pasif matriks monit├Âr gibi ├žal─▒┼č─▒rlar. Temel farkl─▒l─▒k, ekran─▒n ikiye b├Âl├╝nm├╝┼č olmas─▒d─▒r. Ekran─▒n herbir b├Âl├╝m├╝ ayr─▒ ayr─▒ taranarak, ekran yenileme h─▒z─▒n─▒n iki kat─▒na ├ž─▒kmas─▒ sa─član─▒r. Bu farkl─▒l─▒k g├Âr├╝nt├╝ kalitesinde bir iyile┼čme sa─člamaktad─▒r.

Aktif Matriks Monit├Âr: Pasif matriks monit├Ârlerin tersine aktif matrikslerde, her bir pikseli kontrol eden ayr─▒ ayr─▒ transist├Ârler vard─▒r. Bu transist├Ârler, piksellerin hen├╝z parlakl─▒─č─▒n─▒ yitirmeden yenilenmesini sa─člarlar. Her pikselin kendine ait bir reg├╝lat├Âr├╝ vard─▒r. Bu reg├╝lat├Âr yard─▒m─▒yla her bir piksele ait voltaj di─čerini etkilemedi─či i├žin ├žok daha iyi g├Âr├╝nt├╝ler elde edilebilmektedir.

2 ANA KARTLAR

Ana kart, fiberglastan yap─▒lm─▒┼č, ├╝zerinde bak─▒r yollar─▒n bulundu─ču, genellikle koyu ye┼čil renkte bir levhad─▒r. Ana kart ├╝zerinde, mikroi┼člemci, bellek, geni┼čleme yuvalar─▒, BIOS ve di─čer yard─▒mc─▒ devreler yer al─▒r. Bu yard─▒mc─▒ devrelere, sistem saati ├Ârnek verilebilir.

Ana kart, t├╝m sistemin temelini olu┼čturmaktad─▒r. Di─čer kartlar (I/O kart─▒, grafik kart─▒, vb.) ana kart ├╝zerindeki geni┼čleme yuvalar─▒na tak─▒l─▒rlar. T├╝m kartlar─▒n kendi ├╝zerine tak─▒lmas─▒ndan dolay─▒ da ana kart olarak adland─▒r─▒l─▒r.

“All in one” olarak adland─▒r─▒lan baz─▒ ana kartlar, kontrol kart─▒ ve grafik kart─▒n─▒ da kendi ├╝zerinde ta┼č─▒maktad─▒r.

Ana kartlar destekledikleri mikroi┼člemci t├╝rlerine ba─čl─▒ olarak adland─▒r─▒l─▒rlar. ├Ârne─čin 486 DX2-66 mikroi┼člemcisini destekleyen bir ana kart─▒, 486 DX-66 ana kart diye adland─▒rabiliriz.

Ayr─▒ca ana kartlar, ├╝zerlerinde bulunan geni┼čleme yuvalar─▒na ba─čl─▒ olarak adland─▒r─▒l─▒rlar. ├Ârne─čin, VL-BUS (Vesa Local Bus / Vesa Yerel Veriyolu), ISA (Industry Standart Architecture / end├╝stri standard─▒ mimarisi), gibi veriyollar─▒n─▒n bulundu─ču geni┼čleme yuvas─▒na sahip olan ana kartlar, VL BUS ana kart, ISA ana kart olarak adland─▒r─▒l─▒r

Ana kartlar boyut olarak herg├╝n biraz daha k├╝├ž├╝lmektedir. Eskiden 30×35 cm. boyutundaki bir ana kart─▒n yapt─▒─č─▒ i┼či, bug├╝n 15×20 cm. boyutundaki bir ana kart, y├╝zlerce kat daha h─▒zl─▒ yapabilmektedir.

3 M─░KRO─░┼×LEMC─░LER

Mikroi┼člemci, k─▒saca CPU (Central Processing Unit / merkezi i┼člem birimi) olarak adland─▒r─▒l─▒r. Bilgisayar─▒n en ├Ânemli ├Âgesidir. Bu nedenle bir beyine benzetilebilir. Elektronik bir beyin olarak d├╝┼č├╝nebilece─čimiz mikroi┼člemci, bir bilgisayar─▒n yapacaklar─▒ ile ilgili t├╝m komutlar─▒ verir.

Transist├Âr├╝nden yongas─▒na kadar bilgisayar─▒ olu┼čturan b├╝t├╝n elemanlar, emirleri mikroi┼člemciden al─▒rlar. Bilgisayarda ya da ├ževre birimlerinde olup biten her ┼čey, mikroi┼člemci taraf─▒ndan yollanan sinyallerle ger├žekle┼čtirilir ve denetlenir.

Mikroi┼člemcinin, belirli bir zamanda neler yapaca─č─▒n─▒ ise, klavye, fare vb. ├ževre birimler yoluyla bilgisayar kullan─▒c─▒s─▒ belirler. Kullan─▒c─▒n─▒n komutlar─▒n─▒ anlayan, yorumlayan ve bu yoruma g├Âre i┼člem yaparak kullan─▒c─▒n─▒n iste─čini yerine getiren yine mikroi┼člemcidir.

G├╝n├╝m├╝zde, bir mikroi┼člemcinin tek ba┼č─▒na yapt─▒─č─▒ i┼či, eskiden y├╝zlerce eleman (transist├Âr vb), b├╝y├╝k bir levha ├╝zerinde bir araya gelerek yaparlard─▒. Bu dmum hem yer hem de i┼člem h─▒z─▒ bak─▒m─▒ndan b├╝y├╝k sorunlar do─čurmaktayd─▒. Bilgisayar teknolojisindeki geli┼čmeler, bir zamanlar─▒n b├╝y├╝k bir levha ├╝zerinde, y├╝zlerce devrenin yapt─▒─č─▒ i┼či tek bir devrenin (integrated circuit /t├╝mle┼čik devre) yapmas─▒n─▒─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Bu devreler yonga olarak adland─▒r─▒l─▒r. Geli┼čmi┼č bir mikroi┼člemciyi olu┼čturan yonga, yakla┼č─▒k ├╝├žmilyon transist├Ârden olu┼čuyor.

M─░KRO─░┼×LEMC─░LER─░N YAPISINI OLU┼×TURAN B├ľL├ťMLER

Mikroi┼člemci yapt─▒─č─▒ t├╝m i┼čleri kendi i├žindeki, m├╝kemmel bir yap─▒lanmaya bor├žludur. Bu yap─▒ ├že┼čitli b├Âl├╝mlerden olu┼čmaktad─▒r.

a. Kontrol Birimi

B├╝t├╝n komutlar burada i┼čletilir. i┼členen komuta g├Âre mikroi┼člemci i├žerisindeki belli bir adresteki veri de─či┼čtirilir yada bir verinin i┼člemci i├žindeki ba┼čka bir b├Âl├╝me aktar─▒lmas─▒ sa─član─▒r.

b. ─░letim Yollar─▒ (Bus)

─░letim yollar─▒, mikroi┼člemci ile bilgisayar─▒n di─čer birimleri aras─▒ndaki ba─člant─▒lar─▒ sa─člayan iletkenlerdir.

─░letim yollar─▒ 3 gruba ayr─▒l─▒r.

1- Veri yollar─▒ (Data Bus)

2- Adres yollar─▒ (Adress Bus)

3- Kontrol yollar─▒ (Cotrol Bus)

c. Kaydedici (Register)

Mikroi┼člemci ile bellek ve I/O kap─▒lar─▒ aras─▒ndaki bilgi al─▒┼č-veri┼člerinin ├že┼čitli a┼čamalar─▒nda, bilginin ge├žici olarak depolanmas─▒n─▒ sa─člarlar. Kontrol biriminin do─črudan ba─čland─▒─č─▒ bellek birimleridir.

d. Say─▒c─▒lar (Counter)

Say─▒c─▒lar, i┼člemi yap─▒lacak komut ve verilerin adreslerini ta┼č─▒yarak, bilgisayar─▒n ├žal─▒┼čmas─▒ s─▒ras─▒nda hangi verinin hangi s─▒ra ile kullan─▒laca─č─▒n─▒ belirlerler.

e. Giri┼č- ├ç─▒k─▒┼č Devreleri

Bu devreler mikroi┼člemcinin, yaln─▒zca giri┼č ve yaln─▒zca ├ž─▒k─▒┼č yapan veya giri┼č-├ž─▒k─▒┼č yapan birimleri ile ba─člant─▒ kurdu─ču devrelerdir.

f. Aritmetik Mant─▒k Birimi (ALU)

Mikroi┼člemcinin, birinci derecede ├Ânem ta┼č─▒yan bir birimidir. Toplama, ├ž─▒karma gibi basit matematiksel i┼člemleri yapar.

g. Kayan Nokta Birimi (FPU)

Matematik i┼člemci olarak da bilinir. Mikroi┼člemcide, yo─čun matematik i┼člemleri yapan birimdir. Mikroi┼člemcinin i┼člem g├╝c├╝n├╝ belirlemektedir.

3.1 M─░KRO─░┼×LEMC─░ T├ťRLER─░

Mikroi┼člemcilerin t├╝r ayr─▒m─▒, ayn─▒ anda i┼čleyebildi─či bit say─▒s─▒na g├Âre yap─▒lmaktad─▒r. Bug├╝ne kadar ├╝retilmi┼č olan mikroi┼člemci t├╝rleri:

4 bitlik mikroi┼člemciler

8 bitlik mikroi┼člemciler

16 bitlik mikroi┼člemciler

32 bitlik mikroi┼člemciler

64 bitlik mikroi┼člemciler

Sistemlerin g├Âsterdi─či geli┼čime g├Âre yap─▒lan d├Ânemsel ay─▒r─▒m da KU┬×AK olarak adland─▒r─▒l─▒r. Bu b├Âl├╝mde, 32 ve 64 bitlik mikroi┼člemciler incelenmi┼čtir.

32 Bitlik Mikroi┼člemciler

32 bit mikroi┼člemciler veri yoluna 32 iletken ile ba─članm─▒┼č olan ve ayn─▒ anda 32 bit uzunlu─čundaki bir kelimeyi i┼čleyebilen mikroi┼člemcilerdir. Bu 32 bitlik bilgi 16+16 veya 8+8+16 ve 4 adet 8 bitlik kelimelerden olu┼čabilir.

Intel 80486 Mikroi┼člemcisi:

Intel firmas─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ geli┼čtirme projeleri uyar─▒nca I80386′lardan sonra 10 Nisan 1989′da I486DX’i piyasaya s├╝rd├╝. Bunun I386DX’lerden belirgin fark─▒, pin say─▒s─▒nda, ta┼č─▒d─▒─č─▒ transist├Âr say─▒s─▒nda ve dolay─▒s─▒yla da saniyedeki i┼člem say─▒s─▒nda (Million Per Second-MIPS) idi.

I486DX’i takiben, I486SX ve I486DX2 versiyonlar─▒ ├╝retildi. B├╝t├╝n bunlar, birbirleri ve I386 ailesi ile uyumlu olmas─▒na kar┼č─▒n, ├Âzellikle MIPS olarak h─▒z bak─▒m─▒ndan aralar─▒nda baz─▒ farkl─▒l─▒klar bulunmaktad─▒r.

I386 ve I486 ailesinin ba┼čl─▒ca ├Âzellikleri tablo 2.1′de verilmi┼čtir.

Intel 486DX, 486SX ve 486DX2 aras─▒ndaki yukar─▒da belirtilen ayr─▒nt─▒lar─▒n d─▒┼č─▒nda yonga yap─▒lar─▒ ve pin ba─člant─▒lar─▒ ayn─▒d─▒r.

Tablo 2.1 ‘de verilen de─čerler d─▒┼č─▒nda kalan baz─▒ farkl─▒l─▒klar da ┼čunlard─▒r;

Yaln─▒zca I486DX2′de saat katlay─▒c─▒ (clock doubler) vard─▒r. Bu ┼čekilde mikroi┼člemci i├ž devresi, di─čer devrelere g├Âre 2 kat daha h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

I486DX ve DX2′lerde ve 486SX’in plastik k─▒l─▒fl─▒ d├╝z g├Âvdeli (Plastic Quad Flat Pack- PQFP) versiyonunda ├ževrim test devresi (Boundary Scan Control) vard─▒r. Normal SX’lerde bu giri┼č-├ž─▒k─▒┼č konulmam─▒┼čt─▒r.

Intel486SX Mikroi┼člemcisi:

Intel 486SX mikroi┼člemcisi, I80486 ailesinin g├╝├žl├╝ ve g├╝c├╝ne oranla daha ucuz olan bir t├╝r├╝d├╝r. 486DX mikroi┼člemcisinin bir t├╝revidir.

Genel ├Âzellikleri

Geli┼čmi┼č mikrodevre ├Âzelli─čine sahiptir. CHMOS IV ve CHMOS V teknolojisi ile ├╝retilmi┼čtir.

Y├╝ksek i┼člem performans─▒na sahiptir.

16, 20, 25, 33, 40 MHz’lik saat frekanslar─▒nda ├žal─▒┼č─▒r.

25 MHz’de 80 MBayt/sn gibi y├╝ksek bir i┼člem kapasitesi vard─▒r.

Kaydediciler 32 bitliktir. 8 veya 16 bit veri ile de ├žal─▒┼č─▒r.

€oklu komut seti.

Cache belleklidir. B├Âylece ├žal─▒┼čma h─▒z─▒ artmaktad─▒r.

486SX “PQFP” tipinde I96 pinli, “Grid arrey” tipinde 168 pinlidir.

8 Kbaytl─▒k kod ve veri (Code, Data) cache’ine sahiptir.

Sayfaland─▒r─▒lm─▒┼č (paged), g├Âreli (virtual) bellek y├Ânetimi (Memory Management) vard─▒r.

Kullan─▒lmas─▒ kolayd─▒r;

- kendi kendini test eder (Built-in Self Test)

- hata bulma sistemi vard─▒r

- intel yaz─▒l─▒m desteklidir

- yayg─▒n bir yaz─▒l─▒mc─▒lar deste─čine sahiptir.

64 Bitlik Mikroi┼člemciler

Intel PENTIUM Mikroislemcisi:

PENTIUM, Intel mikroi┼člemci ailesinden 8086, 8088, 80286, 80386DX, 80486DX, 80486SX ve 80486DX2′ler ile %100 uyumludur. B├╝t├╝n bu mikroi┼člemcilere ait komutlar─▒ i┼čleyebildi─či gibi ek komutlar─▒ da i┼čleyebilmektedir. ├ťst├╝n ├Âzelliklere de sahiptir.

PENTIUM DOS, WINDOWS, OS/2, UNIX i┼čletim sistemleri ile ├žal─▒┼čabilmektedir.

PENTIUM mikroi┼člemcisi, kendisinden ├Ânce ├╝retilmi┼č olan mikroi┼člemcilerin b├╝t├╝n ├Âzelliklerine sahip olmam─▒n yan─▒ s─▒ra a┼ča─č─▒daki ├Âzelliklere de sahiptir.

Genel ├ľzellikleri:

├ťretim teknolojisi: Son geli┼čtirilmi┼č yar─▒ iletkenlerden 0.8 mikronluk BICMOS ve CMOS silikon teknolojileriyle ├╝retilmektedir.

Yap─▒s─▒ndaki transist├Âr say─▒s─▒ 3.1 milyon,

Saat h─▒z─▒: 60 MHz, 66 MHz, 75 MHz, 90 MHz, 100 MHz, 120 MHz, 133 MHz,

Veri yolu: 64 bit

Adres yolu: 32 bit

Pin Say─▒s─▒: 273

├ťst├╝n mimari (Super scalar arthitecture)

2 kanall─▒ i┼člem birimleri

paralel i┼člemler i├žin tek saat

8 KB’ lik data ├Ân belle─či, 8 KB’ l─▒k kod ├Ân belle─či

Geli┼čmi┼č dizayn (Advenced Design Features)

├çoklu mikroi┼člemci kullan─▒m alt yap─▒s─▒ (Multi processor support)

Dahili hata kontrolu (Internal error dedection)

Komut uygulama zaman─▒n─▒n de─či┼čtirilmesi (Impproved instruction executin time)

─░┼člemlerin izlenmesi

B├╝t├╝n bu i┼člemler 4 ana b├Âl├╝m alt─▒nda ger├žekle┼čmektedir.

a. 8 KBaytl─▒k kod ve ├Ân bellekleri

├ľn bellekler, h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čan birer kay─▒t ve transfer devresi i┼člevi yaparak i┼člemlerde ├Ânemli h─▒z art─▒┼člar─▒ sa─člamaktad─▒r.

- KOD ├ľn belle─činin G├Ârevi:

Kod ├Ân belle─či bir bak─▒ma, genel ama├žl─▒ kaydedicilerin i┼člevini y├╝r├╝tmektedir. Gelen komutlar─▒, ├ž├Âz├╝mlemek ├╝zere “prefetch buffer” ve “decoder” ├╝zerinden “control ROM” una ve “control unit” e vermektedir. Di─čer tarafta gelen komut uyar─▒nca, i┼členecek verinin ula┼č─▒m─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. Bu i┼člemler i├žin, hedef belirleyici “branch target buffer” ve lineer adresi fiziksel adres haline d├Ân├╝┼čt├╝ren “translation lookside buffer” TLB devrelerinden yararlan─▒lmaktad─▒r.

- VER─░ ├ľn belle─činin G├Ârevi:

64 bitlik veri yolu ba─člant─▒s─▒yla i├ž ve d─▒┼č aras─▒ndaki veri ak─▒┼č─▒n─▒ d├╝zenlemektedir. 32 bitlik iletim yollar─▒ ├╝zerinden “ALU” ve “Address Generator” devrelerinin U ve V pipeline b├Âl├╝mlerine olan ba─člant─▒lar─▒ ile e┼č zamanl─▒ ├žoklu i┼člem olana─č─▒n─▒ yaratmaktad─▒r.

Kod ├Ân bellekte oldu─ču gibi, TLB devresi arac─▒l─▒─č─▒yla da lineer adresi fiziksel adrese d├Ân├╝┼čt├╝rerek, “Code Cache” bellek ile koordineli ├žal─▒┼čmay─▒ sa─člamaktad─▒r.

b. Aritmetik Mant─▒k ─░┼člem Birimi (Aritmetik Lojik Unit):

PENTIUM ALU devresi, di─čerlerinden farkl─▒ olarak, U ve V s─▒ral─▒ i┼člem (pipeline) devreleri ile iki i┼člem ayn─▒ anda y├╝r├╝tme olana─č─▒na sahip bulunmaktad─▒r.

c. Kontrol ROM (Control ROM):

├Âzel bir mikroprogram ile y├╝klenen ve kontrol biriminin beyni olan “Control ROM” kontrol i┼člemlerinin PENTIUM’un yap─▒sal ├Âzelliklerine uygun olarak y├╝r├╝t├╝lmesini sa─člamaktad─▒r.

d. Kayan Noktal─▒ ─░┼člem Birimi (Floating Point Unit):

B├╝y├╝k rakaml─▒, toplama, ├žarpma ve b├Âlme gibi matematikse) i┼člemlerin ger├žekle┼čtirilmesini sa─člamaktad─▒r.

Not: ─░lk ├╝retilen PENTIUM ‘Iar─▒n FPU devresinde bir sorun oldu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu durum daha sonra Intel firmas─▒ taraf─▒ndan da kabul edildi ve b├╝t├╝n PENTIUM┬ĺ lar─▒ ├╝cretsiz de─či┼čtirece─čini a├ž─▒klad─▒.

(Motorola -IBM-Apple) PowerPC Mikroislemcisi: (MPC 601 ) 14 Mart 1994

PENTIUM da dahil olmak ├╝zere b├╝t├╝n X86 ailesi karma┼č─▒k komut setini (CISC:Complex Intruction Set Computer) kullan─▒rlar. Buna kar┼č─▒n PowerPC azalt─▒lm─▒┼č komut seti kullan─▒r, yani bir RISC (Reduced Intstuction Set Computer) i┼člemcisidir.

PowerPC IBM, Motorola ve APPLE firmalann─▒n ortak ├╝retimi olarak ortaya ├ž─▒kt─▒.

Burada RISC ve CISC mimarilerinin farklar─▒n─▒ k─▒saca a├ž─▒klayal─▒m.

CISC i┼člemciler ├Âzel ama├žl─▒ ├žok say─▒da komuta sahiptir. Bu nedenle yonga ├╝zerinde komutlar─▒ ├ž├Âz├╝mleyen, yerine getiren ve sonu├žlar─▒n─▒ de─čerlendiren devreler karma┼č─▒k bir yap─▒ya sahiptir ve ger├žekle┼čtirilmesi i├žin ├žok fazla transist├Âr gerektirir. Olumlu bir yan─▒ ise bu tip yongalar i├žin derleyici yazman─▒n daha kolay olmas─▒ ve kod en iyileme (optimizing) tekniklerine fazla gereksinim duyulmamas─▒d─▒r.

Buna kar┼č─▒l─▒k RISC i┼člemcilerde ├žok basit ve sadece temel olarak gerekli olan en az komut setine yer verilmi┼čtir. Dolay─▒s─▒yla gereken devreler basittir ve orant─▒sal olarak ├žok daha az transist├Âr ile ger├žekle┼čtirilebilir. Transist├Âr gereksiniminin az olu┼ču tasar─▒mc─▒lar─▒n ayn─▒ devrelerden birden fazla say─▒da kullanarak ayn─▒ anda daha fazla komut i┼čleme yoluna gitmelerine neden olmu┼čtur. Ayr─▒ca komut setinin basit olu┼ču da komutlar─▒n paralel olarak i┼člendi─činde dikkate al─▒nmas─▒ gereken ├Âzel durumlar─▒n (bir komutun di─čer komutun ├ž─▒kt─▒s─▒na ba─č─▒ml─▒ olmas─▒ gibi) daha az say─▒da olmas─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. B├Âylece RISC i┼člemcilerde ├žok b├╝y├╝k h─▒z art─▒┼člar─▒ sa─člamakta, en iyileyen derleyiciler (optimizing compiler) sayesinde de en y├╝ksek verim elde edilmektedir.

- Power Performance Yonga (PowerPC) ekim 1991′den beri, IBM, Apple ve Motorola firmalar─▒n─▒n ortak bir ├╝─▒├╝n├╝d├╝r. PowerPC IBM’in RISC system/6000 sistemleri i├žin geli┼čtirdi─či POWER teknolojisini temel almaktad─▒r.

- PowerPC ile ondan ├Ânceki i┼člemciler aras─▒ndaki en belirgin fark, PowerPC ‘nin daha s─▒n─▒rl─▒ bir komut k├╝mesine sahip olmas─▒. Bu b├╝y├╝k boyutlu mimari, i┼člemcinin ayn─▒ saat d├Âng├╝s├╝ i├žinde paralel olarak birden ├žok komutu i┼člemesine olanak tan─▒yor.

- PowerPC’nin kayan nokta birimi, komut k├╝mesi mimarisinde do─črudan desteklendi─či i├žin daha s─▒k─▒ entegre olmu┼čtur. Bu da PowerPC’ye daha y├╝ksek kayan nokta performans─▒ kazand─▒rmaktad─▒r.

- PowerPC 601′in veri yolu arabirimi, mevcut haliyle 32 bitlik bir adres yolu ve 64 bitlik veri yolunu destekliyor.

- Yongan─▒n ├╝zerinde bulunan bir saat b├Âl├╝c├╝ devre, standart veri yollar─▒na kolay arabirimler sa─čl─▒yor.

- PowerPC 601 : 50/66 MHz saat h─▒z─▒na sahiptir.

- 32 KBaytl─▒k ├Ânbelle─če sahip

- Transist├Âr Say─▒s─▒ : 2.8 milyon

- Transist├Âr Uzunlu─ču : 0.65 mikron

- Veri yolu geni┼čli─či : 44 bitlik

- Adres veriyolu : 32 bit (4GB)

- 32 KBaytl─▒k 8 yollu, fiziksel adreslenebilen, birle┼čik ├Ânbelle─či var.

- PowerPC 0.65 mikronluk CMOS (Complementary Metal Oxcide Semiconductor) teknolojisiyle ├╝retiliyor.

- Is─▒ yay─▒m─▒ 8.5 watt

- Besleme gerilimi +5.6 V

Intel P6:

Intel, D├╝nya’da 16 ┼čubat, T├╝rkiye’de ise 23 ┼čubat 1995′te duyurdu─ču yeni ku┼čak i┼člemcide 5.5 - 6.1 milyon aras─▒nda transist├Âr kullanacak. PENTIUM i┼člemcisinin yakla┼č─▒k 2 kat─▒ i┼člem g├╝c├╝ne sahip olan P6, ├žoklu yonga tasar─▒m─▒ ve Dynamic Execution teknolojisinin sayesinde, i┼člemci performans─▒n─▒ ├Ânemli miktarda artt─▒r─▒yor. Mikroi┼člemcinin +2.9V besleme gerilimi ve 133 Mhz ├žal─▒┼čma h─▒z─▒ olacak. End├╝stri Analistleri P6′n─▒n ├Âncelikle ├╝st-u├ž uygulama server’lar─▒ ve i┼č istasyonlar─▒nda kullan─▒laca─č─▒n─▒ ileri s├╝r├╝yor. P6 X86 komut setini destekliyor. Buda X86 mimarisi ├╝zerinde ├žal─▒┼čan mevcut b├╝t├╝n yaz─▒l─▒m ve uygulamalar─▒n P6 ile uyumlu olaca─č─▒ anlam─▒na geliyor.Ayr─▒ca Intel P6 i┼člemcileri i├žin y├╝ksek h─▒za sahip statik RAM (SRAM) ├╝retimine ba┼člayacak. SRAM’lar─▒n 1O’ns nin alt─▒nda bir h─▒za sahip olmas─▒ bekleniyor. SRAM’ lar P6′n─▒n yonga paketine entegre edilecek olan 256 KBaytl─▒k Level 2 ├Ânbellek i├žin kullan─▒lacak. 256 KBaytl─▒k Level2 SRAM zaman uyumlu olacak. Yani 133 MHZ ‘lik P6 dengi ┼člemcisi ile ayn─▒ h─▒zda ├žal─▒┼čacak.

Intel 486′lar ile PENTIUM aras─▒nda pazarda hem fiyat hem de performans se├ženekleri a├ž─▒s─▒ndan bir bo┼čluk oldu─čunu farketti ve 75 Mhz / IOO Mhz h─▒z─▒nda 486DX4 i┼člemcilerini ├╝retti.

486DX4 yongalar─▒ kendinden ├Ânceki 486′lardan ├že┼čitli y├Ânlerden ayr─▒lmaktad─▒r. Bunlar─▒n ba┼č─▒nda sunduklar─▒ y├╝ksek h─▒z gelmektedir.

486 yongalar─▒nda bulunan 8K’l─▒k ├Ânbellek 486DX4 ‘lerde 16K ‘ya ├ž─▒km─▒┼č durumdad─▒r.

486DX2′lerdeki saat katlay─▒c─▒ 3 kat─▒na ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu ┼čekilde 33 + 3′le 99 MHz, 3 + 25 ‘le 75MHz mikroi┼člemci i├ž h─▒z─▒ elde edilmektedir.

486DX ve 486DX2 gibi dahili bir matematik i┼člemciye sahip.

Ayr─▒ca 3.3 voltluk enerji tutumlu mimarisi sayesinde, 5 voltluk tasar─▒ma sahip sistemler gibi a┼č─▒r─▒ s─▒nm─▒yor. B├Âylece 100 MHz h─▒za ula┼čmak m├╝mk├╝n oluyor. Yine de ─▒s─▒y─▒ dengelemek i├žin bir fan’a ihtiya├žlar─▒ vard─▒r.

Buraya kadar say─▒lan i┼člemciler aras─▒nda, son d├Ânemde ├╝retilenlerden Intel 486DX2, Intel PENTIUM, Intel DX4 modelleri incelenmi┼čtir. Ancak son y─▒llarda AMD, Cyrix, DEC gibi fi─▒malar taraf─▒ndan ayn─▒ i┼či yapan ve ├žo─čunlukla daha ucuz olan ├že┼čitli mikroi┼člemci modelleri de ├╝retilmi┼čtir.

3.2 VER─░ YOLLARI - DATA BUS

PC’de b├╝t├╝n i┼člemleri mikroi┼člemci yapmaktad─▒r. Bu i┼člemler i├žin kullan─▒lacak veriler, mikroi┼člemciye veriyolu ad─▒ verilen elektronik kanallardan gelmektedir. Bu nedenle bilgisayar─▒n performans─▒, i┼člemci h─▒z─▒ ile birlikte veriyolu h─▒z─▒na da ba─čl─▒d─▒r. ├çe┼čitli veriyolu standartlar─▒ vard─▒r. Bunlar:

ISA (Industry Standart Arcl─▒itecture / End├╝stri Standard─▒ Mimarisi):

Standart 8 bitlik veriyoluna, 8 veri bitini ve ek adres bitlerini i├žeren bir yol eklenmi┼čtir. ISA veriyolunun bu ┼čekilde 8 yerine 16 bit iletebilmesi sa─članm─▒┼čt─▒r.

EISA (Enhanced Industry Standart Architecture Geli┼čtirilmi┼č End├╝stri Standard─▒ Mimarisi)

EISA 32 bitlik bir veriyoludur. Mikroi┼člemciyle ger├žek anlamda 32 bit al─▒┼čver─▒┼č yap─▒labilmektedir. ISA veriyoluyla tam uyumludur. Artan performans kendini EISA VGA kartlar─▒nda g├Âsterir

MCA (Micro Channel Architecture / Mikro Kanal Mimarisi)

MCA 32 bitlik bir veriyoludur. Bu standart sadece IBM PS/2′lerde kul- lan─▒ld─▒. Hi├žbir standartla uyumlu de─čildir. Verinin bir adresle istenilen yere yolland─▒─č─▒ bir veriyolu de─čildir. ├Ârr─▒e─čin bir grafik kart─▒na, al─▒nacak ver─▒nin adresi bildirilir. Sonra grafik kart─▒na, bu verinin aktar─▒laca─č─▒ kanala eri┼čme izni verilir.

VESA (Video Electronics Standart Association / Video Elektronik Standartlar Derne─či)

VESA taraf─▒ndan haz─▒rlanan bir ver─▒yolu standard─▒d─▒r. Bu standart VL Bus (Vesa Local Bus) ad─▒yla da an─▒lmaktad─▒r. Yerel veri yollar─▒ anakart ├╝zer─▒nde mikroi┼člemciye do─črudan ba─čl─▒d─▒r. Mikroi┼člemci ile veriyolu aras─▒nda arabirim olmamas─▒ ileti┼čimi h─▒zland─▒r─▒yor. VESA’n─▒n dezavantaj─▒ ise en fazla ├╝├ž kart─▒ destekliyor olmas─▒d─▒r. Eklenen her kart, veriyolunun performans─▒n─▒ d├╝┼č├╝rmektedir.

PCI (Peripheral Component Interconnect )

VESA’ya rakip olarak ├╝retilen bir yerel veriyolu standard─▒d─▒r. PCI bir denetleyici ve h─▒zland─▒r─▒c─▒dan olu┼čmaktad─▒r. Bu h─▒zland─▒r─▒c─▒ yard─▒m─▒yla tampon bellekteki veriler ├ževre birimlere g├Ânderilirken ayn─▒ anda bellekten yeni veriler al─▒n─▒r. Mikroi┼člemcid─▒en ba─č─▒ms─▒z olarak ├žal─▒┼čmaktad─▒r

3.3 MATEMAT─░K ─░SLEMC─░LER

Matematik i┼čtemciler ba┼člang─▒├žta yaln─▒zca toplama ve ├ž─▒karma yapabiliyorlarken, giderek ├žarpma, b├Âlme, ve b├╝y├╝k say─▒larda kayan nokta (floating point) i┼člemleri, bilimsel i┼člemler gibi ├žok y├Ânl├╝ i┼člem y├╝r├╝ten devreler haline gelmi┼čtir.

Matematik i┼člemci i├žerisindeki i┼člemler ADDER (toplay─▒c─▒) ve SHIFTER (kayd─▒r─▒c─▒) denilen iki esas devre ile ger├žekle┼čtirilir. Ancak, bilgileri depolay─▒c─▒ ve de─čerlendirici baz─▒ yard─▒mc─▒ devrelerden de yararlan─▒r.

Bn yard─▒mc─▒ devreler:

AK├ťM├ťLAT├ľR (ACCUMULATOR)

Ba┼člang─▒├ž ve sonu├ž bilgilerini depolamak i├žin Ak├╝m├╝lat├Âr kullan─▒l─▒r. Mikroroi┼člemcilerde: Ak├╝m├╝lat├Âr yerine veri kaydedici (Data Register) kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

GEÇİCİ KAYDEDİCİ (TEMPORARY REGISTER)

Bellekten al─▒nan i┼člem bilgilerinin ilk durak yeri: Ge├žici Kaydedici ‘dir.

BAYRAK KAYDED─░C─░ (FLAG REGISTER)

Matematik i┼člemci taraf─▒ndan yap─▒lan i┼člemlerin sonucunu g├Âsteren ve bu sonu├žlar─▒ de─čerlendiren ortam─▒ yaratan devredir.

Bu sonu├žlara g├Âre baz─▒ d├╝zeltmeler gerekiyorsa, bilgisayar bunlar─▒ kendi kendine yapabildi─či gibi, bayrak ekrana ├ža─čr─▒larak baz─▒ uyar─▒lar─▒n d─▒┼čar─▒dan yap─▒lmas─▒ da m├╝mk├╝n olmaktad─▒r. Durum Kaydedici (Status Register) veya Ko┼čul Kodu Kaydedici (Condition Code Register) deyimler─▒ de kullan─▒l─▒r.

Intel 80387

80286 tabanl─▒ sistemler i├žin ├ž─▒kar─▒lan ilk matematik i┼člemcidir.├ťretimine 1983 y─▒l─▒nda ba┼čland─▒. 8087 ile ayn─▒ ├žekirdek devreyi kulland─▒─č─▒ i├žin ayn─▒ h─▒zda, hatta mikroi┼člemci ile ileti┼čim y├╝k├╝ y├╝z├╝nden daha yava┼č ├žal─▒┼č─▒r.

NMOS teknolojisi ile ├╝retilen 80287 nin 6, 8, 10 MHz tipleri vard─▒r ve 40 bacakl─▒ seramik DIP k─▒l─▒f i├žerisindedir.

Intel 80287XL

Intel taraf─▒ndan ├╝retilen ikinci ku┼čak 287 i┼člemcisidir. 387 ├žekirdek devresi ├╝zerine kurulu oldu─ču i├žin hem ├žok daha h─▒zl─▒d─▒r, hem de IEEE-754 uyumlulu─čuna sahiptir.

CMOS teknolojisi ile ├╝retilen 80287XL 12,5 MHz’e kadar t├╝m h─▒zlarda ├žal─▒┼čabilmektedir. En y├╝ksek h─▒zda bile 80287′nin d├Ârtte biri kadar (675m W) g├╝├ž harcar. Ortalama harcad─▒─č─▒ g├╝├ž ise 300mW’t─▒r. 40 bacakl─▒ seramik DIP k─▒l─▒f─▒ndad─▒r.

Intel 387

80386 tabanl─▒ sistemler i├žin ├╝retilen matematik i┼člemcidir. Intel 387, 68 bacakl─▒ seramik PGA k─▒l─▒f i├žerisindedir. Harcad─▒─č─▒ g├╝├ž 16 MHz’de ortalama 750mW, max. 1250mW/20 MHz’de ortalama 950mW, max. 1550mW/25 MHz’de ortalama 1250mW, max.1950mW g├╝├žt├╝r.

Intel 387DX

387 uyumlu ikinci ku┼čak matematik i┼člemcidir. I989′da ├╝retildi. Kullan─▒lan farkl─▒ bir CMOS teknolojisi 33 MHz’de ├žal─▒┼čma olana─č─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Intel’in ileri d├╝┼č├╝k g├╝├ž CHMOS IV teknolojisi ile ├╝retilmi┼čtir. Harcad─▒─č─▒ g├╝├ž 20 MHz’de ortalama 525mW, max. 900mW / 25 MHz’de ortalama 625mW, rnax. IOSOmW / 33 MHZ’de ortalama 750mW, max.1250mW’dir.

Intel 387SX

386SX tabanl─▒ sistemleri i├žin ├╝retilmi┼člerdir. Bilindi─či gibi 386SX mikroi┼člemcinin 16 bit veriyolu kullanan tipidir. 16 bit ver─▒yolu ├╝zerinde tasarlanm─▒s sistemler, ├╝retimi 32 bit olana g├Âre olduk├ža ucuz olmas─▒na kar┼č─▒l─▒k 386 i┼člevselli─čini tamamen kotudu─ču i├žin tercih ediliyor. Ancak bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒ da h─▒z─▒ kayb─▒d─▒r. 386SX’ler 286 perfomans─▒nda 386DX i┼člevselli─či sunuyorlar. Do─čan olarak 386SX tercihi beraberinde 387SX’i getirdi. 68 bacakl─▒ PLCC k─▒l─▒f─▒ i├žerisinde ├╝retilen 16 ve 20 MHZ tipleri vard─▒r.

16 MHz ortalama 740mW, max.1250mW/20 MHz ortalama l000mW, max.1500mW g├╝├ž harc─▒yor

Intel387SL

386SL tabanl─▒ sistemler i├žin tasarlanm─▒┼čt─▒r. CHMOS IV teknolojisi ile ├╝retilmi┼č olup 386SL gibi ├žok az g├╝├ž harcad─▒─č─▒ndan daha ├žok diz├╝st├╝ bilgisayarlarda kullan─▒l─▒r.80387 ├žekirde─či ├╝zerine kurulu 387SX’in aksine 387SL 387DX ├žekirde─či ├╝zerine kurulmu┼čtur.

Intel 487SX

486SX sistemler ile kullan─▒lmak ├╝zere tasarlanm─▒┼čt─▒r.486SX, ├╝zerinde matematik i┼člem birimi olmayan bir 486DX ├žekirde─či ├╝zerine oturtulmu┼čtur. Zaten Intel’in ilk ba┼člarda satt─▒─č─▒ 486SX’ler ├╝retimden matematik i┼člem birimi hatal─▒ ├ž─▒km─▒┼č 486DX’lerden ba┼čka bir┼čey de─čildi. 486SX’lerin piyasaya s├╝r├╝lmesinden hemen sonra, bu i┼člemcinin asl─▒nda biraz farkl─▒ bacak ba─člant─▒s─▒na sahip normal bir 486DX’den ba┼čka bir┼čey olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝ld├╝.487SX yuvas─▒na oturtuldu─čunda bu yonga sistemin denetimini tamamen 486SX’ten devral─▒yor ,daha do─črusu 486SX’ in ├ževresi ile olan t├╝m mant─▒ksal ba─č─▒n─▒ kopar─▒yor. 487SX 169 bacakl─▒ seramik PGA k─▒l─▒f─▒ i├žerisinde ├╝retilmekte olup 20 ve 25 MHz tipleri bulunmaktad─▒r.

4 GRAF─░K KARTLARI

Ekranda olu┼čacak g├Âr├╝nt├╝; i┼člemci ile monit├Âr aras─▒nda bir arabirim olan grafik kart─▒ taraf─▒ndan toplan─▒r. Bilgisayar─▒n olu┼čturdu─ču bilgiler, grafik kart─▒ taraf─▒ndan monit├Âre video sinyali olarak g├Ânderilir. Grafik kartlar─▒ genel olarak d├Ârt b├Âl├╝mden olu┼čur. Bunlar,

- Ekran belle─či,

- Video denetleyici

- Video RAM

- Karakter ├╝retici.

Video RAM’da saklanan bilgiler, video denetleyicisi taraf─▒ndan d├╝zenli aral─▒klarla okunarak bu bilgiler monit├Âre g├Ânderilir.

Grafik kartlar─▒ 18.4 KHz.- 56.0 KHz. aras─▒nda yatay tarama, 5OHz - 70Hz aras─▒nda d├╝┼čey tarama frekanslar─▒nda ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Bu tarama h─▒zlar─▒ kullan─▒ld─▒klar─▒ monit├Ârle uyumlu olmak zorundad─▒r.

D├╝┼čey tarama h─▒z─▒ ekran─▒n ne kadar s─▒kl─▒kla yenilenece─čini, yatay tarama h─▒z─▒ ise, piksel sat─▒rlar─▒n─▒n ne kadar h─▒zl─▒ olu┼čturulaca─č─▒n─▒ belirler.

Grafik kartlar─▒ ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝k, renk ve h─▒zlar─▒na g├Âre ├že┼čitlere ayr─▒lmaktad─▒r. Baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

4.1 MDA (MONOCHROME DISPLAY ADAPTER):

PC’lerin ilk y─▒llar─▒nda en ├žok kullan─▒lan kartlard─▒r. Monochrome ekranlarda kullan─▒lan bu kartlar, sadece harfleri, say─▒lar─▒ ve ASCII (American Standard Code for Information Interchange) karakter setinde bulunan ├Âzel simgeleri g├Âsterebiliyordu. ┬Ç├Âz├╝n├╝rl├╝─č├╝, 720×350 piksel’dir.

80 karakter alabilen, 25 sat─▒r g├Âr├╝nt├╝leyebilen, 4KB’lik bir video RAM’─▒ vard─▒r.18.4KHz yatay, 50 Hz d├╝┼čey frekanslardad─▒r.

4.2 CGA (COLOR GRAPHICS ADAPTER):

IBM taraf─▒ndan ├╝retilen ilk renkli grafik kart─▒d─▒r.16 renk g├Âsterebilen CGA, monokrom ekranlarla da uyumlu ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

16 renkte 160x 100 piksel, 2 renkte 640×200 piksel ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝─č├╝ vard─▒r 15.7KHz yatay, 60Hz d├╝┼čey frekanslardad─▒r. 64KB video RAM’─▒ vard─▒r.

4.3 EGA (ENHANCED GRAPHICS ADAPTER):

EGA kart─▒, CGA’dan sonra ├ž─▒kar─▒lan ve ├žok daha geli┼čmi┼č olan bir kartt─▒r. I6 renkteki ekran ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝─č├╝, 640*350 piksel’e y├╝kselmi┼čtir.

64KB ile 256KB aras─▒nda video RAM’a sahip olabilmektedir. 640×350 piksellik ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝kte 80 karakter x 43 sat─▒r g├Âr├╝nt├╝lenebilir. 18.4-22.OKHz. yatay, 50-60Hz d├╝┼čey frekanslardad─▒r.

4.4 VGA (VIDEO GRAPHICS ARRAY)

Kullan─▒lan en yayg─▒n ve en iyi grafik kart─▒d─▒r. ├ľnceki t├╝m kartlara oranla ├žok daha iyi bir g├Âr├╝nt├╝ kalitesi sunar. Di─čer kartlardan farkl─▒ olarak analog sinyaller kullan─▒r.

256 rengi g├Âr├╝nt├╝leyebilir. Video RAM’─▒ 256KB ile 2 MB aras─▒nda de─či┼čmektedir.

VGA kart─▒n ├Ânceki t├╝m kartlardan fark─▒, monit├Âre say─▒sal sinyal yerine analog sinyal g├Ândermesidir. Say─▒sal sistemde, g├Âr├╝nt├╝ birka├ž ayr─▒ tel ├╝zerinden monit├Âre iletilmekteydi. Analog sistemde ise g├Âr├╝nt├╝ video sinyalinin voltaj seviyesine ba─čl─▒ olarak iletilir.

VGA kartlar─▒ ├╝zerinde say─▒saldan analoga ├ževirici (DAC / Digital - to - Analog Converter) devreler vard─▒r. BIOS’u kendi ├╝zerindedir.

Ayr─▒ca XGA (Extended Graphics Adapter), PGA (Professional Graphics Adapter) gibi, yo─čun g├Ârsel uygulamalarda kullan─▒lan grafik kartlar─▒ da mevcuttur.

5 BELLEKLER

Bellek,bilgisayarda bir programla ilgili b├╝t├╝n komut ve verilerin i┼člem g├Ârmek ├╝zere depo edildi─či, de─či┼čik i┼člemler s─▒ras─▒nda olu┼čan ara ve sonu├ž bilgilerinin sakland─▒─č─▒ kay─▒t ortamlar─▒d─▒r.

5.1 RAM BELLEK

Bilgisayarlarda temel haf─▒za birimi RAM (Random Acces Memory - Rastgele Eri┼čimli Bellek)’dir. RAM’a okunur-yaz─▒l─▒r bellek de denebilir. RAM’daki bilgilere eri┼čim, disk ya da disketlerdeki bilgilere eri┼čimden ├žok daha h─▒zl─▒d─▒r (ortalama 60,70ns). Ancak RAM’daki bilgiler ge├žici olarak saklan─▒r. Sistemi kapad─▒─č─▒n─▒zda bilgiler yok olaca─č─▒ndan RAM’daki bilgilerin sabit kay─▒t ortamlar─▒na aktar─▒lmas─▒ gerekmektedir.

RAM’lar birbirinden tamamen ba─č─▒ms─▒z h├╝crelerden olu┼čur. Bu h├╝crelerin herbirinin kendine ait say─▒sal bir adresi vard─▒r. Her h├╝crenin ├žift y├Ânl├╝ bir ├ž─▒k─▒┼č─▒ vard─▒r. Bu ├ž─▒k─▒┼č veriyoluna (data bus) veriyolu da mikroi┼člemciye ba─član─▒r. Bu adresleme y├Ântemi ile RAM’daki herhangi bir bellek h├╝cresine, istendi─či anda di─čerlerinden tamamen ba─č─▒ms─▒z olarak eri┼čilebilir. ─░┼čte Random Acces Memory ad─▒ da buradan geliyor. RAM’da do─črudan-do─čruya istenen kay─▒da ya da h├╝creye eri┼čilebilir.

RAM’lar─▒ SRAM (SIMM-Statik Ram) ve DRAM (Dynamic Ram) olarak ikiye ay─▒rabiliriz.

DRAM ‘lar ├╝zerlerindeki kapasit├Ârlerin elektriksel olarak y├╝kl├╝ olup olmamas─▒yla bilgiyi temsil ederler.

SRAM’lar ise bir dizi anahtar (a├ž─▒l─▒p kapanan - kap─▒lar) olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir.

Simm RAM’lar 256KB, 1MB, 4MB, BMB, l6MB ve 32MB’lik olarak ├╝retilmi┼člerdir.

Bir SIMM RAM mod├╝l├╝ 8 adet RAM yongas─▒ndan meydana gelir. Yongalar genelde 44256 ad─▒yla bilinen DIP RAMd─▒r. 44256′l─▒k yongalar─▒n her biri 128KB’t─▒r. Ancak SIMM RAM mod├╝llerinin bir ├žo─čunda dokuzuncu bir DipRAM Yongas─▒ vard─▒r. Bu yonga “parity biti” (e┼člik biti) olarak adland─▒r─▒l─▒r. Bu bit, belle─če saklanan bir bayt bilginin do─čru saklan─▒p saklanmad─▒─č─▒n─▒ kontrol etmek i├žin kullan─▒lan bir yongad─▒r. Baz─▒ SIMM mod├╝llerinde “51000″, “441000″ yongas─▒ da kullan─▒l─▒r. 8 adet yonga olmas─▒n─▒n nedeni ise, simm ├╝zerinde bir yongaya bir bit gelecek ┼čekilde yerle┼čir ve bu ┼čekilde sistem bir baytl─▒k bilgiyi istedi─činde sekiz yonga birle┼čip 1 bayt─▒ olu┼čturur. 1MB’l─▒k RAM mod├╝lleri son y─▒llarda “4240″‘l─▒k 3 adet RAM yongas─▒ kullanarak da ├╝retilmekte. 3. RAM yongas─▒ yine parity bit’i yongas─▒d─▒r. A┼ča─č─▒da SIMM RAM Mod├╝llerindeki yongalar g├Âsterilmi┼čtir.

8 adet 44256′l─▒k Ram yongas─▒ 2 adet 4240 yongas─▒na e┼čittir.

RAM’lar─▒n h─▒z─▒na gelince, bu da bir yongan─▒n bir bit bilgiyi i┼člemciye yollama zaman─▒na ba─čl─▒ olarak ├Âl├ž├╝lmektedir. Birimi ise nano saniye (ns)’dir. Ortalama RAM h─▒zlar─▒, 60-70ns’dir.

Bir PC’de RAM belleklerin kullan─▒m alanlar─▒na g├Âre incelenmesinde, ├╝├ž t├╝r bellek tipiyle kar┼č─▒la┼č─▒l─▒r.

- Geleneksel Bellek (Conventional Memory): 1 MB’a kadar olan bellektir. 1MB’l─▒k bellek b├Âl├╝m├╝n├╝n, 384KB’l─▒k k─▒sm─▒ VideoRam, Adapt├ÂrRom, EMS Window RAM ve ana kart ├╝zerindeki BlOS i├žin kullan─▒lmaktad─▒r. 640KB’l─▒k k─▒sm─▒ndan da geleneksel bellek olarak yararlan─▒lmaktad─▒r.

- Uzat─▒lm─▒┼č Bellek (Extended Memory): 1MB’─▒n ├╝st├╝ndeki bellektir. Uzat─▒lm─▒┼č bellek s─▒n─▒r─▒ 80286′larda l6MB’a, 80386 ‘larda 4 GB’a kadar ├ž─▒kmaktad─▒r.

- Geni┼čletilmi┼č Bellek (Expanded Memory): Geni┼čletilmi┼č bellekten normal bellek gibi de─čil, ancak veri depolay─▒c─▒s─▒ olarak yararlan─▒labilmektedir. 832-896KB aras─▒ndaki pencere, video RAM ├╝zerinde kald─▒─č─▒ndan, DOS buraya ula┼čamamakta, dolay─▒s─▒yla da buraya ger├žek program depo edilememektedir

Bu ba─člant─▒ tekni─či, bellek sayfalamas─▒ olarak, ana bellekteki 16KB’l─▒k pencere dilimleri de fiziksel sayfa olarak tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

64KB’l─▒k pencereden, geni┼čletilmi┼č belle─čin 32MB’l─▒k alan─▒na, geni┼čletilmi┼č bellek y├Âneticisi (Expanded Memory Manager -EMM) taraf─▒ndan ula┼č─▒m sa─članm─▒┼čt─▒r.

5.2 ROM BELLEK

ROM bellek, Read Only Memo─▒y, yani, Sadece Okunur Bellek anlam─▒na gelmektedir. Bu bellek t├╝r├╝nde bilgiler kal─▒c─▒ olarak ROM yongas─▒n─▒n i├žine kopyalanm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle de─či┼čtirilmeleri olanakl─▒ de─čildir. Ancak i├žerisinde ge├žici olarak de─či┼čtirilebilecek b├Âl├╝mler de vard─▒r. ROM’un g├Ârevlerinden birisi, bilgisayar─▒n hi├ž silinmeyen temel sistem bilgilerini i├žermesidir. Ya da bir ├ževre birimine g├Ârevini bildiren i┼člevlere ve yaz─▒l─▒ma sahiptir.

ROM’lar RAM belleklere g├Âre veri aktarma h─▒z─▒ ve kapasite y├Ân├╝nden ├žok d├╝┼č├╝kt├╝rler. Bu nedenle geli┼čtirilmi┼č olan Shadow RAM (g├Âlge haf─▒za) tekni─či yard─▒m─▒yla, bilgisayar boot (a├ž─▒l─▒┼č) s─▒ras─▒nda RAM bellek ├╝zerinde Shadow RAM ad─▒yla bir alan olu┼čturur ve ROM’daki bilgilerin (lutin bilgiler) bir k─▒sm─▒ bu alana aktar─▒l─▒r. Daha sonra bilgisayar bu bilgilere gereksinim duydu─čunda ROM bellek yerine daha h─▒zl─▒ olan RAM bellek birimlerinden yararlan─▒r.

ROM’lar genel olarak d├Ârt gruba ayr─▒l─▒r. Bunlar;

MPROM (Masceble Program─▒nable Read Only Men─▒ory / Maske Programl─▒ Rom Bellek)

├ťreticisi taraf─▒ndan di─čer ROM belleklerde oldu─ču gibi programlan─▒r. ├ľzel bir program─▒ maskelemek amac─▒yla haz─▒rlan─▒r. Bu t├╝r, ucuz ve bit yo─čunlu─ču en y├╝ksek olan bellektir.

PROM (Programmable Read Only Memory / Programlanabilir Rom Bellek)

Kullan─▒c─▒ taraf─▒ndan, Rom Programlay─▒c─▒ ad─▒ verilen ├Âzel bir devre ile programlanabilir. Ancak bu i┼člem bir kere yap─▒labilir. Daha sonra de─či┼čtirilemez.

EPROM (Erasable Programmable Read Only Memory / Silinebilir Programlanabilir Rom Bellek):

PROM belle─če benzer. Ondan fark─▒ silinebilmesi ve yeniden programlanabilmesidir.

Silme i┼člemi ultraviole ─▒┼č─▒nlar─▒ ile yap─▒l─▒r. I┼č─▒n, koruyucu g├Âvde ├╝zerindeki quartz ile kapat─▒lm─▒┼č k├╝├ž├╝k bir pencereden verilir.

EAROM Ve EEROM (Electirically Alterable Read Only Memory & Electrically Erasable Rom / Elektriksel Yolla De─či┼čtirilebilir Rom Bellek):

En iyi ROM t├╝r├╝d├╝r. Devrede iken elektriksel yolla de─či┼čtirilebilir veya silinebilir. Bunun EPROM’a g├Âre en ├Ânemli ├╝st├╝nl├╝─č├╝ bir b├Âl├╝m├╝n├╝n silinebilmesidir.

Bir PC’nin en temel i┼člemleri yapabilmesini tan─▒mlayan ROM bellek ise BIOS olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

BIOS ve BIOS Setup ─░┼člemleri

Basic Input/Output System, yani temel giri┼č/├ž─▒k─▒┼č sistemi anlam─▒na gelmektedir. BIOS bilgisayara ba─čl─▒ bulunan ayg─▒tlar─▒ belirlemek ve ilk kullan─▒ma haz─▒rlamak i├žin denetler. BIOS’un yapt─▒─č─▒ iki i┼člem INT 11 H (donat─▒ belirleme) ve INT 12H (bellek boyutunu belirleme)’dir. ├ľn y├╝kleyiciyi i├žeren ilk disk sekt├Âr├╝ne eri┼čmek i├žin ise INT 19H’i ├žal─▒┼čt─▒r─▒r. Bu program disketteki (disk) bilgileri RAM’a y├╝kler. Bu ├žo─čunlukla DOS (Disk Operating System)’ tur. DOS’un y├╝klenmesi temel olarak “Command.com, Iosys.sys, Msdos.sys” dosyalar─▒ndan ibarettir.

BIOS i┼člemlerini, 2 gruba ay─▒rabiliriz. Birincisi, bilgisayar a├ž─▒ld─▒─č─▒ndaki ba┼člang─▒├ž tan─▒mlar─▒n─▒ i├žeren b├Âl├╝m; ikincisi sistemin b├╝t├╝n giri┼č/├ž─▒k─▒┼č i┼člemlerinin tan─▒mland─▒─č─▒ b├Âl├╝m.

Bilgisayar sisteminde bulunan Ram yongalar─▒ndan biri olan CMOS, bilgisayara eklenen ├ževre birimleri, tarih ve saat bilgisi gibi de─či┼čiklikleri kontrol eder. CMOS’ ta de─či┼čiklik yapabilmek i├žin ├Ânce CMOS setup a girmemiz gerekir. Bu i┼člem genelde;

1- Bilgisayar─▒n─▒z─▒ a├žt─▒─č─▒n─▒zda, RAM sayma s─▒ras─▒nda, Del (Delete) veya ESC tu┼čuna basarak ger├žekle┼čir.

2- Bilgisayar RAM sayma i┼člemi ( POST: Power Onself Test) s─▒ras─▒nda veya sonra a┼ča─č─▒daki mesaj─▒ g├Âr├╝nt├╝lendi─či anda Del (Delete) tu┼čuna basarak CMOS SETUP’a girebilirsiniz.

Hit < DEL >, If you want to run SETUP

Date : Sisteme ay, g├╝n ve y─▒l olarak tarih bilgisi girilir.

Time : Sisteme Saat, Dakika ve Saniye olarak zaman bilgisi girilir.

Drive C: Sisteme ba─čl─▒ olan birinci sabit diskin, silindir say─▒s─▒ (Cylinders), kafa say─▒s─▒(Heads), ├Ândengeleme (precomp), durma b├Âlgesi(Landzone) ve sekt├Âr(Sectors) say─▒s─▒ gibi de─čerleri yaz─▒l─▒r.

├ľrnek: 80MB’l─▒k Conner marka sabit disk i├žin bu de─čerler, silindir say─▒s─▒ 903, kafa say─▒s─▒ 4, sekt├Âr say─▒s─▒ 46 ‘d─▒r. ├ľndengeleme ve durma b├Âlgesi de─čerleri bilinmiyorsa 0 al─▒nmal─▒d─▒r. Yada IDE HDD AUTO DEDECTION b├Âl├╝m├╝nden yararlan─▒lmal─▒d─▒r.

Drive D: Sisteme ba─čl─▒ olan ikinci sabit diskin, silindir say─▒s─▒ (Cylinders), kafa say─▒s─▒(Heads). ├Ândengeleme (precomp), durma b├Âlgesi(Landzone) ve sekt├Âr(Sectors) say─▒s─▒ gibi de─čerleri yaz─▒l─▒r.

Drive A: Sisteme ba─čl─▒ birinci disket s├╝r├╝c├╝ de─čeri tan─▒mlanmal─▒d─▒r. Bu de─čerler 720K, 3.5″ / 1.44M, 3.5″ / 360K, 5.25″ / 1.2M, 525″ olabilir.

Drive B: Sisteme ba─čl─▒ ikinci disket s├╝r├╝c├╝ de─čeri tan─▒mlanmal─▒d─▒r. Bu de─čerler 720K. 3.5″ / 1.44M, 3.5″ / 360K, 5.25″ / 1.2M, 5.25″ olabilir.

Video : Sisteme ba─čl─▒ grafik kart─▒n─▒n se├žimi yap─▒l─▒r. Bu se├žim EGA1 VGA / PGA / MONO veya / CGA olabilir.

Halt On: Sistemin, olu┼čan hatalara ba─čl─▒ olarak durmas─▒n─▒ belirler. Bir hata an─▒nda kullan─▒c─▒y─▒ uyar─▒r. Bu hatalar;

No Errors: Ne zaman BIOS sisteme zarar vermeyen bir hata tespit ederse o zaman sistem durur.

All Errors : Herhangi bir hata tespit etsede sistemin a├ž─▒lmas─▒ durmayacak.

All, But Keyboard: Klavye hatas─▒ i├žin sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒ durmayacak ama di─čer hatalarda duracak.

All. But Diskette: Sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒ disket s├╝r├╝c├╝ hatas─▒ i├žin durmayacak di─čerlerinde duracak.

All. But Disk / Key: Sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒ klavye veya disk hatas─▒nda durmayacak, t├╝m di─čer hatalarda duracak.

Aynca bu b├Âl├╝mde toplam sistem belle─či ve bellek da─č─▒l─▒m─▒ da g├Âr├╝lmektedir.

SETUP b├Âl├╝mlerinde de─či┼čiklik yapmak i├žin kullan─▒lan ortak tu┼člar ┼čunlard─▒r;

ESC: Bu b├Âl├╝mden ├ž─▒kman─▒z─▒ sa─člar.

F1: ├ťzerinde bulundu─čunuz sat─▒rla ilgili yard─▒m bilgisini g├Âr├╝nt├╝ler. ┬Č ┬ş ┬« ┬» SETUP’─▒n ├že┼čitli b├Âl├╝mlerinde ─▒┼č─▒kl─▒ band─▒ haraket ettirmenizi sa─člar.

PU/PD/+/- : I┼č─▒kl─▒ bantla ├╝zerinde durdu─čunuz sat─▒rda de─či┼čiklik yapman─▒z─▒ sa─člar.

(Shift) F2 : Setup ekran─▒n─▒n renkklerini de─či┼čtirir.

Virus Warning: Boot sekt├Âr viruslerine kar┼č─▒ sabit diski korur. Bu se├ženek sabit diski boot sekt├Âr├╝ne herhangi bir kay─▒t yap─▒lmas─▒na izin vermez. Enahled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir. Burada ve t├╝m se├ženeklerde Enabled:A├ž─▒k, Disabled: Kapal─▒ anlam─▒ndad─▒r. Boot sekt├Âre kay─▒t yap─▒ld─▒─č─▒ anda a┼ča─č─▒daki uyar─▒ g├Âr├╝nt├╝lenir.

WARNING !

Disk boot sector is to be modified

Type “Y” to accept write or “N” to abort write

CPU l─▒─▒ter─▒─▒al Cache: Bu se├ženek yard─▒m─▒yla, mikroi┼člemcinin dahili ├Ânbelle─činin kullan─▒l─▒p / kullan─▒lmayaca─č─▒na karar verilir. Bu se├ženek Enabled olmal─▒d─▒r.

External Cache : Ana kart ├╝zerinde bulunan harici ├Ânbelle─či kullan─▒ma a├žar yada kapat─▒r. Bu se├ženek Enabled olmal─▒d─▒r.

Boot Sequance : Sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒nda (boot) ├Âncelik s─▒ras─▒n─▒n hangi s├╝r├╝c├╝de olaca─č─▒n─▒ belirler.

A, C ; A├ž─▒l─▒┼č ├Ânceli─či A s├╝r├╝c├╝s├╝ne verildi. Bir a├ž─▒l─▒┼č disketi tak─▒l─▒ ise sistem A: s├╝r├╝c├╝s├╝nden a├žacakt─▒r.

C, A ; A├ž─▒l─▒┼č ├Ânceli─či C s├╝r├╝c├╝s├╝ne verildi. A s├╝r├╝c├╝s├╝nde a├ž─▒l─▒┼č disketi tak─▒l─▒ olsa bile sistem C s├╝r├╝c├╝s├╝nden a├žacakt─▒r. A, C se├žene─či ├Ânerilir.

Swap Floppy Drive : Bu se├ženek Enabled olmal─▒d─▒r.

Boot Up Floppy Seek : A├ž─▒l─▒┼č s─▒ras─▒nda disket s├╝r├╝c├╝ aranmas─▒.Bu se├ženek Disabled olmal─▒d─▒r. Sistem testi daha az zaman alacakt─▒r. Disket s├╝r├╝c├╝den gelen motor sesine de duymam─▒┼č olursunuz

Quick Power On Self Test : Enabled durumunda POST h─▒zl─▒ ge├žer. ├ľrne─čin 1 MB RAM belle─čin ├╝st├╝n├╝ test etmez. Disabled durumunda t├╝m POST normal olarak i┼čler. H─▒zl─▒ bir sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒ i├žin Enabled durumu ├Ânerilir.

Boot Up NumLock Status: Sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒nda say─▒sal tu┼č tak─▒m─▒n─▒ say─▒sal ├žal─▒┼čma bi├žimine ayarlar. E─čer say─▒sal tu┼č tak─▒m─▒n─▒n say─▒sal ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ istiyorsan─▒z bu se├ženek On olmal─▒d─▒r. Say─▒sal tu┼č tak─▒m─▒ klavyenin en sa─č─▒nda bulunan tu┼člar grubudur. Bu se├ženek Of’ yap─▒ld─▒─č─▒nda tu┼člar say─▒ yerine ├╝zerlerinde yazan di─čer tu┼č (3/PgDn, 7/Home) i┼člevlerini g├Âr├╝rler.

Boot Up System Speed: Sistem a├ž─▒l─▒┼č─▒n─▒n h─▒zl─▒ olmas─▒n─▒ ayarlar. Bu se├ženek High olmal─▒d─▒r.

IDE HDD Block Mode: Bu se├ženek sabit diskin bilgi aktarma bi├žimini ayarlar. Bu se├ženek block modunda yada 32 bit aktarma modunda olabilir. Kullan─▒lan sabit diske ve arabirime ba─čl─▒ olarak ayarlanmal─▒d─▒r.

Memory Parity Check: E─čer kullan─▒lan RAM bellek ├╝zerinde parity (e┼člik) biti bulunuyorsa Enabled yap─▒lmal─▒d─▒r. Aksi takdirde Disabled olmal─▒d─▒r. Kullan─▒lan RAM lar genellikle parity’siz oldu─ču i├žin Disabled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir.

Above 1M Memory Test : 1MB’─▒n ├╝st├╝ndeki RAM bellek test edilmeden ge├žilir. Sistem testinin daha az zaman almas─▒ i├žin Disabled yap─▒lmal─▒d─▒r.

Memory Test Tick Sound : Sistem, RAM sayma s─▒ras─▒nda bir ses ├ž─▒kar─▒r. Bu sesi duymak istemiyorsan─▒z Disabled yap─▒n.

Hit “Del” Message Display : Disabled yap─▒ld─▒─č─▒nda, SETUP’a nas─▒l girilece─čini g├Âsteren Hit if you want to run Setup Mesaj─▒ g├Âr├╝nt├╝lenmez.

Wait for “F1 ” If, Any Error: Sistemde bir hata olu┼čtu─čunda “F1″ tu┼čuna basarak SETUP’ a girmenizi bekler. SETUP’ tan d├╝zeltilecek bir hata ise d├╝zeltilir. Bu se├ženek Disabled yap─▒l─▒rsa sistemde olu┼čacak hatalar g├Âz ard─▒ edilir. Enabled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir.

Typematic Rate Setting : Klavyede bir tu┼ča devaml─▒ bas─▒ld─▒─č─▒nda, ├ž─▒kan karekter belirli bir gecikmeyle ekranda tekrarlan─▒r. Bu tekrarlanma i├žin se├ženek Enabled yap─▒lmal─▒d─▒r.

Typematic Rate (Chars/Sec): Karekter tekrarlanma h─▒z─▒ karakter/saniye cinsinden se├žilir. 6 ile 30 aras─▒nda se├žilir. ├ľnerilen de─čer 30C/S dir.

Typematic Rate Delay (Msec): Bir tu┼ča bas─▒ld─▒─č─▒nda birinci ve ikinci karakter aras─▒ndaki zaman─▒ g├Âsterir. 250 ile 1000 Msec aras─▒ bir de─čer se├žilebilir. ├ľnerilen de─čer 250 Msec’ dir.

Video ROM Shadow: Video ROM’ un olup olmad─▒─č─▒ veya RAM’ a kopyalan─▒p kopyalanmaya ca─č─▒n─▒ belirler. Video shadow video h─▒z─▒n─▒ artt─▒r─▒r. Enabled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir.

Sistem BIOS Shadow: Sistem ROM’ unun RAM’ a kopyalay─▒p kopyalamayaca─č─▒n─▒ belirler. Enabled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir.

Hard Disk Type 47 RAM Area: Baz─▒ BIOS’ lar sisteme 47 kullan─▒c─▒ tan─▒ml─▒ sabit disk i├žin 1K’ l─▒k RAM ister. Bu RAM alan─▒n─▒n 0:300 Hex’ deki sistem ana belle─činde yada DOS belle─činde yer almas─▒ gerekti─čini belirler. 0:300 se├žini ├Ânerilir.

IlO Recovery ( Bus / Onboard): ISA Bus I/O kart─▒n─▒n ├žal─▒┼čma h─▒z─▒ ile ilgilidir. Genelikle 5/3 olarak ayarlan─▒r.

AUTO Configuration : Bu b├Âl├╝mdeki sisteme ait de─čerlerin, otomatik olarak ayarlanmas─▒n─▒ sa─člar.

Hidden Refresh: RAM tazelenmesini mikroi┼člemci yi durdurmadan yapmay─▒ sa─člar. Sistemin h─▒z─▒n─▒ etkiledi─činden Enabled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir.

Slow Refresh: Sistemi yava┼člat─▒r. Disabled yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir.

DRAM Wait State : RAM okuma / yazma eri┼čimleri i├žin 0 ile 3 aras─▒nda bekleme durumu se├žilir. Bu ayarlar RAM ‘─▒n h─▒z─▒na ve ana karta ba─čl─▒ olarak yap─▒l─▒r. ├ľnerilen de─čer 2 dir.

Cache Write Wait State: ├ľnbelle─če yazmak i├žin, bekleme durumu kullan─▒lmadan ├žal─▒┼čt─▒r─▒labilir. ├ľnerilen de─čer 0 ‘ d─▒r.

Power Management : G├╝├ž y├Ânetimi yard─▒m─▒yla sistemin belirli zamanlarda kullan─▒lmayan birimlerine giden enerji kesiler. Bu ┼čekilde enerji tasarrufu sa─član─▒r. Ayn─▒ zamanda bu birimlerin kullan─▒lmad─▒klar─▒ zamanlarda ├žal─▒┼čarak y─▒pranmalar─▒ ├Ânlenmi┼č olur. E─čer bilgisayar─▒ devaml─▒ a├ž─▒k tutuyorsan─▒z. S─▒k s─▒k ba┼č─▒ndan aynl─▒yorsan─▒z Enabled yapman─▒z ├Ânerilir.

Video Off Method : Monit├Âr├╝n kapanma modundaki g├Âr├╝n├╝m├╝ se├žilir. Genelde karanl─▒k bir ekran. Blank Screen ├Ânerilir.

HDD Standby Timer : Hard Disk ‘in durma zaman─▒ ile ilgili se├ženekleri a├žar. Bu se├ženekler ; doze timer select, standby timer select, inactive timer select ‘dir. Bu se├ženekler klavyeden bir tu┼ča bas─▒ncaya kadar ge├žerlidir.

Com Port Activity : Sistemin kullan─▒lmayan com port ile ilgili birimleri kapatmas─▒.

Keyboard Activity : Klavye kullan─▒lmad─▒─č─▒ zaman, klavyeye giden enerji kesilir.

Ana men├╝de yer alan baz─▒ b├Âl├╝mlerin i┼člevleri ise ┼čunlard─▒r.

Load Setup Default : Bu se├ženek Setup de─čerlerini ilk haline getirir. Genellikle, Setup ayarlar─▒yla i├žinden ├ž─▒k─▒lmayacak kadar oynand─▒─č─▒ durumlarda kullan─▒l─▒r.

Load SETUP Default (Y / N) ? Y

Password Setting : Sisteminizi sizden ba┼čkas─▒n─▒n kullanmas─▒n─▒ istemedi─činizde bu b├Âl├╝me bir ┼čifre verin. Bu b├Âl├╝me konan ┼čifre sadece BIOS i├žin veya hem BIOS hemde sistemin t├╝m├╝ i├žin ge├žerlidir. Sisteme ┼čifre konmas─▒ iki a┼čamal─▒ ger├žekle┼čir.

ENTER NEW PASSWORD l YEN─░ ,S─░FREY─░ G─░R─░N……

RE ENTER PASSWORD l YEN─░ ┼×─░FREY─░ TEKRAR G─░R─░N

IDE HDD Auto Dedection : Sisteme ba─članan IDE sabit disk de─čerlerinin, otomatik olarak BIOS taraf─▒ndan yaz─▒lmas─▒ sa─član─▒r.

Save & Exit Setup lWrite to Cmos And Exit : BIOS SETUP ta yap─▒lan ayarlar─▒ saklayarak ├ž─▒karlar. BIOS SETUP’ta bu iki se├ženekten biri bulunabilir. ─░ki se├ženekte ayn─▒ i┼člevi g├Âr├╝r.

WRITE to CMOS and EXIT ( Y l N ) ? Y

Exit Without Saving / Do Not Write to Cmos and Exit : BIOS SETUP’ ta yap─▒lan de─či┼čiklikleri kaydetmeden ├ž─▒kmak i├žin kullan─▒l─▒r.

DO NOT WRITE TO CMOS AND EXIT ( Y / N ) ? Y

DO NOT WRITE TO CMOS AND EXIT ( Y l N) ? Y

Hard Disk Utility : Bu b├Âl├╝m yard─▒m─▒yla sabit diskte olu┼čan fiziksel sorunlar─▒ giderebilirsiniz. Bu b├Âl├╝mden yap─▒lacak formatlama (low level format) t├╝m bilgileri geri al─▒namayacak bi├žimde silecektir. ─░┼čletim sisteminin yapt─▒─č─▒ mant─▒ksal formatlaman─▒n fark─▒, format─▒n geri al─▒nabilmesidir.

Sisteme ba─čl─▒ olan sabit disk’in parametrelerini, ekran─▒n ├╝st yar─▒s─▒nda bulunan sabitdisk parametreleriyle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒n. Sonra Hard Disk format se├žene─čini se├žin. Atlama (interlave), bozuk izler(bad tracks) ve devam (proceed) se├ženeklerini yan─▒tlayarak format i┼člemini ba┼člat─▒n. Bozuk izler ayr─▒ bir pencere i├žinde g├Âr├╝nt├╝lenir.

6 SAB─░T D─░SKLER, CD-ROM’ LAR ve D─░SKETLER

Bilgisayarda bellek, mikroi┼člemci ve di─čer ├ževre birimler aras─▒nda ├╝retilen bilgilerin kal─▒c─▒ olarak sakland─▒─č─▒ ortama sabit disk denir. Bilgiler kal─▒c─▒ olarak disketlerde de saklanabilir ama disketlerin kapasite ve h─▒zlar─▒ d├╝┼č├╝k oldu─ču i├žin daha ├žok bilgi ta┼č─▒ma ve kopyalama i├žin kullan─▒l─▒rlar. Sabit disklerdeki bilgilere disketten daha h─▒zl─▒ eri┼čilebilir. Sabit disk, vakumlu (havas─▒ al─▒nm─▒┼č ve s├╝rt├╝nmenin en az indirgendi─či) bir metal kutu i├žerisine yerle┼čtirilmi┼č disklerden meydana gelir

Sabit disk i├žerisinde her disk y├╝zeyini okuyan bir okuma-yazma kafas─▒ mevcuttur. Bu kafalar disk y├╝zeyine de─čmeyip tamamen manyetik alan mant─▒─č─▒ ile okuma/yazma i┼člemi yapar. Gerek disklerin, s├╝rt├╝nmesi en aza indirilmi┼č bir kutu i├žerisinde saklanmas─▒, gerekse her disk y├╝zeyine ait bir okuma-yazma kafas─▒n─▒n bulunmas─▒ bilgilere eri┼čim a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli bir h─▒z kazand─▒rmaktad─▒r. Sabit disklerde bir b├Âl├╝mden ba┼čka bir b├Âl├╝me aktar─▒lacak bir blo─čun ne kadar s├╝rede aktar─▒ld─▒─č─▒n─▒ referans alan bir mant─▒kla veri aktarma s├╝resi (data transfer rate) hesaplanabilmektedir. Veri aktarma h─▒z─▒n─▒n birimi KB/ms ‘dir. Ayr─▒ca diskin d├Ânme h─▒z─▒n─▒ belirten ms cinsinden bir de─čerlendirme de mevcuttur. A┼ča─č─▒da ├že┼čitli marka ve model sabit disk parametreleri verilmi┼čtir:

Marka Model Kapasite H─▒z(ms)

Conner CP3000 42MB 28

Conner CP30174E 170MB 17

Quantum PRO4OA 42MB 19

Quantmn PR0210A 209MB 15

Yukar─▒da belirtilen sabit disk modellerinin h─▒z ve kapasitelerini belirleyen unsurlar, ayn─▒ zamanda sabit disklerin temel bilgi saklama mant─▒─č─▒yla da ilgilidir. Yani formatlama s─▒ras─▒nda disk y├╝zeylerinde olu┼čturulan izler (track) gibi. Sabit diskler ayr─▒ca kafa, sekt├Âr ve silindir say─▒lar─▒na g├Âre de ayr─▒lmaktad─▒r. Bir sabit disk kullan─▒ld─▒─č─▒ i┼čletim sistemine uygun olarak formatland─▒─č─▒nda silindir denilen b├Âl├╝mlere ayr─▒l─▒r. Disklerin herbir y├╝z├╝ndeki silindir par├žas─▒ iz olarak adland─▒r─▒l─▒r. Bu par├žalara sekt├Âr ad─▒ verilir. Herbir sekt├Âr .512 Bayt’tan olu┼čur. Sabit disk, bilgileri sekt├Âr ve track’lara g├Âre d├╝zenler

6.1 SAB─░TD─░SK ARAB─░R─░M STANDARTLARI

Yukar─▒daki bilgilere g├Âre a┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒z bir sabit disk bilgisayar sisteminize uymayabilir. ├ç├╝nk├╝ ├že┼čitli sabit disk arabirimi standartlar─▒ vard─▒r. Bu standartlar ST-506, ESDI, SCSI, IDE ‘dir.

ST 506:

ST-506 XT (8080-8086) makinalarda kullan─▒lm─▒┼č olan standartt─▒r. ST-506 olduk├ža yava┼č ├žal─▒┼č─▒r Bu standard─▒n en olumsuz taraf─▒ tek bir disk ba─člayabilmenizdir. ST-506′y─▒ herhangi bir yuvaya takarak kullanabilirsiniz.

ESDI (Enhanced Small Device Interface):

ESDI yani Geli┼čtirilmi┼č K├╝├ž├╝k Ayg─▒t Arabirimi, sabit disk arabirim standartlar─▒n─▒n ikincisidir. ST-506′ya g├Âre daha h─▒zl─▒d─▒r. ESDI kontroller ST506′dan daha geli┼čmi┼č bir elektronik yap─▒ya sahiptir.

SCSI (Small Computer System Interface):

Genelde Unix ve Novell istasyonlar─▒nda kullan─▒l─▒r. Ancak son y─▒llarda PC’lerde kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. SCSI sadece sabit disk ve disket s├╝r├╝c├╝ arabirimi olmay─▒p ayn─▒ zamanda CD s├╝r├╝c├╝, optik okuyucu, gibi ayg─▒tlar─▒ da destekleyen bir arabirimdir. Bir SCSI arabirimi ayn─▒ anda 7 ayg─▒t─▒ denetleyebilir. SCSI arabirimi ST-506, ESDI ve IDE arabirimlerinden ├žok daha h─▒zl─▒d─▒r.

IDE (Intelligent Drive Electronic :

PC’lerde en yayg─▒n kullan─▒lan arabirimdir. Genellikle s├╝per I/O kart─▒ olarak adland─▒r─▒lan bir kart ├╝zerindedir. S├╝per I/O kart─▒, ├╝zerinde 2 seri,1 paralel,1 game port,1 disket s├╝r├╝c├╝ arabirimi ile birlikte bir de IDE arabirimi bulunur.

Ayr─▒ca EIDE, SCSI - 2 ve SCSI - 3 arabirimlerde vard─▒r.

IV. 2. DOS ─░┼×LET─░M S─░STEM─░NDE Y├ťKSEK KAPAS─░TEL─░ SAB─░T D─░SK KULLANIMI

DOS ─░┼čletim Sisteminde 1024 Silindir S─▒n─▒r─▒ Nas─▒l A┼č─▒l─▒r:

PC’lerde son zamanlarda y├╝ksek kapasiteli (540MB, 720MB, 1GB) Sabit diskler de kullan─▒lmaya ba┼čland─▒. Bilindi─či gibi PC ‘lerin ├žo─ču DOS i┼čletim sistemini kullan─▒yor. Ve DOS i┼čletim sistemi de 1024 silindirin ├╝zerini g├Ârmedi─činden, kapasitesi ne olursa olsun hi├ž bir Sabit disk 528MB’─▒n ├╝st├╝ne ├ž─▒kam─▒yor.

Bu sorun genellikle, Sabit diski satan firmadan temin edilen bir yaz─▒l─▒m yard─▒m─▒yla ├ž├Âz├╝l├╝yor. Bu yaz─▒l─▒m bir disket i┼činde, firma taraf─▒ndan ├Ânceden verilmiyor, sizin istemeniz. gerekiyor.

Ancak sorun burada tam olarak bitmiyor. ├ç├╝nk├╝ bu yaz─▒l─▒m bellekte 4KB yer al─▒yor. Baz─▒ durumlarda ise, bilgisayar─▒n─▒z─▒ A: s├╝r├╝c├╝s├╝nden a├žt─▒─č─▒n─▒zda (vir├╝s tarama vb. durumlarda C: s├╝r├╝c├╝s├╝ne eri┼čemiyorsunuz. Yani C: s├╝r├╝c├╝s├╝ne eri┼čmek i├žin tek yol C: ‘den a├žmak.

Bu sorunun ├ž├Âz├╝m├╝ iki ┼čekilde m├╝mk├╝nd├╝r.

1- Ana kart─▒n─▒z bir MR BIOS’a sahip ise, BIOS SETUP’tan Translate se├žene─čini YES yap─▒n.

2- 486 Green anakartlar─▒n kulland─▒─č─▒ AWARD BIOS’larda bulunan IDE HDD AUTO DETECTION se├žene─či, bir sabit disk i├žin 3 tane de─čer tan─▒ml─▒yor. Bu de─čerlerden silindir say─▒s─▒ 1024 ├╝n alt─▒nda olan─▒ se├žin.

3- E─čer BIOS ‘ta A UTO DEDECTION ├Âzelli─či yoksa kendiniz yazmal─▒s─▒n─▒z. Sabit diske ait silindir, kafa, sekt├Âr gibi de─čerleri yazarken; silindir say─▒s─▒n─▒ ikiye b├Âl├╝p, kafa say─▒s─▒n─▒ ikiyle ├žarp─▒n, sekt├Âr say─▒s─▒ sabit kalacak. ├ľrne─čin: Silindir say─▒s─▒ 1416, kafa say─▒s─▒ 16 ve sekt├Âr say─▒s─▒ 63 olan Quantum QLT 730A Sabit disk i├žin de─čerler ┼č├Âyle olacak; 708 silindir, 32 kafa ve 63 sekt├Âr.

Son s├Âz: Bu problem geli┼čmi┼č BIOS ‘larla ├ž├Âz├╝l├╝yor. Ancak eski s├╝r├╝m BIOS ‘u olanlar y├╝ksek kapasiteli sabit disk kullanmak i├žin, ya ├Ânce bahsedilen ve g├╝venli olmayan yolu kullanacaklar. yada BIOS ‘lar─▒n─▒ terfi ettirecekler.

6.2 D─░SKET VE D─░SKET S├ťR├ťC├ťLER

Disketler, bilgisayarda bilgi kaydetmek ve ta┼č─▒mak i├žin kullan─▒l─▒r. Bir zamanlar─▒n tek sabit kay─▒t ortamlar─▒ oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse bilgisayarda ├žok ├Ânemli bir yer tuttuklar─▒ s├Âylenebilir. Disketler sabit disklere g├Âre ├žok yava┼čt─▒rlar.

PC’lerde en yayg─▒n kullan─▒lan disketler, 3.5″ 1.44MB’l─▒k olanlard─▒r.

6.2.1 D─░SKET T─░├ťRLER─░

Disketler kapasite, y├╝zey say─▒s─▒ ve yo─čunluklar─▒na g├Âre ├že┼čitli t├╝rlerdedir. Bu t├╝rler ┼č├Âyle s─▒ralanabilir:

- 720KB’l─▒k : ├žift y├╝zeyli (double sided), ├žift yo─čunluklu (double density) DS/DD

- 1.44MB’l─▒k: ├žift y├╝zeyli (double sided), y├╝ksek yo─čunluklu (high density) DS/HD

- 2.BMB’l─▒k: ├žift y├╝zeyli (double sided), geli┼čtirilmi┼č yo─čunluklu (extended density) - DS/ED

V.1. 2. 5.25″ D─░SKETLER

- 360KB’l─▒k: ├žift y├╝zeyli (double sided), ├žift yo─čunluklu (double density)DD/DD

- 1.2MB’l─▒k: ├žift y├╝zeyli (double sided), y├╝ksek yo─čunluklu (high density) DS/HD

6.2.3 D─░SKET S├ťR├ťC├ťLER

Disketler ├╝zerindeki i┼člemler (okuma/yazma), disket s├╝r├╝c├╝ler taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilir. Disket s├╝r├╝c├╝ i├žinde bir kafa mekanizmas─▒na ba─čl─▒, iki adet okuma/yazma kafas─▒ vard─▒r. Bu okuma/yazma kafalar─▒ bir motor yard─▒m─▒yla hareket ettirilir. S├╝r├╝c├╝ye tak─▒lan disketin iki y├╝z├╝n├╝, iki kafan─▒n ayn─▒ anda taramas─▒yla okuma/yazma i┼člemi yap─▒l─▒r.

Disketin manyetik kaplama y├╝zeyine kay─▒t yapmak i├žin MFM (Modified Frequency Modulation/De─či┼čtirilmi┼č frekans mod├╝lasyonu) y├Ântemi kullan─▒l─▒r. Bu y├Ântemle veri h├╝crelerindeki manyetik yap─▒ de─či┼čtirilir. Veri, h├╝crelerde bir de─či┼čiklik olup/olmamas─▒ ile tan─▒mlan─▒r. Bu manyetik yap─▒ de─či┼čiklikleri okuma/yazma kafas─▒ taraf─▒ndan elektrik sinyallerine ├ževrilir.

Disket s├╝r├╝c├╝ ├╝zerinde bulunan kontrol devresi, bu sinyalleri disket s├╝r├╝c├╝ arabirimine yollar.

Her bilgisayarda bir disket s├╝r├╝c├╝ (driver) bulunmas─▒ gerekir. Farkl─▒ kapasite ve ┼čekilde s├╝r├╝c├╝ler vard─▒r. Bunlar;

360KB, 5,25″ D─░SKET S├ťR├ťC├ť

1.2MB, 5,25″ D─░SKET S├ťR├ťC├ť

720KB, 3,5″ D─░SKET S├ťR├ťC├ť

1.44MB, 3,5″ D─░SKET S├ťR├ťC├ť

2.8BMB, 3,5″ D─░SKET S├ťR├ťC├ť ‘lerdir.

G├╝n├╝m├╝z bilgisayarlar─▒nda en yayg─▒n kullan─▒lan s├╝r├╝c├╝ 3,5″,1.44MB’l─▒k disket s├╝r├╝c├╝d├╝r. Bu disket s├╝r├╝c├╝ 720KB ile 1.44MB’l─▒k disketleri okuyup-yazabilmektedir.

6.3 CD-ROM’ LAR

(Compact Disk. Read-Only Memory / Kompakt Disk Salt Okunur Beliek):CD ROM’lar, baz─▒ ├Âzel durumlar d─▒┼č─▒nda verilerin sadece okunabildi─či ortamlard─▒r. Bu ├Âzel durumlar, okunur/yaz─▒l─▒r CD’ler ve kay─▒t cihazlar─▒d─▒r.

CD ROM’lar ├Âzellikle multimedia uygulamalar─▒n─▒n en g├Âzde eleman─▒d─▒r. Bir CD ROM i├žerisine b├╝y├╝k bir ansiklopediyi ya da y├╝zlerce oyunu s─▒─čd─▒rmak olanakl─▒d─▒r. CD ROM’lar g├Âr├╝n├╝┼č bak─▒m─▒ndan plaklar─▒ and─▒rmaktad─▒r. Kapasiteleri ise, disketlerin ├žok ├╝st├╝nde olup 600MB’a kadar varmaktad─▒r.

Bilgisayarlarda kullan─▒lan CD ROM’lar m├╝zik setlerinde bulunan Compact Disk’ler ile ├žok benzer olmalar─▒na ra─čmen, aralar─▒nda ├že┼čitli farklar vard─▒r. Bu farklar;

- CD ROM ├╝zerinde hata bulma ve d├╝zeltme ├Âzelli─či vard─▒r. Compact Disk’lerde bu ├Âzellik yoktur.

- CD ROM’lar─▒n ├╝zerine say─▒sal bilgiler kaydedilir. Yani resim, film, metin ve ses gibi ├že┼čitli veriler. Compact Disk’lere sadece m├╝zik kaydedilebilir.

Bir ├žok CD ROM s├╝r├╝c├╝ye Compact Disk tak─▒larak m├╝zik dinlenebilir.

6.3.1 CD ROM’UN OKUNMASI

CD ROM’lardaki bilgilere, bilgisayar ├╝zerindeki CD ROM s├╝r├╝c├╝leri arac─▒l─▒─č─▒yla eri┼čilir.

CD ROM ├╝zerinde veriler, yani 0 ve 1 dizileri, bir grup girinti ve ├ž─▒k─▒nt─▒ ile g├Âsterilir. Bu girinti ve ├ž─▒k─▒nt─▒lar, ├ž─▒plak g├Âzle g├Âr├╝lemeyecek kadar k├╝├ž├╝kt├╝r

Sabit bir h─▒zla d├Ânen CD Rom ├╝zerinde okuma i┼člemi ┼ču ┼čekilde ger├žekle┼čir:

- Lazer okuyucu kafa bir ─▒┼č─▒n demeti yollar

- Bu ─▒┼č─▒n, kafa ├╝zerindeki bir dizi mercekler yard─▒m─▒ ile CD ├╝zerinde belli bir alana odaklan─▒r.

- Lazer ─▒┼č─▒n─▒, CD’nin plastik kaplamas─▒ndan ge├žerek al├╝minyum tabaka ├╝zerindeki girinti ve ├ž─▒k─▒nt─▒lardan yans─▒t─▒l─▒r. I┼č─▒n, girintiler taraf─▒ndan k├Ât├╝, ├ž─▒k─▒nt─▒lar taraf─▒ndan iyi yans─▒t─▒l─▒r.

- Yans─▒yan ─▒┼č─▒n elektriksel sinyallere ├ževrilir.

- Yorumlanan elektriksel sinyaller, verilere d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lerek bilgisayara yollan─▒r.

6.3.2 CD ROM’LAR ─░LE SAB─░T D─░SK VE D─░SKET ARASINDAK─░ FARKLAR

- Veriler, disk ve disketlerde manyetik bir ortamda saklan─▒r. CD ROM’lar ise ├╝zerlerindeki girinti ve ├ž─▒k─▒nt─▒lar yard─▒m─▒ ile saklarlar.

- Sabit disk ve disketlerdeki bilgiler okuma/yazma kafalar─▒ yard─▒m─▒yla okunur. CD ROM’larda, diskin y├╝zeyini tarayan bir lazer okuyucu vard─▒r.

- Disk ve disketler manyetik ortamlard─▒r. CD ROM’lar, optik ayg─▒tlard─▒r.

- CD ROM’lar, disket ve sabit disk gibi manyetik birimlerden daha g├╝venilir ortamlard─▒r.

6.3.3 CD ROM S├ťR├ťC├ť

Disket s├╝r├╝c├╝lere benzer bir i┼člevleri vard─▒r. Bir disket s├╝r├╝c├╝den farkl─▒ olarak, sisteme tan─▒tmak i├žin ayr─▒ca bir yaz─▒l─▒ma sahiptirler

CD ROM s├╝r├╝c├╝ler, bir sabit diske g├Âre a─č─▒r ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Ortalama bir sabit diskin eri┼čim s├╝resi,15 ms’dir. Bir CD ROM s├╝r├╝c├╝de bu s├╝re, hen├╝z 350- 500 ms aras─▒ndad─▒r.

CD ROM s├╝r├╝c├╝lerin ├žo─ču sadece okuyabilir. ─░ster m├╝zik ister yaz─▒l─▒m olsun bu CD ‘nin i├žeri─činde bir de─či┼čiklik yap─▒lamaz. ├╝zerine bilgi yazabilen CD’ler ve bunlar─▒ okuyabilen s├╝r├╝c├╝ler de vard─▒r. Ancak bunlar, ┼čimdilik ├žok pahal─▒d─▒r.

CD ROM s├╝r├╝c├╝ler dahili ve harici yap─▒da olabilmektedirler. Baz─▒ CD ROM s├╝r├╝c├╝ modelleri, SCSI arabirimine ba─članmaktad─▒r.

CD ROM s├╝r├╝c├╝leri, kendi arabirimleri d─▒┼č─▒nda, ├že┼čitli ses kartlar─▒ ├╝zerindeki ara birimler yard─▒m─▒ ile de sisteme ba─članabilirler. Bu ara birimler CD ROM s├╝r├╝c├╝y├╝ ve ses kart─▒n─▒ ├╝reten firmalara g├Âre de─či┼čmektedir. Bu konuda yayg─▒n 4 standart Creative, Mitsumi, Sony ve Panasonic’tir. Bu markalardaki CD ROM s├╝r├╝c├╝ler, bu marka arabirimleri ta┼č─▒yan ses kartlar─▒ ├╝zerine ba─članabilirler.

Son y─▒llarda h─▒zla standart haline gelmeye ba┼člayan IDE CD ROM s├╝r├╝c├╝ler ise, sistemdeki sabit disk kablosu ├╝zerinden sisteme ba─članabilmektedir. Ayr─▒ca, bir IDE ara birim yard─▒m─▒ ile de ba─članabilirler.

CD ROM s├╝r├╝c├╝lerin performanslar─▒n─▒ belirlemede ├╝zerlerindeki ├Ân bellek etkilidir. Yeni s├╝r├╝c├╝lerin bir├žo─čunda 256 KB’l─▒k ├Ân bellek bulunmaktad─▒r.

CD-ROM s├╝r├╝c├╝ler iki h─▒zl─▒ ve d├Ârt h─▒zl─▒ olarak da ayr─▒lmaktad─▒r. Bu h─▒zlar diskin daha h─▒zl─▒ d├Ânmesini sa─člayarak, disk ├╝zerinde daha fazla alan taran─▒r. Bu durumda ayn─▒ miktarda veriye daha h─▒zl─▒ eri┼čim sa─član─▒r.

CD ROM s├╝r├╝c├╝lerde m├╝zik CD’si ├žal─▒nabilmesini sa─člayan bir yaz─▒l─▒m da vardir. Bu yaz─▒l─▒m, Compact Disk’te bulunan par├žalar─▒, ayn─▒ bir m├╝zik setinde oldu─ču gibi se├žerek ├žalma olana─č─▒n─▒ verir.

6.3.4 CD ROM S├ťR├ťC├ť MONTAJI

CD ROM s├╝r├╝c├╝ montaj─▒ i├žin, bilgisayar kasas─▒ ├╝zerinde uygun bir bo┼čluk olmal─▒d─▒r.

1. ADIM: S├╝r├╝c├╝y├╝ bu bo┼člu─ča yerle┼čtirerek yanlar─▒ndan vidalay─▒n.

2. ADIM: Kasa i├žinde bulunan g├╝├ž kayna─č─▒ndan gelen power kablosunu, CD ROM s├╝r├╝c├╝ ├╝zerindeki power giri┼čine tak─▒n.

3. ADIM: 40 telli bilgi kablosunu CD arabirimine ba─člay─▒n. Bu arabirim;

bir ses kart─▒ ├╝zerinde olabilir.

s├╝r├╝c├╝ ile birlikte gelen bir arabirim olabilir.

sabit disk arabirimi olabilir. Yani sisteme ikinci bir sabit disk tak─▒lmas─▒ gibi.

Hangi arabirim ├╝zerinden ba─člant─▒ yapaca─č─▒n─▒z─▒ belirledikten sonra, veri kablosunu ilgili arabirime tak─▒n.

4. ADIM: CD ROM ├╝zerindeki d├Ârd├╝nc├╝ ba─člant─▒ ise, sesin iletildi─či ses kablosudur. Bu kabloyu bilgi kablosunda oldu─ču gibi ses kart─▒ ya da benzeri bir arabirim ├╝zerine tak─▒n. Bu kablo ba─člant─▒lar─▒n─▒n y├Ânleri i├žin CD ROM ile birlikte gelen kullan─▒c─▒ k─▒lavuzundan yararlan─▒n.

5. ADIM: Kablo ba─člant─▒lar─▒n─▒ ve arabirimi g├Âzden ge├žirin.

6.ADIM: Bilgisayar─▒ a├ž─▒n ve CD ROM s├╝r├╝c├╝ ├╝zerindeki eject d├╝─čmesine bas─▒n. S├╝r├╝c├╝ kapa─č─▒ a├ž─▒l─▒rsa, bu durum, CD ROM s├╝r├╝c├╝ ile arabirim aras─▒nda, % 90 bir uyum oldu─čunu g├Âsterir. Kapak a├ž─▒lmazsa, veri kablosu yanl─▒┼č tak─▒lm─▒┼čt─▒r yada kulland─▒─č─▒n─▒z arabirim, CD ROM s├╝r├╝c├╝ ile uyumlu de─čildir. Ya da power kablosu tak─▒lmam─▒┼čt─▒r, CD ROM’a voltaj gelmiyordur.

6.3.5 CD ROM ER─░┼×─░M YAZILIMININ Y├ťKLENMES─░

S├╝r├╝c├╝ ile birlikte gelen eri┼čim yaz─▒l─▒m─▒n─▒n bulundu─ču disketi s├╝r├╝c├╝ye takarak yaz─▒l─▒m─▒ y├╝kleyin.

CD ROM s├╝r├╝r├╝ ile birlikte gelen yaz─▒l─▒m─▒n y├╝klenmesi, config.sys ve autoexec.bat dosyalar─▒na birka├ž sat─▒r eklemekten ibarettir.

A┼ča─č─▒da Creative marka CD ROM i├žin, config.sys ve autoexec.bat sat─▒rlar─▒ ├Ârnek olarak g├Âsterilmi┼čtir. Creative’in bu modeli, kendi ├Âzel arabirimi ile birlikte kullan─▒lmaktad─▒r.

6.3.6 CD ROM YAZILIM PARAMETRELER─░

CONFIG.SYS

DEVICE=C:SBCDSBCD.SYS /D: MSCD001 /P: 250 /N:1

AUTOEXEC.BAT’e

C:SBCDMSCDEX.EXE /D: MSCD001 /M: IS /V /L:D

Yukar─▒daki sat─▒rlarda g├Âr├╝len parametrelerin a├ž─▒klamalar─▒: CONFIG.SYS DOSYASINDAK─░LER:

/SBCD.SYS: Creative marka bir CD ROM s├╝r├╝c├╝n├╝n device driver’─▒: Ayg─▒t s├╝r├╝c├╝s├╝.

/D: Ayg─▒t ad─▒. Bu ad genellikle MSCD001′dir.

/P: Arabirim kart─▒n─▒n hangi bellek adresine set(ayar) edildi─čini g├Âsterir. SCSI arabirim s├Âz konusu oldu─čunda bu “P” anahtar─▒, “S” haline gelmekte ve SCSI ID’yi ifade etmektedir.

/N: Ka├ž adet CD ROM s├╝r├╝c├╝ oldu─čunu tan─▒mlan─▒r.

AUTOEXEC.BAT DOSYASINDAK─░LER:

/MSCDEX.EXE: Microsoft taraf─▒ndan yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. CD ROM’un herhangi bir s├╝r├╝c├╝ gibi kullan─▒m─▒n─▒ sa─člar. Diskten nas─▒l okuma yap─▒laca─č─▒n─▒ ve bu s├╝r├╝c├╝n├╝n hangi harfle an─▒laca─č─▒n─▒ i├žermektedir.

/D: Ayg─▒t ad─▒. Bu se├ženekle ayg─▒t s├╝r├╝c├╝n├╝n nerede bulundu─ču g├Âsterilir. Config.sys dosyas─▒ndaki “/D:” se├žene─či ile ayn─▒ i├žeri─če sahip olmal─▒d─▒r.

lM:## CD ROM s├╝r├╝c├╝s├╝ i├žin ka├ž sekt├Âr buffer’─▒n ayr─▒laca─č─▒n─▒ g├Âsterir. (1 sekt├Âr = 2KB). “M” kullan─▒lmad─▒─č─▒ durumlarda 10 de─čerini al─▒r.

/V: Buffer i├žin harcanan bellek, o anda y├╝kl├╝ veriler, vb. istatistik de─čerleri g├Âsterir.

/L: CD ROM’u “D” olarak g├Ârmeye yarar. Herhangi bir harf verilmedi─či takdirde sistemde varolan s├╝r├╝c├╝ harflerinden bir sonras─▒ kullan─▒l─▒r.

/E: Sistemin Expanded belle─čini kullanmas─▒n─▒ sa─člar.

6.3.7 OLASI SORUNLAR VE ├ç├ľZ├ťMLER─░

CD ROM kurulduktan sonra normal i┼člevini sa─člam─▒yor

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Mercekler Ve Aynalar

MERCEKLER VE AYNALAR

Ayna, insan─▒n kendisini g├Ârmesi i├žin kulland─▒─č─▒ cam veya maden levhad─▒r. Mercek ise i├žinden ge├žen paralel ─▒┼č─▒nlar─▒ birbirine yakla┼čt─▒ran ya da uzakla┼čt─▒ran saydam bir cisimdir. ─░nsan g├Âz├╝n├╝n g├Ârmesini g├Âz merce─či sa─člar. G├Ârme bozuklu─čunu gidermek i├žin merceklerden olu┼čan g├Âzl├╝k tak─▒l─▒r. Foto─čraf makinesi ve b├╝y├╝te├ž de, mercekle ├žal─▒┼čan ara├žlard─▒r. Mikrokskop, teleskop ve di─čer bir├žok ├Âl├žme ara├žlar─▒nda mercekler ve aynalar bulunmaktad─▒r.

Bir aynan─▒n ├Ân├╝nde durup bakarsan─▒z, y├╝z├╝n├╝z├╝ g├Ârebilirsiniz. Aynan─▒n durumunu de─či┼čtirince, ba┼čka cisimleri de g├Ârebilirsiniz. Aynada, ├Ân├╝ndeki cismin bir g├Âr├╝nt├╝s├╝ olu┼čur.

Mercek ve aynalar, g├Âr├╝nt├╝ eldesi i├žin kullan─▒l─▒rlar. Normal bir d├╝z aynada, ├Ândeki cismin g├Âr├╝nt├╝s├╝, cisimle ayn─▒ b├╝y├╝kl├╝kte ve do─črultudad─▒r; fakat sa─č─▒ ve solu yer de─či┼čtirmi┼čtir. Sol el, g├Âr├╝nt├╝n├╝n sa─č taraf─▒nda g├Âr├╝n├╝r. Aynalar ve merceklerle daha b├╝y├╝k yada daha k├╝├ž├╝k g├Âr├╝nt├╝ler de elde edilebilir.

Mercek, bir ya da iki y├╝z├╝ ├žukur veya t├╝msek olan, cam veya plastikten yap─▒lm─▒┼č bir ara├žt─▒r. Saydamd─▒r, yani ─▒┼č─▒─č─▒ ge├žirir. Fakat i├žinden ge├žen ─▒┼č─▒─č─▒n gidi┼čini sapt─▒r─▒r. Bu sapmaya ─▒┼č─▒─č─▒n k─▒r─▒lmas─▒ denir.

Ayna ise ─▒┼č─▒─č─▒n ge├žemedi─či, parlak bir cisimdir. Y├╝zleri d├╝z veya e─čri olabilir. Cam─▒n bir taraf─▒n─▒ g├╝m├╝┼č veya ba┼čka metalle kaplayarak yap─▒l─▒r. Ayna, ├╝zerine gelen ─▒┼č─▒─č─▒, geldi─či tarafa geri g├Ânderir. Bu olaya da ─▒┼č─▒─č─▒n yans─▒mas─▒ denir.

Mercekler ve aynalarla ilgili ├žal─▒┼čmalara geometrik optik denir. Optik, ─▒┼č─▒k bilgisi demektir. Geometri ise, ┼čekiller ve do─črultular─▒ inceleyen bilimdir.farkl─▒ ┼čekilli mercekler ve aynalar, ─▒┼č─▒─č─▒n gidi┼čini ├že┼čitli ┼čekillerde de─či┼čtirirler. Bunlar geometrik optik kurallar─▒yla belirlenmi┼čtir.

I┼č─▒k, bir enerji t├╝r├╝d├╝r. Kitab─▒n sayfas─▒ndan g├Âze gelen ─▒┼č─▒k, g├Âze enerji ta┼č─▒maktad─▒r. Fakat ayna ve merceklerin ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ a├ž─▒klamak i├žin ─▒┼č─▒─č─▒n ne oldu─čunu a├ž─▒klamaya gerek yoktur. I┼č─▒─č─▒n ne oldu─ču ├Â─črenilmeden ├žok ├Ânce ─▒┼č─▒─č─▒n hareket ┼čekli incelenmi┼č ve anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒.

I┼č─▒k, cam, su ve hava gibi maddelerden ge├žebilir. Bu maddelere ortam denir. Bo┼čluk da bir ortamd─▒r ve ─▒┼č─▒k ondan da ge├žebilir. I┼č─▒─č─▒n hareketi, ─▒┼č─▒nlardan yola ├ž─▒k─▒larak daha kolay incelenebilir. I┼č─▒k ─▒┼č─▒n─▒, ─▒┼č─▒─č─▒n ├žok ince bir par├žas─▒d─▒r.

Bir ortamda yol alan bir ─▒┼č─▒n do─črusal olarak gider. Fakat ba┼čka bir ortama ge├žince, do─črultusu de─či┼čir. Bir ayna veya merce─če ├žarp─▒nca da ayn─▒ ┼čey olur. Bunlara gelirken ve ├ž─▒kt─▒ktan sonra ─▒┼č─▒k do─črusal yay─▒l─▒r. Fakat i├žinde, k─▒r─▒lmalar nedeniyle sapmalar olur.

D├╝z bir ├žizgi ├žizin. Bunu bir aynan─▒n d├╝z y├╝z├╝ varsay─▒n. Sonra bu y├╝zeye gelen, do─črusal bir ─▒┼č─▒n ├žizin. Bu ─▒┼č─▒n, aynaya herhangi bir noktada ├žarps─▒n. Ayn─▒ noktaya gelen, fakat aynaya dik bir ─▒┼č─▒n daha ├žizin. Buna dik ├žizgi veya normal denir.

├ľnce ├žizilen herhangi ─▒┼č─▒n, normalle bir a├ž─▒ yapar ve bu a├ž─▒ya gelme a├ž─▒s─▒ ad─▒ verilir. Yans─▒yan ─▒┼č─▒n da, normalle bir a├ž─▒ yapar. Buna yans─▒ma a├ž─▒s─▒ denir.

Yans─▒ma yasas─▒na g├Âre, gelme a├ž─▒s─▒yla yans─▒ma a├ž─▒s─▒ birbirine e┼čittir. B├Âylece, yans─▒yan ─▒┼č─▒n, gelen ─▒┼č─▒n─▒n normalle yapt─▒─č─▒ a├ž─▒n─▒n ayn─▒n─▒ yapacak ┼čekilde, normalin di─čer taraf─▒na ├žizilebilir. Gelme a├ž─▒s─▒ s─▒f─▒r derece ise, gelen ─▒┼č─▒nla yans─▒yan ─▒┼č─▒n ├╝st├╝ste ├žak─▒┼č─▒r.

Gelme a├ž─▒s─▒ doksan dereceye yak─▒nsa, yans─▒yan ─▒┼č─▒n da ayna y├╝z├╝ne de─čerek gider.

Bu olay, bir bilardo topunun masan─▒n kenar─▒na ├žarp─▒p, ayn─▒ a├ž─▒yla di─čer tarafa gitmesine benzer.

Aynan─▒n ├Ân├╝ne bir cisim koydu─čumuzu d├╝┼č├╝nelim. Cismin her noktas─▒ndan ge├žerek gelen ─▒┼č─▒nlar aynaya ├žarpar.

Her ─▒┼č─▒n, yans─▒ma kural─▒na uyar. Yans─▒yan ─▒┼č─▒nlar, normalin di─čer taraf─▒na do─čru yol al─▒rlar. Aynan─▒n arkas─▒ndaki bir noktadan ─▒┼č─▒nlar ├ž─▒k─▒yormu┼č gibi g├Âr├╝n├╝r. Cisim oradaym─▒┼č gibi olur. Bu ┼čekilde, aynan─▒n arkas─▒nda olu┼čan g├Âr├╝nt├╝ye ger├žek olmayan g├Âr├╝nt├╝ denir.

D├╝z aynada,cisimle g├Âr├╝nt├╝ ayn─▒ boydad─▒r. Ayna arkas─▒ndaki g├Âr├╝nt├╝n├╝n ve ├Ândeki cismin, aynaya uzakl─▒klar─▒ e┼čittir.

B├╝t├╝n cisimler, ├╝zerlerine gelen ─▒┼č─▒─č─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ yans─▒t─▒rlar. B├Âyle olmasayd─▒, onlar─▒ g├Âremezdik. Fakat neden her cisimde aynadaki gibi g├Âr├╝nt├╝ler g├Ârmeyiz? Ayna y├╝zeyinin ├Âzelli─či nedir?

Aynalarda g├Âr├╝nt├╝ olu┼čmas─▒n─▒n nedeni arka y├╝zlerinin ├žok parlak olmas─▒d─▒r. Y├╝zey p├╝r├╝zl├╝ olursa, yans─▒yan ─▒┼č─▒nlar bir├žok do─črultulara da─č─▒l─▒r, bu y├╝zden bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čamaz.

D─▒┼čb├╝key (konveks) aynadaki g├Âr├╝nt├╝ de, d├╝z aynadakine benzer. Y├╝zeyi d├╝z de─čildir ve d─▒┼ča do─čru ├ž─▒k─▒nt─▒l─▒d─▒r.bir topun y├╝zeyi veya fincan─▒n d─▒┼č taraf─▒ da d─▒┼čb├╝keydir. D─▒┼čb├╝key aynan─▒n y├╝zeyi k├╝reseldir ve k├╝renin bir k─▒sm─▒ ┼čeklindedir. B├╝y├╝k ma─čazalardaki ve otomobillerdeki aynalar genellikle d─▒┼čb├╝keydir. D─▒┼čb├╝key aynada cismin g├Âr├╝nt├╝s├╝, cisimden daha k├╝├ž├╝kt├╝r. Ayr─▒ca g├Âr├╝nt├╝n├╝n bi├žimi de bozulmu┼čtur.

D─▒┼čb├╝key aynalarda yaln─▒z g├Âr├╝nt├╝n├╝n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ de─či┼čmez. G├Âr├╝nt├╝n├╝n aynaya uzakl─▒─č─▒, cismin aynaya uzakl─▒─č─▒ndan daha azd─▒r. Otomobillerdeki geriyi g├Ârme aynalar─▒nda arkadan gelen otomobiller daha yak─▒nda gibi g├Âr├╝l├╝r. Ger├žek uzakl─▒klar─▒n─▒ anlamak i├žin d├Ân├╝p bakmak gerekir.

D─▒┼č┼čb├╝key aynan─▒n k├╝├ž├╝k bir y├╝zeyini d├╝zlem ayna gibi d├╝┼č├╝nebiliriz. Ayn─▒ ┼čekilde, yery├╝z├╝ndeki k├╝├ž├╝k bir y├╝zeyi de d├╝z olarak g├Âr├╝r├╝z. B├Âylece, her ─▒┼č─▒n, d├╝z y├╝zeyden yans─▒yor gibi d├╝┼č├╝n├╝lebilir.

D─▒┼čb├╝key aynan─▒n merkezinden ve tepesinden ge├žen normal do─čruya aynan─▒n ekseni denir. Eksen ├╝zerindeki cisimlerin g├Âr├╝nt├╝s├╝ yine eksen ├╝zerinde olu┼čur.

├çorba ka┼č─▒─č─▒n─▒n arkas─▒da d─▒┼čb├╝key aynad─▒r. Ka┼č─▒─č─▒n i├ž ├žukur taraf─▒ ise, i├žb├╝key (konkav) bir y├╝zeydir. D─▒┼čb├╝key aynalar, k├╝├ž├╝k g├Âr├╝nt├╝ verdikleri halde, i├žb├╝key aynalardaki g├Âr├╝nt├╝, cisim taraf─▒ndad─▒r ve cisimden daha b├╝y├╝kt├╝r. Tra┼č aynalar─▒ i├ž b├╝key ayna ┼čeklindedir.

E─člence parklar─▒ndaki g├╝ld├╝ren aynalar─▒n y├╝zeyleri dalgal─▒d─▒r. Baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒ d─▒┼čb├╝key, baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒ ise i├žb├╝key aynad─▒r. Bu y├╝zden, bak─▒nca, baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒m─▒z─▒ b├╝y├╝k, baz─▒lar─▒n─▒ ise k├╝├ž├╝k g├Âr├╝r├╝z.

Cisim uzakta ise, i├žb├╝key aynalarda de─či┼čik bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čur.bir tra┼č aynas─▒ndan yeteri kadar uzakta durursan─▒z kendinizi daha k├╝├ž├╝k g├Âr├╝rs├╝n├╝z. Ayn─▒ zamanda g├Âr├╝nt├╝ ba┼č a┼ča─č─▒d─▒r ve aynan─▒n arkas─▒nda de─čil, ├Ân├╝ndedir.

Bu ├že┼čit g├Âr├╝nt├╝ye ger├žek g├Âr├╝nt├╝ denir. G├Âr├╝nt├╝n├╝n bulundu─ču yerden ger├žek ─▒┼č─▒nlar ge├žer. ─░├žb├╝key aynalar─▒n ├žok yak─▒n─▒ndaki cisimlerin g├Âr├╝nt├╝s├╝ ise, d─▒┼čb├╝key aynalardaki gibi ger├žek olmayan g├Âr├╝nt├╝d├╝r.

├çok b├╝y├╝k astronomi teleskoplar─▒nda yans─▒t─▒c─▒ (reflekt├Âr) denilen i├žb├╝key aynalar vard─▒r. Kalifornia┬ĺdaki Palomar da─č─▒ndaki yans─▒t─▒c─▒n─▒n ├žap─▒ 508 santimetredir. Y─▒ld─▒zlar─▒n g├Âr├╝nt├╝lerini elde etmekte kullan─▒l─▒r. Y─▒ld─▒zlar─▒n g├Âr├╝nt├╝lerinin resmi de ├žekilebilir.

Aynalardan ba┼čka, merceklerle de g├Âr├╝nt├╝ elde edilebilir. Mercekler cam disklerden kesilir ve sonra y├╝zeyleri parlat─▒l─▒r. I┼č─▒k, mercekten ge├žince, do─črultusu de─či┼čir. Bu olay─▒ anlamak i├žin, ─▒┼č─▒─č─▒n su ve camda nas─▒l yol ald─▒─č─▒n─▒ bilmek gerekir. Bir ortamdan di─čerine ge├žerken ─▒┼č─▒─č─▒n do─črultusu de─či┼čir. Buna k─▒r─▒lma denir.

Hava ve cam gibi, farkl─▒ iki ortam─▒n s─▒n─▒r─▒n─▒ belirtmek amac─▒yla d├╝z bir ├žizgi ├žizin.

Sonra havadan bir ─▒┼č─▒n geldi─čini g├Âsterin. Cama ├žarpt─▒─č─▒ yerdeki y├╝zeyin normalini ├žizin. I┼č─▒k, cam i├žinde yolunu de─či┼čtirecek ve k─▒r─▒lm─▒┼č ─▒┼č─▒k olacakt─▒r. K─▒r─▒lm─▒┼č ─▒┼č─▒n─▒n, normalle yapt─▒─č─▒ a├ž─▒ya k─▒r─▒lma a├ž─▒s─▒ ad─▒ verilir. Bu a├ž─▒, normalin di─čer taraf─▒ndad─▒r.

K─▒r─▒lma kural─▒na g├Âre k─▒r─▒lma a├ž─▒s─▒, gelme a├ž─▒s─▒ndan daha k├╝├ž├╝kt├╝r. Yani, ─▒┼č─▒k, norrmale do─čru yakla┼č─▒r. E─čer a├ž─▒, y├╝zeye te─čet olarak gelirse, yani dik a├ž─▒l─▒ ise d├╝z olarak yoluna devam devam eder.

┼×imdi de camdan gelen herhangi bir ─▒┼č─▒n ├žizin. Bu ─▒┼č─▒n k─▒r─▒lacak ve havaya ├ž─▒kacakt─▒r. Havadaki k─▒r─▒lma a├ž─▒s─▒, camdakinden farkl─▒d─▒r. K─▒r─▒lma kural─▒na g├Âre, k─▒r─▒lma a├ž─▒s─▒, gelme a├ž─▒s─▒ndan daha b├╝y├╝kt├╝r. I┼č─▒k, normalden uzakla┼č─▒r ┼čekilde yol al─▒r.

Bu iki durum birbirinin benzeridir. Havadaki a├ž─▒, camdaki a├ž─▒dan her zaman daha b├╝y├╝kt├╝r. Cam, havadan daha yo─čun bir maddedir. Yo─čun olan ortamda, a├ž─▒ daha k├╝├ž├╝kt├╝r. Bu durum di─čer ortamlar i├žinde b├Âyledir. I┼č─▒k, hava ile su aras─▒nda k─▒r─▒l─▒yorsa, sudaki a├ž─▒ daha k├╝├ž├╝kt├╝r, ├ž├╝nk├╝ su, havadan daha yo─čundur.

I┼č─▒k, havadan, daha yo─čun bir ortama ge├žerse, o ortam─▒n yo─čunlu─čuna ba─čl─▒ olarak k─▒r─▒l─▒r. Ortam─▒n yo─čunlu─ču fazlaysa, k─▒r─▒lma a├ž─▒s─▒ k├╝├ž├╝k olur; yani ─▒┼č─▒k daha fazla b├╝k├╝l├╝r. Bu b├╝k├╝lme miktar─▒, k─▒r─▒lma indisi denilen bir say─▒yla g├Âsterilir. Yo─čunlu─ču fazla olan ortam─▒n k─▒r─▒lma indisi de b├╝y├╝kt├╝r.

Aynalarda oldu─ču gibi, mercekler de ─▒┼č─▒─č─▒n do─črultusunu de─či┼čtirmek i├žin kullan─▒l─▒r. Bir cisimden gelen ─▒┼č─▒nlar, mercekten ge├žtikten sonra, ba┼čka bir noktada kesi┼čirler ve sanki oradan ├ž─▒k─▒yor gibi olurlar.

Yeni noktada bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čur. B├╝y├╝te├žler, iki taraf─▒ da d─▒┼čb├╝key olan merceklerdir. Bunlar─▒ kullanarak, G├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ bir noktada toplayabilirsiniz. B├Âylece G├╝ne┼čin bir g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ elde edebilirsiniz. Ayn─▒ ┼čekilde pencerenin g├Âr├╝nt├╝s├╝ de g├Âr├╝lebilir.

Bir b├╝y├╝te├žle, kolunuzu uzat─▒p tutarak cisimlere bak─▒n. Cisimlerden gelen ─▒┼č─▒nlar, mercekle g├Âz├╝n├╝z aras─▒nda bir bir yerde birle┼čir ve ─▒┼č─▒k bu noktadan yeniden g├Âz├╝n├╝ze gelir. Cisimlerin ger├žek g├Âr├╝nt├╝lerini g├Âr├╝rs├╝n├╝z. Fakat bu g├Âr├╝nt├╝ler ba┼ča┼ča─č─▒ durumdad─▒r.

K├╝├ž├╝k g├Âk d├╝rb├╝nleri, normal d├╝rb├╝nler ve bir ├žok astronomi d├╝rb├╝n├╝nde, cisimlerin ger├žek g├Âr├╝nt├╝lerini elde etmede d─▒┼čb├╝key mercekler kullan─▒l─▒r. Bunlara ince kenarl─▒ mercekler ad─▒ verilir.

Cisimler ince kenarl─▒ merce─če yakla┼čt─▒k├ža, g├Âr├╝nt├╝leri, mercekten daha uzakta olu┼čur. Fakat cisim, merce─če ├žok yak─▒nsa, ger├žek bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čmaz. Cisimle ayn─▒ tarafta, ger├žek olmayan bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čur. K├╝├ž├╝k bir b├Âce─če, b├╝yeteci yakla┼čt─▒rarak bak─▒nca, b├Âce─čin ger├žek olmayan bir g├Âr├╝nt├╝s├╝ g├Âr├╝l├╝r.

B├╝y├╝te├žteki merce─čin iki y├╝z├╝ de d─▒┼čb├╝key de─čildir. Biri d─▒┼čb├╝key di─čeri d├╝zd├╝r. Bu tip merce─če d├╝zlem-d─▒┼čb├╝key mercek denir. Bir y├╝z├╝ d─▒┼čb├╝key di─čeri ├žukur da olabilir. Bunlar ─▒┼č─▒nlar─▒n daha az da─č─▒lmas─▒n─▒ sa─člarlar.

Ortas─▒, kenarlar─▒ndan daha ince olan mercekler, b├╝y├╝te├ž olarak kullan─▒lamaz. Cisimlerin g├Âr├╝nt├╝leri ger├žek de─čildir ve cisimden daha k├╝├ž├╝kt├╝r. Bunlarla ger├žek g├Âr├╝nt├╝ elde edilemez. G├Âzl├╝klerdeki mercekler daha ├žok bu t├╝rdendir.

Bir cismin veya g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝n foto─čraf─▒n─▒ ├žekebilirsiniz. Foto─čraf makinesinin merce─či iki taraf─▒ d─▒┼čb├╝key ince kenarl─▒ mercektir. Film ├╝zerinde ger├žek g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturur.

─░nsan g├Âz├╝ndeki mercek de ince kenarl─▒d─▒r. G├Âz├╝n a─čtabaka denilen arka k─▒sm─▒nda, ger├žek g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturur. A─čtabakada renkli ─▒┼č─▒klar ve g├Âr├╝nt├╝ler elektrik sinyallerine d├Ân├╝┼č├╝r ve beyine gider.

Yapay merceklerin ┼čekli de─či┼čemedi─či halde, g├Âz merce─či, y├╝zeylerini de─či┼čtirebilir. E─črili─či ├žok fazlala┼č─▒nca, yak─▒ndaki cisimleri g├Âr├╝r. E─črili─či az olunca, uzaktaki cisimleri g├Âr├╝r.

Fota─čraf makinesinin merce─činin belirli bir ┼čekli vard─▒r. Farkl─▒ uzakl─▒ktaki cisimlerin g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝, film ├╝zerine d├╝┼č├╝rebilmek i├žin, mercek hareket ettirilir.

Merceklerin ve aynalar─▒n da yap─▒m kusurlar─▒ olabilir. Y├╝zeylerinin e─črili─či de─či┼čkense, bulan─▒k g├Âr├╝nt├╝lerin olu┼čmas─▒na yol a├žarlar. Bir noktadan gelen ─▒┼č─▒nlar, bir noktada birle┼čmez, farkl─▒ yerlerde birle┼čirler. Buna k├╝resel sapma ad─▒ verilir. Bunu ├Ânlemek i├žin, merceklerin y├╝zeyi tam k├╝resel yap─▒lmaz.

Renk sapmas─▒ nedeniyle de bulan─▒k g├Âr├╝nt├╝ olu┼čabilir. ├ç├╝nk├╝ merce─čin yap─▒ld─▒─č─▒ cam, farkl─▒ renkli ─▒┼č─▒klar─▒, farkl─▒ miktarlarda k─▒rar. Bu y├╝zden cisimlerin g├Âr├╝nt├╝s├╝ bulan─▒k olur. G├Âr├╝nt├╝, renkli ┼čeritler bi├žiminde g├Âr├╝l├╝r. Bu sapma, birka├ž merce─či bir arada kullanarak d├╝zeltilebilir. Kullan─▒lan camlar─▒n k─▒r─▒lma indisleri farkl─▒ se├žilir.

Merce─če gelen ─▒┼č─▒nlar─▒n hepsi di─čer tarafa ge├žmez. Bir k─▒sm─▒ da geri yans─▒r. Bu durum pencere cam─▒nda g├Âr├╝lebilir. Bunlar, optik ara├žlarda istenmeyen yanl─▒┼č g├Âr├╝nt├╝lere yol a├žabilir. Bu yans─▒may─▒ azaltmak i├žin mercekler, ─▒┼č─▒─č─▒ ge├žiren, fakat yans─▒tmayan ├Âzel bir kimyasal maddeyle kaplan─▒r.

I┼č─▒k, yo─čun bir ortamdan, az yo─čun ortama ge├žerse, y├╝zeyin normalinden uzakla┼čarak k─▒r─▒l─▒r. Bu k─▒r─▒lma o kadar fazla olabilir ki , k─▒r─▒lan ─▒┼č─▒n, y├╝zeye te─čet olur. Bu durum kritik a├ž─▒ denilen belli bir geli┼č a├ž─▒s─▒nda olur. Geli┼č a├ž─▒s─▒, kritik a├ž─▒dan daha b├╝y├╝kse, k─▒r─▒lma olmaz. Gelen b├╝t├╝n ─▒┼č─▒k, yeniden ├žok yo─čun ortama yans─▒r. Buna tam yans─▒ma ad─▒ verilir.

Mercek: Optik g├Âr├╝nt├╝ler olu┼čturmak i├žin kullan─▒lan, genellikle k├╝resel y├╝zeylerle s─▒n─▒rl─▒, camdan ya da ─▒┼č─▒k k─▒r─▒c─▒ bir maddeden yap─▒lm─▒┼č hacim.

Dalga ve titr: Ses├Âtesi mercek, ses├Âtesi titre┼čimlerin h─▒z─▒n─▒n, ses├Âtesi inceleme ortam─▒ndakinden (su, insan v├╝cudu) ├žok farkl─▒ oldu─ču bir gere├ž i├žinde (pleksiglas, kau├žuk) ger├žekle┼čtirilen ve bu nedenle, ses├Âtesi titre┼čimler i├žin optik merceklerin ─▒┼č─▒─ča g├Âsterdi─čine benzer ├Âzellikler g├Âsteren d├╝zenek. (Ses├Âtesi mercekler, akustik mikroskopta kullan─▒l─▒r.)

Elektron: Elektron merce─či, kondansat├Ârlerden (elektrostatik mercek), bobin ya da elekrom─▒knat─▒slardan (elektromanyetik mercek) olu┼čan ve optik merceklerin ─▒┼č─▒k demetlerini sapt─▒rd─▒─č─▒ gibi, y├╝kl├╝ par├žac─▒k demetlerini de sapt─▒ran eksenel bak─▒┼č─▒ml─▒ d├╝zenek. (Elektron ak─▒mlar─▒n─▒ yak─▒nsatmaya olanak veren elektron mercekleri bir├žok ayg─▒tta, ├Âzellikle elektron mikroskoplar─▒nda kullan─▒l─▒r.)

Mad: Kenarlara do─čru incelen, nispeten az kal─▒nl─▒kta mineral y─▒─č─▒n─▒.

Oftalmol: Yapay g├Âzmerce─či genellikle katarakt nedeniyle ├ž─▒kar─▒lan g├Âzmerce─činin yerine tak─▒lan implant.(Afaki durumunda g├Âzl├╝kle yap─▒lan d├╝zeltmeye g├Âre ├žok daha iyi oldu─čundan b├╝y├╝k bir geli┼čme g├Âstermi┼čtir:g├Ârme alan─▒n─▒ tam g├Âr├╝r ve g├Âr├╝nt├╝lerin boyutlar─▒n─▒ da b├╝y├╝tmez.)

Opt: Basamakl─▒ mercek ya da Fresnel merce─či merkezi bir mercek ile k─▒r─▒c─▒ ya da yans─▒t─▒c─▒ ├že┼čitli halkalardan olu┼čan ve ko┼čut ─▒┼č─▒kl─▒ geni┼č bir demet elde etmek i├žin deniz fenerlerinde kullan─▒lan optik sistem.

Radyotekn: Radyoelektriksel mercek, bir radyoelektrik dalgas─▒n─▒n yay─▒lmas─▒nda, faz gecikmeleri olu┼čturmaya yarayan ve b├Âylece yak─▒nsama ya da ─▒raksama etkileri yaratan d├╝zenek; faz gecikmelerinin de─čeri gelme a├ž─▒s─▒na ya da d├╝zenekten ge├žen ─▒┼č─▒n─▒n konumuna ba─čl─▒d─▒r.

Ansikl. Opt: Bir mercek, genellikle k├╝resel olan iki y├╝zeyle (diyoptrlar) s─▒n─▒rl─▒, k─▒r─▒c─▒ ve saydam bir ortamdan olu┼čur. Do─čurucular─▒ ko┼čut olan iki silindir y├╝zeyle s─▒n─▒rl─▒ mercekler de vard─▒r.

Mercek: Bir cisimden gelen ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ odaklayarak cismin optik g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ olu┼čturmaya yarayan cam ya da bir ba┼čka saydam malzemeye denir. Foto─čraf makinesi, g├Âzl├╝k, mikroskop, teleskop gibi ayg─▒tlarda merceklerden yararlan─▒l─▒r. I┼č─▒k, merce─čin i├žinde hava da oldu─čundan daha yava┼č ilerler;

bu nedenle de ─▒┼č─▒k demeti hem merce─če girerken hem de mercekten ├ž─▒karken k─▒r─▒l─▒r, yani aniden do─črultu de─či┼čtirir; merceklerin ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ odaklama etkisi de bu olgudan kaynaklan─▒r.

Merceklerde, duyarl─▒ bi├žimde i┼členmi┼č iki kar┼č─▒t y├╝zey vard─▒r; bu y├╝zlerin her ikisi de k├╝resel olabilece─či gibi, biri k├╝resel ├Âteki d├╝zlemsel olabilir. Mercekler, y├╝zeylerinin bi├žimine g├Âre, ├žift d─▒┼čb├╝key, d├╝zlem d─▒┼čb├╝key, yak─▒nsak aymercek, ├žift i├žb├╝key, d├╝zlem i├žb├╝key ve ─▒raksak aymercek olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Merce─čin e─čri y├╝zeyi, gelen ─▒┼č─▒k demetindeki farkl─▒ ─▒┼č─▒nlar─▒n farkl─▒ a├ž─▒larla k─▒r─▒lmas─▒na neden olur ve bu da, ─▒┼č─▒k demetindeki paralel ─▒┼č─▒nlar─▒n tek bir noktaya do─čru y├Ânelmesine (yak─▒nsama) ya da bu noktadan ├Âteye do─čru y├Ânelmesine (─▒raksama) yol a├žar. Bu noktaya merce─čin odak noktas─▒ ya da asal oda─č─▒ denir. Bir cisimden yay─▒lan ya da yans─▒yarak gelen ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n k─▒r─▒lmas─▒, bu ─▒┼č─▒nlar─▒n farkl─▒ bir yerden geliyormu┼č gibi alg─▒lanmas─▒na yol a├žar ve nitekim bu farkl─▒ yerde de cismin optik bir g├Âr├╝nt├╝s├╝ olu┼čur. Bu g├Âr├╝nt├╝ ger├žek (foto─čraf─▒ ├žekilebilir ya da ekran yans─▒t─▒labilir) olabilece─či gibi sanal da (mikroskopta oldu─ču gibi, ancak merce─čin i├žinden bak─▒larak g├Âr├╝lebilir) olabilir. Cismin optik g├Âr├╝nt├╝s├╝ cismin kendisinden daha b├╝y├╝k ya da daha k├╝├ž├╝k olabilir; bu durum, merce─čin odak uzakl─▒─č─▒na ve cisim ile mercek aras─▒ndaki uzakl─▒─ča ba─čl─▒d─▒r.

Duyarl─▒ ve net bir g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturabilmek i├žin genellikle tek bir mercek yetmez; bu nedenle de ├Ârne─čin teleskoplarda, mikroskoplarda ya da foto─čraf makinelerinde, de─či┼čik mercek kombinasyonlar─▒ndan yararlan─▒l─▒r. Bu t├╝r mercek gruplar─▒ndaki merceklerden baz─▒lar─▒ d─▒┼čb├╝key ve baz─▒lar─▒ i├žb├╝key olabilece─či gibi bunlar─▒n baz─▒lar─▒ k─▒rma ya da ay─▒rma g├╝c├╝ y├╝ksek ve baz─▒lar─▒ da k─▒rma ya da ay─▒rma g├╝c├╝ d├╝┼č├╝k camdan yap─▒lm─▒┼č olabilir. Gruptaki mercekler, her birinin sap─▒nc─▒ (aberasyon) istenen d├╝zeyde olacak ve net bir g├Âr├╝nt├╝ elde edilebilecek bi├žimde, duyarl─▒l─▒kla saptanm─▒┼č uzakl─▒klarda yerle┼čtirilir ya da ├╝st ├╝ste yap─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Mercekler yerle┼čtirilirken y├╝zeylerinin e─čiklik merkezinin asal eksen ya da optik eksen denen d├╝z bir hatt─▒n ├╝zerinde bulunmas─▒na ├Âzen g├Âsterilir.

Mercekler ├žok de─či┼čik ├žaplarda yap─▒labilir; ├Ârne─čin mikroskoplarda 0,16 cm, teleskoplarda ise 100 cm┬ĺlik mercekler kullan─▒labilir. Daha b├╝y├╝k teleskoplarda mercek yerine i├žb├╝key aynalardan yararlan─▒l─▒r.

Mercek ├çe┼čitleri:

Y├╝zlerinin durumuna ve bi├žimine g├Âre, ├╝├ž├╝ ince kenarl─▒, ├╝├ž├╝ de kal─▒n kenarl─▒ olmak ├╝zere alt─▒ t├╝r mercek ay─▒rt edilir. Y├╝zlerin C1 ve C2 e─črilik merkezlerinden ge├žen do─čruya merce─čin ana ekseni ad─▒ verilir ( y├╝zlerden biri d├╝zlemse, merkezlerden biri sonsuza gider). S1 S2 uzunlu─ču merce─čin kal─▒nl─▒─č─▒d─▒r. Kal─▒nl─▒k, y├╝zlerin e─črilik yar─▒ ├žap─▒ kar┼č─▒s─▒nda ├Ânemsiz kal─▒yorsa, mercek ince, kar┼č─▒t bir durum s├Âz konusu oldu─čunda da kal─▒nd─▒r. ─░nce kenarlar─▒n baz─▒ ├Âzellikleri, incelenmesi daha g├╝├ž olan kal─▒n merceklere de yayg─▒nla┼čt─▒r─▒labilir.

─░nce mercekler: ─░nce mercekler durumunda S1 ve S2 noktalar─▒n─▒n, ana eksen ├╝zerinde bulunan ve merce─čin optik merkezi ad─▒ verilen bir O noktas─▒nda birbiriyle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ kabul edilir. ─░nce mercekler ince kenarl─▒ ya da kal─▒n kenarl─▒ olabilirler. ─░nce kenarl─▒lar yak─▒nsak merceklerdir: Ana eksene paralel olan her ─▒┼č─▒n demeti bir F noktas─▒nda yak─▒nsayarak g├Âr├╝n├╝r hale ge├žer. Kal─▒n kenarl─▒lar s├Âz konusu oldu─čundaysa mercek ─▒raksakt─▒r. Bu sonu├žlar k─▒r─▒lma yasalar─▒ndan kaynaklan─▒r. Bir merce─čin, bir cismin tam belirgin (net) bir g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ vermesi i├žin, cismin her noktas─▒na g├Âr├╝nt├╝n├╝n bir noktas─▒ denk d├╝┼čmelidir: Bu durumda sisteme stigmatik ad─▒ verilir. Bunu ger├žekle┼čtirmek ├žok g├╝├ž, hatta b├╝y├╝k boyutlu cisimler s├Âz konusu oldu─čunda olanaks─▒zd─▒r. Bununla birlikte, g├Âr├╝nt├╝y├╝ olu┼čturmak ├╝zere kullan─▒lan ─▒┼č─▒nlar─▒n ana eksen ile yapt─▒klar─▒ e─čim az oldu─ču ve mercekten optik merkeze yak─▒n ge├žtikleri zaman (Gauss ko┼čullar─▒) yeterli derecede iyi bir sonu├ž elde edilir.

Bu durumda, ana eksene dik bir d├╝z cisimden, eksene dik bir d├╝z g├Âr├╝nt├╝ sa─član─▒r. G├Âr├╝nt├╝, bu noktaya yerle┼čtirilmi┼č olan bir ekran ├╝zerinde g├Âzlenebiliyorsa buna ger├žek g├Âr├╝nt├╝, kar┼č─▒t durumdaysa zahir g├Âr├╝nt├╝ ad─▒ verilir.

Yak─▒nsak mercekler: Ana eksene paralel ─▒┼č─▒nlar─▒n yak─▒nsama noktas─▒ olan F noktas─▒na ana g├Âr├╝nt├╝-odak ad─▒ verilir. Bu odak ana eksen do─črultusunda, sonsuzdaki bir nesne-noktan─▒n g├Âr├╝nt├╝s├╝d├╝r.(uygulamada nesne-noktan─▒n g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝n tam F ├╝zerinde olmas─▒ i├žin, bu noktan─▒n OF uzunlu─čunun on kat─▒ kadar bir uzakl─▒kta bulunmas─▒ ├žo─čunlukla yeterli olur.)

├ľte yandan, ana eksen ├╝zerinde ├Âyle bir F noktas─▒ da belirlenebilir ki, F┬ĺten ├ž─▒kan ─▒┼č─▒nlar mercekten ge├žtikten sonra ana eksene paralel bir ─▒┼č─▒n demeti olu┼čtururlar. S├Âz konusu F noktas─▒n─▒n g├Âr├╝nt├╝s├╝ bu durumda ana eksen ├╝zerinde sonsuzda bulunur ve F noktas─▒na ana nesne-odak ad─▒ verilir.

OF ve OF┬ĺ uzunluklar─▒ s─▒ras─▒yla merce─čin nesne-odak uzakl─▒─č─▒ ve g├Âr├╝nt├╝-odak uzakl─▒─č─▒ olarak adland─▒r─▒l─▒r. Ana eksene e─čik olarak gelen paralel bir ─▒┼č─▒n demeti, ana eksene F┬ĺ nokatas─▒nda dik olan bir d├╝zlemde ki bir H┬ĺ noktas─▒nda (ikincil g├Âr├╝nt├╝-odak) yak─▒nsar; bu d├╝zlem, g├Âr├╝nt├╝-odak d├╝zlemidir. Ayn─▒ bi├žimde, ikincil nesne-odak ve nesne-odak d├╝zlemi tan─▒mlanabilir.

B─░R NESNEN─░N YAKINSAK B─░R MERCEK ARACILI─×IYLA VER─░LM─░┼× G├ľR├ťNT├ťS├ťN├ťN GEOMETR─░K OLARAK ELDE ED─░LMES─░. Basit olarak bir AB do─čru par├žas─▒yla g├Âsterilmi┼č olan d├╝z bir nesne ve mercek konumu ve boyutlar─▒ ├žizim yoluyla saptanabilen bir A┬ĺ B┬ĺ g├Âr├╝nt├╝s├╝ verir(├çizim kolayl─▒─č─▒ i├žin baz─▒ noktalar ana eksenden uzakla┼čm─▒┼č olsalar bile, Gauss ko┼čullar─▒n─▒n ger├žekli─či kabul edilir). Merce─čin ana ekseni ├╝st├╝nde bir A noktas─▒yla, bu eksene dik olan AB do─črusu se├žilir. Aranan g├Âr├╝nt├╝, merce─čin ana eksenine dik olan ve B noktas─▒ndan B┬ĺ g├Âr├╝nt├╝s├╝ bilindi─činden tam olarak saptanan bir A┬ĺB┬ĺ do─čru par├žas─▒d─▒r. B┬ĺ elde etmek i├žin, B┬ĺden ├ž─▒kan demetin iki ├Âzel ─▒┼č─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒n─▒r(geometride, bir nokta, bilinen iki do─črunun kesi┼čmesiyle tam olarak belirlenir);s├Âzgelimi, F noktas─▒ndan ge├žerek gelen ─▒┼č─▒nla, O optik merkezden ge├žerek gelen ─▒┼č─▒n kullan─▒labilir. Bu iki ─▒┼č─▒n─▒n kesi┼čme noktas─▒, aranan B┬ĺ noktas─▒d─▒r(B┬ĺden ge├žen ─▒┼č─▒nlar─▒n t├╝m├╝, mercekten ge├žtikten sonra B┬ĺ noktas─▒ndanda ge├žerler). Nesnenin konumuna g├Âre g├Âr├╝nt├╝ ger├žek yada zahiridir.

Iraksak mercekler:Ana eksene paralel ─▒┼č─▒nl─▒ bir demete F┬ĺ noktas─▒ndan ├ž─▒k─▒yormu┼č gibi olan ─▒raksak bir demet denk d├╝┼čer; bu noktaya anag├Âr├╝nt├╝-odak denir. Ana nesne-odak ad─▒ verilen birF noktas─▒nda, zahiri olarak yak─▒nsayacak bi├žimde bir demetin mercek ├╝st├╝ne g├Ânderilmesiyle, ana eksene paralel olarak ortaya ├ž─▒kan bir demet elde edilir. Yak─▒nsak mercekteki gibi, ─▒raksak merceklerde de g├Âr├╝nt├╝-odak ve nesne-odak d├╝zlemleri ile g├Âr├╝nt├╝-odak ve nesne-odak uzakl─▒klar─▒┬ĺn─▒n tan─▒m─▒ yap─▒l─▒r.

B─░R NESNEN─░N IRAKSAK B─░R MERCEK ARACILI─×IYLA VER─░LM─░┼× G├ľR├ťNT├ťS├ťN├ťN GEOMETR─░K OLARAK ELDE ED─░LMES─░. Burada da yak─▒nsak mercekler i├žin yap─▒lan i┼člemin ayn─▒s─▒ ger├žekle┼čtirilir:B noktas─▒ndan ├ž─▒kan iki ├Âzel ─▒┼č─▒n (s├Âzgelimi,biri O┬ĺ dan, ├Âteki F┬ĺ den ge├žen ) kullan─▒l─▒r. Birincisi sapmaz;ikincisiyse ana eksene paralel olarak ├ž─▒kan bir ─▒┼č─▒n gibi sapar. Bu iki ─▒┼č─▒n─▒n kesi┼čme noktas─▒, aranan B┬ĺ noktas─▒d─▒r. Nesnenin konumuna g├Âre, g├Âr├╝nt├╝ ger├žek yada zahiridir.

Mercek Sap─▒n├žlar─▒:

Mercek Gauss ko┼čullar─▒na uygun olarak kullan─▒lmad─▒─č─▒ zaman, elde edilen g├Âr├╝nt├╝ler bozulur ve sap─▒n├ž (aberasyon) diye adland─▒r─▒lan olaylar g├Âr├╝l├╝r.

Renkser Sap─▒n├ž: Beyaz ─▒┼č─▒kta ayd─▒nlanm─▒┼č bir nesne, az ya da ├žok ├Ânemli renklenme g├Âsteren bir g├Âr├╝nt├╝ verir. Buna merce─čin k─▒r─▒lma indisinin, ─▒┼č─▒─č─▒n dalga boyuyla birlikte de─či┼čmesi yol a├žar. Beyaz ─▒┼č─▒k farkl─▒ renklerdeki belirli say─▒da ─▒┼č─▒n─▒m─▒n ├╝st ├╝ste gelmesi bi├žiminde ele al─▒n─▒rsa (tek bile┼čenli [tek renkli] ─▒┼č─▒n─▒m) bu ─▒┼č─▒─č─▒n k─▒rm─▒z─▒ ─▒┼č─▒n─▒mlar─▒ morunkilerle ayn─▒ noktaya yak─▒nsamazlar. B├Âylelikle farkl─▒ renklerde bir├žok g├Âr├╝nt├╝ elde edilir. Bunlar ancak k─▒smen ├╝st ├╝ste gelirler.

Geometrik Sap─▒n├ž: B├╝y├╝k a├ž─▒l─▒ml─▒ bir demet kullan─▒ld─▒─č─▒nda bir nesne noktas─▒, bir P┬ĺg├Âr├╝nt├╝ noktas─▒ verir; ├ž├╝nk├╝ merce─čin kenar b├Âlgelerinden ge├žen ─▒┼č─▒nlar eksene yak─▒n b├Âlgeden ge├ženlere oranla daha ├žok parlar; yak─▒nsak bir merce─čin merkez b├Âlgesine g├Âre kenarlar─▒ da yak─▒nsak, ─▒raksak bir merce─čin kenarlar─▒ da daha ─▒raksakt─▒r (k├╝resel sap─▒nma). Yukar─▒daki bozulma d├╝zeltilse bile, mercek, ana eksenin yak─▒n─▒nda bulunan bir noktan─▒n g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝, bu noktadan ├ž─▒kan demet ├žok geni┼čse normal bi├žiminde vermez. Bi├žimi kuyruklu y─▒ld─▒z─▒ (komet) an─▒msatan bir leke elde edilir; bu sap─▒nca koma ad─▒ verilir.

Dar demetlerin kullan─▒lmas─▒, kusurlardan ar─▒nm─▒┼č g├Âr├╝nt├╝lerin elde edilmesi i├žin yeterli olmaz. Ger├žek merce─čin ana eksenine ├žok e─čimli olarak gelen ince bir ─▒┼č─▒k demetiyle nesne-noktan─▒n iki ayr─▒ g├Âr├╝nt├╝s├╝ meydana gelir. Astigmatizm ad─▒ verilen bu sap─▒n├ž bir dairesel yar─▒ ├žaplar─▒n─▒ ayn─▒ anda net bir g├Âr├╝nt├╝s├╝ elde edilmesinin olanaks─▒zla┼čmas─▒ndan kaynaklan─▒r: Yatay ├žap belirgin olunca dikey ├žap belirsizdir; bu durumun tersi de s├Âz konusudur.

Ayr─▒ca bu kusurlar d├╝zeltilse bile ana eksene dik olan geni┼č bir d├╝zlemsel y├╝zeyin g├Âr├╝nt├╝s├╝ e─čri bir y├╝zeydir. Bu kusara alan e─črili─či ad─▒ verilir.

Yukar─▒da s├Âz├╝ edilen kusurlar giderildikten sonra ba┼čkalar─▒ ortaya ├ž─▒kabilir; bunlar─▒n sonucu olarak g├Âr├╝nt├╝lerin do─črusal b├╝y├╝mesi, merce─čin ekseninden uzakla┼čt─▒k├ža artar. B├Âylece, eksenden ge├žmeyen bir do─čru ├žizgi i├žb├╝keyli─či g├Âr├╝nt├╝n├╝n merkezine do─čru (f─▒├ž─▒ bi├žiminde b├╝k├╝lme) ya da ters y├Ânde (hilal bi├žiminde b├╝k├╝lme) d├Ânm├╝┼č olan e─čri bir ├žizgi verir.

Bu sap─▒n├žlar─▒n azalt─▒lmas─▒ sorunu ├žok g├╝├žt├╝r, ├ž├╝nk├╝ d├╝zeltilmeleri i├žin gerekli ko┼čullar ├žo─ču kez birbirine kar┼č─▒tt─▒r. G├Âzl├╝k├ž├╝ler, iste─če g├Âre, ├že┼čitli merceklerin bi├žimlerinden, maddelerinden ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ yerlerinden yararlanmak amac─▒yla bir ├žok merce─či bir arada kullan─▒rlar.

├ľzel Mercekler:

Silindirik mercekler, silindir bir y├╝zey ve bir d├╝zlemle, k├╝resel-silindirik mercekler bir k├╝re ve silindirle s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Baz─▒ merceklerse y├╝zlerinden biri bir d├╝zlem ya da bir k├╝reyle de─či┼čtirilebilen, iki tor y├╝zeyiyle s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r; bu tor mercekler ├Âzellikle g├Âzlerdeki astigmat durumunun d├╝zeltilmesine yararlar. Fresnel┬ĺin deniz fenerlerinde kullan─▒lan kademeli mercekleri eksenin k├╝resel sap─▒nc─▒n─▒n k─▒smen, ama yeterli olarak giderilmesini sa─člar. Merkez b├Âlgesinin kal─▒nl─▒─č─▒n─▒n azalt─▒lmas─▒, b├╝y├╝k ├žapta uygulamalar─▒n ger├žekle┼čtirilmesine olanak verir. B├Âylelikle ─▒s─▒nma ve b├╝y├╝k enerji yitimi tehlikesi de azalt─▒lm─▒┼č olur.

Merceklerin Kullan─▒ld─▒─č─▒ Yerler:

D─▒┼čb├╝key mercekler foto─čraf makinelerinde kullan─▒l─▒r. Foto─čraf makinesinde, merce─čin hemen arkas─▒nda bir foto─čraf filmi bulunur. Foto─čraf makinesinin boyutlar─▒ ve film ile mercek aras─▒ndaki uzakl─▒k g├Âz ├Ân├╝nde tutlacak olursa, foto─čraf─▒ ├žekilecek g├Âr├╝nt├╝n├╝n makineye olduk├ža uzak oldu─ču kavranabilir. ─░┼čte mercek bu uzaktaki cisimlerden, insanlardan ya da manzartadan gelen ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ toplayarak ard─▒ndaki film ├╝zerinde ├Âdaklar ve burada g├Âr├╝nt├╝n├╝n ba┼č a┼ča─č─▒, yani ters bir resmini olu┼čturur. Refleks tipi makinelerde, birincisinin ayn─▒s─▒ ikinci bir mercek daha bulunur; bu mercek, ayn─▒ g├Âr├╝nt├╝y├╝ arkadaki bir cam ekran─▒n ├╝zerine d├╝┼č├╝rerek foto─čraf├ž─▒n─▒n odaklama ayar─▒n─▒ iyi yapabilmesine ve ├žekece─či resmi tam olarak g├Ârebilmesini sa─člar.

Zoom objektifli─či makinelerde ise odak uzakl─▒─č─▒n─▒n de─či┼čmesini sa─člayan ayr─▒ bir mercek sistemi bulunur.

Sinema filmi g├Âstericilerinden ya da slayt makinelerinde parlak bi├žimde ayd─▒nlat─▒lm─▒┼č filmden gelen ─▒┼č─▒k ├╝zerine d├╝┼č├╝rmeye yarayan d─▒┼čb├╝key mercekler kullan─▒l─▒r. Film yaln─▒zca 35 mm geni┼čli─čindedir, ama ekran ├╝zerine d├╝┼č├╝r├╝len g├Âr├╝nt├╝n├╝n geni┼čli─či metrelerce olabilir.

G├Âzdeki Mercek :

G├Âzde de, g├Âr├╝nt├╝y├╝ olu┼čturan bir d─▒┼čb├╝key mercek sistemi vard─▒r. ├ľndeki kavisli, saydam katman (kornea) ile aras─▒ndaki suyumsu s─▒v─▒ bir s─▒v─▒ mercek olu┼čturur; g├Âzbebe─činden (iristeki k├╝├ž├╝k delik ) g├Âze giren ─▒┼č─▒k, ilk a┼čamada bu mercek taraf─▒ndan odaklan─▒r. Sonra ─▒┼č─▒k, g├Âzbebe─činin ard─▒nda yer alan, i├žteki d─▒┼čb├╝key g├Âz merce─činden ge├žer. Bak─▒lmakta olan cismin g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝n odaklama ayar─▒n─▒n yap─▒labilmesi i├žin, k├╝├ž├╝k kaslar g├Âz merce─činin e─črili─čini ve bi├žimini de─či┼čtirebilir. G├Âr├╝nt├╝, g├Âz├╝n arkas─▒nda, a─čtabaka denen ─▒┼č─▒─ča duyarl─▒ bir alan─▒n ├╝zerinde olu┼čur. Mercek sistemi d─▒┼čb├╝key oldu─čundan g├Âr├╝nt├╝ ba┼č a┼ča─č─▒ gelmi┼č durumdad─▒r;g├Âr├╝nt├╝y├╝ do─čru konuma getiren beyindir.

Merce─čin Olu┼čturdu─ču G├Âr├╝nt├╝:

Elinize d─▒┼čb├╝key, yani yak─▒nsak bir mercek al─▒n ve merce─či bir cisme iyice yakla┼čt─▒r─▒n; ├Âyle ki, mercek ile cisim aras─▒ndaki uzakl─▒k, merce─čin odak uzakl─▒─č─▒ndan daha k├╝├ž├╝k olsun. Bu durumda cismi do─čal konumunda, am b├╝y├╝lt├╝lm├╝┼č olarak g├Âreceksiniz. Daha sonra merce─čin ard─▒na, yani sizin bakt─▒─č─▒n─▒z taraf─▒na bir kart koyun; bu durumda, kart─▒n ├╝zerinde cismin g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝n olu┼čmad─▒─č─▒n─▒ fark edeceksiniz(oysa pencereye tutulan mercek ├Ârne─činde g├Âr├╝nt├╝ olu┼čmu┼čtu ). Kart, film yada ekran ├╝zerine d├╝┼č├╝r├╝lebilen g├Âr├╝nt├╝lere ┬ôger├žek ┬ô g├Âr├╝nt├╝ denir. Bu t├╝r y├╝zeylerin ├╝zerinde olu┼čturulamayan g├Âr├╝nt├╝lere de sanal g├Âr├╝nt├╝ ad─▒ verilir yada eski ad─▒yla zahiri g├Âr├╝nt├╝ denir. Sanal g├Âr├╝nt├╝ler ancak merce─čin i├žinden bak─▒larak g├Âr├╝lebilir.

Bir b├╝y├╝te├ž ya da oyuncak bir teleskopla bakarken, g├Âzlenen cismin ├ževresinde genellikle renkli sa├žaklar─▒n olu┼čtu─čunu g├Âr├╝rs├╝n├╝z. Bunun nedeni farkl─▒ renklerden ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n mercekten ge├žerken farkl─▒ a├ž─▒larla k─▒r─▒lmas─▒d─▒r. ├ľrne─čin, mavi ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒ k─▒rm─▒z─▒ ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒ndan daha b├╝y├╝k bir a├ž─▒yla k─▒r─▒lmaya u─črar. Beyaz ─▒┼č─▒k, g├Âkku┼ča─č─▒ndaki b├╝t├╝n renklerin kar─▒┼č─▒m─▒ndan olu┼čtu─ču i├žin, g├Âr├╝nt├╝n├╝n ├ževresinde bir g├Âkku┼ča─č─▒ sa├ža─č─▒ olu┼čur. Bu sa├ža─č─▒ gidermek i├žin mercek, her biri ayr─▒ t├╝r camdan yap─▒lm─▒┼č iki katman halinde haz─▒rlan─▒r. Bu tip merceklere bile┼čik mercek denir. Bunlar─▒n ├╝retimi olduk├ža zor ve masrafl─▒d─▒r; kaliteli foto─čraf makinelerinin ve d├╝rb├╝nlerin pahal─▒ olmas─▒n─▒n nedeni de budur.

Merceklerin Yap─▒m─▒ ve Tarihi:

Mercekler, cam bloklar─▒n─▒n karborundum (silisyum karb├╝r) ya da korindon (al├╝minyum oksit) gibi a┼č─▒nd─▒r─▒c─▒ bir tozla z─▒mparalanmas─▒ndan sonra, demir oksitli bir cila macunuyla perdahlanmas─▒(parlat─▒lmas─▒) yoluyla haz─▒rlan─▒r. Bu i┼člemlerden baz─▒lar─▒ makineyle ger├žekle┼čtirilir, ama gene de mercek yap─▒ms├╝reci yava┼č ve pahal─▒d─▒r; son perdah i┼člemi ve merce─čin s─▒nanmas─▒ b├╝y├╝k h├╝ner ister. G├╝n├╝m├╝zde, g├Âzl├╝k cam─▒, kontak lens ve b├╝y├╝te├ž yap─▒m─▒nda plastiklerden de yararlan─▒l─▒r; bu t├╝r g├Âzl├╝k camlar─▒na piyasada organik cam denir.

Eski Yunanl─▒lar ve Romal─▒lar, g├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ odakl─▒yarak ate┼č yakmak i├žin bazen i├ži su dolu cam kaplardan yararlan─▒rlard─▒. G├Âzl├╝k ve b├╝y├╝te├ž 1300┬ĺden ├Ânce; teleskop 1608┬ĺde icat edildi. ├çok g├╝├žl├╝ bir b├╝y├╝te├ž t├╝r├╝ olan M─░KROSKOP;TELESKOP kendi maddelerinde ayr─▒nt─▒l─▒ olarak i┼členmi┼čtir. Toplui─čne ba┼č─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki merceklerden, 1 metre ├žap─▒ndaki merceklere kadar ├žok de─či┼čik boyutlarada mercekler yap─▒labilir. ABD┬ĺde, Wisconsin┬ĺdeki Yerkes G├Âzlemevi┬ĺnde bulunan b├╝y├╝k teleskopun objektif b├╝y├╝kl├╝─č├╝ 1 metredir.

TELESKOP

Teleskop, ├ž─▒plak g├Âzle g├Âr├╝lemeyecek kadar uzakta olan cisimlere bakmak i├žin kullan─▒lan bir ayg─▒tt─▒r. Optik teleskoplar, uzaktaki cisimden gelen ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n toplanmas─▒ ve bu ─▒┼č─▒nlar─▒n cismin b├╝y├╝t├╝lm├╝┼č bir g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ elde edecek bi├žimde odaklanmas─▒ ilkesine dayal─▒ olarak ├žal─▒┼č─▒r. Ama radyo dalgalar─▒ gibi ba┼čka ─▒┼č─▒n─▒m t├╝rlerini toplayan teleskoplar da vard─▒r. ├ľrne─čin; radyoastronomi alan─▒nda kullan─▒lan radyoteleskoplar ├žok ├Ânemli ayg─▒tlard─▒r. Optik teleskoplar─▒n en ├Ânemli kullan─▒m alan─▒ astronomidir; bunlardan ayr─▒ca, karada ve denizde uzak cisimlerin g├Âr├╝nt├╝lerini b├╝y├╝ltmekte, yer├Âl├ž├╝m├╝ ayg─▒tlar─▒nda ve sekstantlarda da yararlan─▒l─▒r. D├╝rb├╝nler asl─▒nda, yan yana getirilmi┼č iki teleskoptan ba┼čka bir ┼čey de─čildir.(bkz.d├╝rb├╝n)

Teleskopu kimin buldu─ču kesin olarak bilinmemektedir. Bir s├Âylentiye g├Âre, 1608┬ĺde Hollanda┬ĺda Hans Lippershey ad─▒ndaki Middelburglu bir g├Âzl├╝k yap─▒mc─▒s─▒, bir g├╝n rastlant─▒ sonucu, art arda duran iki mercekten bakm─▒┼č ve yak─▒ndaki kilisenin r├╝zgarg├╝l├╝n├╝n ├žok b├╝y├╝k olarak g├Ârm├╝┼č, b├Âylece de teleskopu ke┼čfetmi┼čtir. Ama baz─▒lar─▒na g├Âre, teleskop 1608┬ĺden ├Ânce de bilinmekteydi.

Teleskop bulunduktan sonra h─▒zla ba┼čka ├╝lkelere de yay─▒ld─▒. ─░talyan bilim adam─▒ Galileo Galilei teleskopun astronomi i├žin ├žok yararl─▒ olabilece─čini fark etti. Galileo 1610┬ĺdan ba┼člayarak kendisi i├žin ├že┼čitli teleskoplar yapt─▒ ve bunlarla pek ├žok ├Ânemli astronomi ke┼čfinde bulundu. Ay┬ĺdaki da─člar─▒, Jupiter┬ĺin en b├╝y├╝k d├Ârt uydusunu, Ven├╝s┬ĺ├╝n evrelerini, Samanyolu G├Âkadas─▒┬ĺndaki y─▒ld─▒z alanlar─▒n─▒ ve G├╝ne┼č lekelerini de i├žine alan bu ke┼čifler astronomi tarihinde bir d├Ân├╝m noktas─▒ olu┼čturur.

├ľnceleri b├╝t├╝n teleskoplar bir i├žb├╝key mercek (ortas─▒ u├žlar─▒ndan daha ince olan ─▒raksak mercek ) ile bir d─▒┼čb├╝key mercekten (ortas─▒ u├žlar─▒ndan daha kal─▒n olan ─▒raksak mercek ) yap─▒l─▒rd─▒. Bunlara Galileo teleskopu denirdi. Alman astronom Johannes Kepler, bir i├žb├╝key ve bir d─▒┼čb├╝key mercek yerine iki d─▒┼čb├╝key mercek kullan─▒larak daha iyi bir teleskop yap─▒labilece─čini ileri s├╝rd├╝ ve bu t├╝rden ilk teleskop 1630 dolaylar─▒nda ger├žekle┼čtirildi. Kepler teleskopu denen bu t├╝r bir teleskopun astronomi i├žin Galileo teleskoplar─▒ndan daha uygun oldu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒ ve Kepler teleskopu k─▒sa s├╝rede yayg─▒nla┼čt─▒.

Mercekli Teleskoplar:

Galileo ve Kepler teleskoplar─▒n─▒n her ikisi de mercekli teleskoptu ve ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n k─▒r─▒lmas─▒ temeline dayal─▒ olarak ├žal─▒┼č─▒yordu. Objektif denen b├╝y├╝k mercek, uzaktaki cisimden gelen ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ k─▒r─▒lmaya u─čratarak belirli bir odakta toplar. G├Âzlemci, g├Âz merce─či denen ve objektifin olu┼čturdu─ču g├Âr├╝nt├╝y├╝ b├╝y├╝tmeye yarayan daha k├╝├ž├╝k mercekten bakar. Mercekli teleskoplar ─▒┼č─▒─č─▒n k─▒r─▒lmas─▒ ilkesine dayal─▒ olarak ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ i├žin k─▒r─▒lmal─▒ teleskop olarak da adland─▒r─▒l─▒r.

Galileo b├╝t├╝n g├Âzlemlerini, merceklerinin ├žap─▒ 5 cm den daha k─▒sa olan k├╝├ž├╝k teleskoplarla yapm─▒┼čt─▒. Sonraki astronomlar, daha ├žok ─▒┼č─▒k toplayabilen daha b├╝y├╝k mercekler kulland─▒lar.

─░lk mercekli teleskop yap─▒mc─▒lar─▒n─▒n ve kullan─▒c─▒lar─▒n─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ en b├╝y├╝k sorunlardan biri, farkl─▒ renklerdeki ─▒┼č─▒─č─▒n farkl─▒ miktarlarda yada a├ž─▒larda k─▒r─▒lmas─▒ olgusuydu. Mavi ─▒┼č─▒─č─▒n k─▒rm─▒z─▒ ─▒┼č─▒ktan daha ├žok k─▒r─▒lmas─▒ yada benzeri durumlar, ilk k─▒r─▒lmal─▒ teleskop yada merceklerinin hafif bulan─▒k bir g├Âr├╝nt├╝ vermesi ve g├Âr├╝nt├╝n├╝n ├ževresinde bir renk sa├ža─č─▒ olu┼čmas─▒na neden oluyordu. Bu sorunu 18.yy┬ĺ─▒n sonlar─▒nda iki ─░ngiliz mucit ├ž├Âzd├╝. Chester Moor Hall ve John Dollond birbirlerinden habersiz s├╝rd├╝rd├╝kleri ├žal─▒┼čmalar sonucunda, farkl─▒ cam t├╝rlerinden yap─▒lm─▒┼č merceklerin kullan─▒lmas─▒yla g├Âr├╝nt├╝deki bulan─▒kl─▒─č─▒n ve renk sa├žaklar─▒n─▒n ortadan kald─▒rabilece─čini buldular. Sonraki teleskop yap─▒mc─▒lar─▒ da daha b├╝y├╝k ├žapl─▒ mercek yapma y├Ântemleri geli┼čtirdiler. Mercekli teleskop bug├╝n de ├Ânemini korumaktad─▒r, ├ž├╝nk├╝ bunlara ba┼čka ayg─▒tlar tak─▒larak g├Âkcisimlerinin do─črudan ├Âl├ž├╝mleri yap─▒labilmektedir.

Aynal─▒ Teleskop:

Aynal─▒ teleskoplarda ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒, bir ├žukur aynadan yans─▒tma yoluyla toplan─▒r ve odaklan─▒r. Bu t├╝r teleskoplara yans─▒mal─▒ teleskop da denir. ─░lk aynal─▒ teleskopu 1668┬ĺde b├╝y├╝k ─░ngiliz bilim adam─▒ Sir Isaac Newton yapt─▒. Aynal─▒ teleskopun, b├╝t├╝n renkleri ayn─▒ bi├žimde yans─▒tmak ve ilk mercekli teleskoplarda g├Âr├╝len t├╝rden bir bulan─▒kl─▒─ča ve renk sa├žaklanmas─▒na yol a├žmamak gibi b├╝y├╝k bir ├╝st├╝nl├╝─č├╝ vard─▒. Alman as─▒ll─▒ b├╝y├╝k ─░ngiliz astronom Sir William Herschel da aynal─▒ teleskop yap─▒m─▒n─▒ geli┼čtirenler aras─▒ndad─▒r. Sir Herschel aynalar─▒n─▒ kendisi ta┼člar ve parlat─▒rd─▒. 1781┬ĺde Uran├╝s gezegenini ke┼čfetti─činde kendi yapt─▒─č─▒ teleskoptan yararlanm─▒┼č ve sonraki 30 y─▒lda da sistematik bir y─▒ld─▒z ve bulutsu katalo─ču haz─▒rlam─▒┼čt─▒.

G├╝n├╝m├╝z Teleskoplar─▒:

─░yi bir astronomi teleskopu net bir g├Âr├╝nt├╝ verebilmeli ve soluk cisimlerin a├ž─▒k├ža g├Âr├╝lebilmesini sa─člayacak kadar ├žok ─▒┼č─▒k toplayabilmelidir. Mercekli teleskopta net g├Âr├╝nt├╝, tek objektif yerine iki ya da daha ├žok mercek kullan─▒larak ve bu mercekler titizce ta┼član─▒p parlat─▒larak elde edilir. Aynal─▒ teleskopta ise bu, aynan─▒n titizce ta┼članma┼č─▒ ve parlat─▒lmas─▒yla sa─član─▒r. Objektif merceklerinin ya da aynan─▒n alan─▒ b├╝y├╝d├╝k├že ─▒┼č─▒k toplama g├╝c├╝de artar.

Bug├╝n kullan─▒lmakta olan b├╝y├╝k teleskoplar─▒n ├žo─ču aynal─▒ teleskoplard─▒r. Bunun bir nedeni, kusursuz bir ayna yapman─▒n kusursuz bir mercek yapmaktan daha kolay olmas─▒d─▒r. Bir ba┼čka neden de, aynan─▒n belirli bir y├╝zeye yerle┼čtirilerek do─čru konumda kolayca tutulabilmesidir; oysa mercekler, ─▒┼č─▒k ge├ži┼čini engellememek i├žin ancak kenarlar─▒ndan tutturulabilir ve b├╝y├╝k, a─č─▒r mercekleri sa─člam bir bi├žimde bir yere oturtabilmek ├žok g├╝├žt├╝r.

Cam aynalar 19.yy┬ĺ─▒n ortalar─▒nda, cam y├╝zeylerin g├╝m├╝┼čle kaplanmas─▒ y├Ânteminin bulunmas─▒ndan sonra yayg─▒nla┼čt─▒. Daha ├Ânceleri teleskop aynalar─▒, y├╝zde 68 oran─▒nda bak─▒r ve y├╝zde 32 oran─▒nda kalaydan olu┼čan bir ala┼č─▒mdan yap─▒l─▒rd─▒. G├╝n├╝m├╝zde b├╝y├╝k aynalar genellikle g├╝m├╝┼č yerine al├╝minyumla kaplan─▒r; ├ž├╝nk├╝ al├╝minyum daha uzun ├Âm├╝rl├╝d├╝r, k─▒sa dalga boylu ─▒┼č─▒─č─▒ daha iyi yans─▒t─▒r ve kolayca kararmaz.

B├╝y├╝k teleskoplarda, objektif merceklerinin yada aynan─▒n bulundu─ču t├╝p b├Âl├╝m├╝, g├Âky├╝z├╝n├╝n her y├Ân├╝ne d├Ânebilen bir sehpan─▒n ├╝zerine yerle┼čtirilir; b├Âylece, se├žilen g├Âkcisminin, D├╝nya┬ĺn─▒n d├Ânmesinden kaynaklanan hareketi s─▒ras─▒nda da izlenmesi olanakl─▒ olur. Teleskoplar bir ├žark sistemi yada elektrik motorlar─▒yla d├Ând├╝r├╝l├╝r; b├╝y├╝k teleskoplarda her konum de─či┼čikli─či elektriksel olarak ger├žekle┼čtirilir ve bilgisayarla denetlenir.

Teleskoplar genellikle kameralarla, bazen de gelen ─▒┼č─▒─č─▒n rengini kaydetmekmek i├žin, spektrograflarla donat─▒l─▒r. Kameral─▒ teleskoplar─▒n ├╝st├╝nl├╝─č├╝, g├Âzle do─črudan g├Âr├╝lemeyecek kadar solgun y─▒ld─▒zlar─▒n foto─čraflar─▒n─▒n ├žekilebilmesidir, bunun i├žin objektif uzun bir s├╝re a├ž─▒k b─▒rak─▒l─▒r. Kal─▒c─▒ bir kay─▒t bi├žimi olan foto─čraf─▒n ge├žmi┼čte astronomide b├╝y├╝k bir ├Ânemi olmu┼čtur. Bug├╝n foto─čraf tekniklerinin yerini alm─▒┼č olan ├Âzel elektronik ayg─▒tlar─▒n yard─▒m─▒yla ├žok daha solgun cisimlerin varl─▒klar─▒ belirlenebilmektedir. Teleskop g├Âr├╝nt├╝leri televizyon ekran─▒na akt─▒r─▒labilmekte ve bilgisayarda saklanabilmektedir.

Belirli ama├žlar i├žin ├Âzel teleskoplar geli┼čtirilmi┼čtir. Bunlardan baz─▒lar─▒, parlakl─▒─č─▒ ve ─▒s─▒s─▒ nedeniyle ancak ├Âzel ayg─▒tlarla g├Âzlemlenebilen G├╝ne┼č┬ĺin foto─čraflar─▒n─▒ ├žekmekte kullan─▒l─▒r. G├Âky├╝z├╝n├╝n geni┼č bir kesiminin foto─čraf─▒n─▒ an─▒nda ├žekmeye yarayan ├Âzel teleskoplar da vard─▒r; bu teleskop t├╝r├╝ 1929┬ĺda Alman astronom Bernhard Schmidt(1879-1935) taraf─▒ndan bulunmu┼čtur ve Schmidt teleskopu olarak an─▒l─▒r.

├ťnl├╝ Teleskoplar:

D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k mercekli teleskopu 1897┬ĺde ABD┬ĺde Wisconsin eyaletine ba─čl─▒ William Bay┬ĺdeki Yerkes G├Âzlemevi┬ĺnde kurulmu┼čtur. Bu, 102 santimetrelik bir teleskoptur. (verilen b├╝y├╝kl├╝k, mercekli teleskoplarda objektif ├žap─▒n─▒, aynal─▒ teleskoplarda ise aynan─▒n ├žap─▒n─▒ g├Âsterir.) Teleskopun mercekleri ta┼č─▒yan t├╝p├╝n├╝n uzunlu─ču 18 metredir. Art─▒k ├žok b├╝y├╝k mercekli teleskop yap─▒lmamaktad─▒r, ama bu aynal─▒ teleskoplar i├žin ge├žerli de─čildir.

En b├╝y├╝k aynal─▒ teleskoplardan biri, 1935-48 aras─▒nda, ABD┬ĺde California┬ĺdaki Palomar Da─č─▒ G├Âzlemevi┬ĺnde kurulmu┼č olan 5,1metrelik Hale teleskopudur. Teleskopun yaln─▒zca aynas─▒n─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒ 18 tondur, aynay─▒ ta┼č─▒yan t├╝p 17 metre uzunlu─čundad─▒r ve 140 ton a─č─▒rl─▒─č─▒ndad─▒r. Sehpas─▒yla birlikte teleskopun toplam a─č─▒rl─▒─č─▒ 500 tona ula┼čmaktad─▒r. Ama bu b├╝y├╝k k├╝tle, k├╝├ž├╝k bir kuvvetle d├Ând├╝r├╝lebilecek kadar duyarl─▒ bir bi├žimde dengelenmi┼čtir.

ABD┬ĺde Arizona eyaletindeki Kitt Peak┬ĺte kurulu olan g├Âzlemevinde bir d├╝zineden ├žok teleskop vard─▒r. Bunlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝, yap─▒m─▒ 1973┬ĺte tamamlanan 4 metrelik Mayall aynal─▒ teleskopudur. G├╝ne┼č etkinliklerini incelemek i├žin kullan─▒lan, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k G├╝ne┼č teleskopu da Kitt Peak┬ĺtedir.

├çok aynal─▒ teleskop sistemlerinin ger├žekle┼čtirilmesiyle teleskop tasar─▒m─▒nda b├╝y├╝k bir ilerleme sa─članm─▒┼čt─▒r. Bu sistemde bir ka├ž ayna ─▒┼č─▒─č─▒ ortak bir odak noktas─▒n─▒n ├╝zerinde toplar. Her ayna ├žok duyarl─▒ bir bi├žimde bilgisayarla denetlenir ve b├Âylece verdikleri g├Âr├╝nt├╝lerin tam olarak ├╝st ├╝ste d├╝┼čmesi(├Ârt├╝┼čmesi) sa─član─▒r. Arizona eyaletindeki Hopkins Da─č─▒┬ĺnda bulunan alt─▒ aynal─▒ teleskopun g├╝c├╝, 5 metrelik bir teleskopunkine e┼čde─čerdir; ama maliyeti ├žok daha d├╝┼č├╝kt├╝r. Toplam olarak 15 metrelik ├žapa e┼čde─čer, birden ├žok ayna kullanan teleskop tasar─▒mlar─▒ geli┼čtirilmi┼čtir.

Modern teleskoplar─▒n kurulmas─▒ i├žin harcanmas─▒ gereken para ├žok b├╝y├╝k oldu─čundan astronomlar bunlar─▒ olabildi─čince verimli bir bi├žimde kullanmak isterler. G├Âzlemlerde bug├╝n art─▒k foto─čraf tekniklerinden pek fazla yararlan─▒lmamaktad─▒r, ├ž├╝nk├╝ ─▒┼č─▒─č─▒ alg─▒lamak ve l├Â├žmek i├žin duyarl─▒ elektronik ayg─▒tlar─▒n kullan─▒lmas─▒na dayal─▒ daha iyi y├Ântemler geli┼čtirilmi┼čtir. Ama bug├╝n de Schmidt teleskoplar─▒nda foto─čraf tekniklerinden yararlan─▒l─▒r.

Teleskoplar bulutlar─▒n, su buhar─▒n─▒n ve atmosfer kirlili─činin olumsuz etkilerini azaltmak i├žin da─člar─▒n tepesine kurulur. ├ľrne─čin; ─░ngiliz optik astronominin ana merkezi, Britanya Adalar─▒┬ĺdaki ko┼čullar─▒n g├Âzlem i├žin elveri┼čsiz olmas─▒ndan dolay─▒ Kanarya Adalar─▒┬ĺna aktar─▒lm─▒┼čt─▒r. Bir teleskop i├žin en iyi yer, g├Âzlem ko┼čullar─▒n─▒n kusursuz oldu─ču uzay karanl─▒─č─▒d─▒r. G├╝n├╝m├╝zde balonlarla ve yapma uydularla uzaya teleskoplar g├Ânderilmektedir. ABD┬ĺnin f─▒rlatt─▒─č─▒ insans─▒z uzay arac─▒ ┬ôY├Âr├╝nge Astronomi G├Âzlemevi 2┬öde (OAO-2) 11 teleskop bulunmaktad─▒r. 1990┬ĺda ise, Hubble Uzay Teleskopu f─▒rlat─▒lm─▒┼čt─▒r; ama teleskopun aynalar─▒ndan biri ar─▒zal─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Gelecekte belki de Ay┬ĺda teleskoplar kurulacak ve b├Âylece herhangi bir atmosfer etkisinden uzak, son derece net g├Âr├╝nt├╝ler elde edilebilecektir.

Uzaydaki cisimlerin yayd─▒─č─▒ pek ├žok ─▒┼č─▒n─▒m t├╝r├╝, D├╝nya┬ĺy─▒ ├ževreleyen atmosferin i├žinden ge├žemez. X ─▒┼č─▒nlar─▒, mor├Âtesi ve k─▒z─▒l├Âtesi ─▒┼č─▒nlar bunlardan baz─▒lar─▒d─▒r. Bu dalga boylar─▒ndaki astronomi ├žal─▒┼čmalar─▒, y├Âr├╝ngedeki yapma uydulara yerle┼čtirilen ├Âzel teleskoplarla ger├žekle┼čtirilir.

D├ťRB├ťN

D├╝rb├╝n, uzaktaki cisimlerig├Âzlemlemekte kullan─▒lan ve i├žine g├Âzmercekleri(ok├╝ler) yerle┼čtirilmi┼č iki t├╝pten olu┼čan optik alete denir. Ayn─▒ ├žer├ževeye yerle┼čtirilen t├╝plerdeki mercek sisteminin odak noktas─▒ ├žo─čunlukla tak bir ayar halkas─▒yla yap─▒l─▒r, ama her t├╝p├╝ ayarlanan d├╝rb├╝n t├╝rleri de vard─▒r.

├ço─ču d├╝rb├╝nde her t├╝p├╝n i├žinde iki prizma vard─▒r. Bu prizmalar, g├Âzmerce─činin ters ├ževirdi─či g├Âr├╝nt├╝y├╝ yeniden do─črultur. Prizmalar, ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n t├╝p├╝n i├žinde katedece─či uzakl─▒─č─▒ artt─▒rarak, d├╝rb├╝n├╝n uzunlu─čunu azalt─▒r. Ayr─▒ca, objektif mercekleri aras─▒ndaki uzakl─▒─č─▒n, g├Âzmercekleri aras─▒ndaki uzakl─▒ktan daha fazla olmas─▒n─▒ olanakl─▒ k─▒larak daha iyi bir stereoskopik etkiye(uzak mesafelerdeki g├Âr├╝nt├╝lerde derinlik ├Âzelli─či) yol a├žarlar.

D├╝rb├╝nler genellikle, 6*30, 7*50 ya da 8*30 olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. ─░lk say─▒ objektif merce─činin b├╝y├╝tme oran─▒, ikicisi ise milimetre cinsinden ├žap─▒n─▒ belirtir. Merce─čin ├žap─▒, d├╝rb├╝n├╝n ─▒┼č─▒k toplama g├╝c├╝n├╝n bir ├Âl├ž├╝s├╝d├╝r. Derinlik etkisinin ├Ânemli olmad─▒─č─▒ durumlarda, tekg├Âzmercekli(monok├╝ler) d├╝rb├╝nler kullan─▒l─▒r. Bunlar temelde ├žift t├╝pl├╝ d├╝rb├╝nlerin yar─▒ya b├Âl├╝nm├╝┼č t├╝rleridir. Basit ve ucuz mercek sistemlerinden yap─▒lan tiyatro d├╝rb├╝nlerinin g├Âr├╝┼č a├ž─▒s─▒ dard─▒r ve b├╝y├╝tme oranlar─▒ 2,5-4 aras─▒nda de─či┼čir.

M─░KROSKOP

Mikroskop, ├ž─▒plak g├Âzle g├Âr├╝lemeyecek kadar k├╝├ž├╝k cisimleri g├Ârmeye ve incelemeye yarayan ayg─▒tt─▒r. MERCEK madddesinde anlat─▒lan basit b├╝y├╝te├žler bazen ┬ôbasit mikroskop┬ö olarak tan─▒mlan─▒r; ama mikroskop deyimini, daha b├╝y├╝k, daha karma┼č─▒k ve ├žok daha etkili bir alet olan ┬ôbile┼čik mikroskop┬ö i├žin kullanmak daha do─čru olur.

Mikroskopun olu┼čturdu─ču g├Âr├╝nt├╝ye do─črudan yada bir ekran ├╝zerine yans─▒t─▒l─▒larak yada foto─čraf─▒ ├žekilerek bak─▒labilir. Mikroskopla incelenen maddeler saydam yada saydams─▒z olabilir. Bile┼čik mikroskoplarda bakteri boyutlar─▒ndaki cisimler incelenebilir, ├Âte yandan elektron mikroskopuyla ├žok k├╝├ž├╝k vir├╝slerin ve b├╝y├╝k molek├╝llerin g├Âr├╝lmesi olanakl─▒d─▒r.

Optik Mikroskop: (tarih├že) ─░lk mikroskop t├╝r├╝ 15.yy┬ĺ─▒n ortalar─▒ndan ba┼člayarak b├╝y├╝te├ž olarak kullan─▒lan tek mercekli mikroskoptu. Geli┼čtirdi─či tekniklerle ├žok y├╝ksek nitelikli mercekler yapmay─▒ ba┼čaran Felemenkli do─čabilimci Antonie van Leeuwenhoek(1632-1723), bunlara 2-3 mikrometre(0,002-0,003mm) ├žap─▒ndaki bakterileri incelemeyi ba┼čard─▒. O d├Ânemde b├Âyle tek mercekli mikroskoplar renkser sap─▒n├ž(aberasyon) sorununu art─▒ran bile┼čik(iki yada daha fazla mercekli) mikroskoplara ye─členmekteydi. ─░lk bile┼čik mikroskop, 1590-1609 aras─▒ndaki d├Ânemde Felemenk┬ĺte yap─▒ld─▒; bu t├╝r mikroskopu Hans Jansen, onun o─člu Zacharias ya da Hans Lippershey┬ĺin buldu─ču kabul edilir. Bulunu┼čundan k─▒sa s├╝re sonra ─░talyan ve ─░ngiliz optik├žilerin yapt─▒klar─▒ bile┼čik mikroskoplar yayg─▒n olarak kullan─▒lmaya ba┼čland─▒; ama bu mikroskoplarda kullan─▒lan merceklerin renkser sap─▒nc─▒ g├Âr├╝nt├╝n├╝n renklenmesine ve bozulmas─▒na yol a├ž─▒yordu. ─░lk olarak teleskoplarda kullan─▒lan ve renkser sap─▒nc─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ortadan kald─▒ran renksemez(akromatik) mercekler mikroskoplarda 18.yy┬ĺ─▒n sonlar─▒nda Hollanda┬ĺda kullan─▒lmaya ba┼člad─▒. Ayr─▒l─▒m─▒(farkl─▒ dalgaboylar─▒ndaki ─▒┼č─▒─č─▒n k─▒r─▒lma indisinin farkl─▒ olmas─▒ nedeniyle de─či┼čik renklerin farkl─▒ miktarlarda k─▒r─▒larak birbirlerinden ayr─▒lmas─▒) d├╝┼č├╝k crown cam─▒ndan yap─▒lm─▒┼č bir d─▒┼čb├╝ke(t├╝msek) mercek ile ayr─▒l─▒m─▒ y├╝ksek flint cam─▒ndan yap─▒lm─▒┼č bir i├žb├╝key(├žukur) merce─čin birle┼čtirilmesiyle olu┼čturulan renksemez merceklerin yap─▒m─▒na ili┼čkin ilk kurumsal ├žal─▒┼čmay─▒ ─░ngiliz optik├ži Joseph Jackson Lister ger├žekle┼čtirdi. (1830) mikroskop tasar─▒m─▒nda en ├Ânemli geli┼čme Alman fizik├ži Ernst Abbe (1840-1905) taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirildi. Abbe, ya─ča dald─▒r─▒lm─▒┼č objektif tekni─čini (objektif ile incelenecek cisim aras─▒na bir ya─č damlas─▒n─▒n yerle┼čtirilmesi y├Ântemi) buldu, cisim ├╝zerinde ─▒┼č─▒─č─▒n yo─čunla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan kondans├Âr├╝ geli┼čtirdi, merceklerin ay─▒rma g├╝c├╝ ve ─▒┼č─▒k toplama yeteneklerinin belirlenmesini sa─člayan ┬ôsay─▒sal a├ž─▒kl─▒k┬ö kavram─▒n─▒ ortaya koydu ve y├╝ksek nitelikli, sap─▒n├žs─▒z apokromatik mercek sistemini geli┼čtirdi. Abbe,mikroskopta ay─▒rma g├╝c├╝n├╝n optik sistemin say─▒sal a├ž─▒kl─▒─č─▒n─▒n b├╝y├╝t├╝lmesi ya da daha k─▒sa dalgaboyu ─▒┼č─▒k kullan─▒lmas─▒yla y├╝kseltilebilece─čini de belirledi. G├Âr├╝n├╝r ─▒┼č─▒k kullan─▒larak birinci y├Ântemin kuramsal s─▒n─▒rlar─▒na ula┼čt─▒ktan sonra, ikinci yolun denenmesine ge├žildi, b├Âylece mor├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒mdan yararlanan mikroskoplar ger├žekle┼čtirildi, ama bu t├╝r mikroskoplar─▒n yap─▒m─▒nda ├Ânemli teknik zorluklarla kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒.1924┬ĺde Frans─▒z fizik├ži Louis-Victor Broglie, elektron demetinin bir dalga demeti ├Âzelli─či g├Âsterdi─čini ortaya koydu. Elektron demetinin dalgaboyunun ─▒┼č─▒─č─▒n dalga boyuna oranla ├žok daha k─▒sa olmas─▒ndan yararlanarak 1930┬ĺlu y─▒llarda elektron mikroskopu ger├žekle┼čtirildi. Elektron mikroskopuyla elde edilen b├╝y├╝tme g├╝c├╝ 50 binin ├╝st├╝ndedir.

Bile┼čik Mikroskop: Tek bir yak─▒nsak mercekten olu┼čan ve yal─▒n mikroskop olarakta bilinen b├╝y├╝te├žlerle 20┬ĺden y├╝ksek b├╝y├╝tme g├╝c├╝ elde edilmesinde merce─čin sap─▒n├ž ├Âzelliklerinden kaynaklanan ├Ânemli sorunlar ortaya ├ž─▒kar. G├╝nl├╝k ya┼čamda kullan─▒lan b├╝y├╝tme g├╝c├╝ d├╝┼č├╝k b├╝y├╝te├žlerin yan─▒ s─▒ra duyarl─▒ mekanik ayg─▒r yap─▒mc─▒lar─▒n─▒n g├Âzlerine k─▒st─▒rarak kulland─▒klar─▒ ve saat├ži g├Âzl├╝─č├╝ denilen b├╝y├╝te├žler yal─▒n mikroskoplar─▒n g├╝n├╝m├╝zde yararlan─▒lan ├Ârnekleridir. ├çift d─▒┼čb├╝key yada d├╝zlem d─▒┼čb├╝key (bir y├╝z├╝ d├╝zlemsel di─čeri d─▒┼čb├╝key) bir yak─▒nsak mercek olan b├╝y├╝te├žte g├Âr├╝nt├╝ sanal ve d├╝zd├╝r. Bile┼čik mikroskopta temel olarak iki yak─▒nsak mercek bulunur. Bunlardan incelenecek cisme bakan merce─če objektif(cismin merce─či) , g├Âze yak─▒n olanada g├Âzmerce─či(ok├╝ler) denir. ─░ncelenecek cisim ├╝zerine ya bir i├žb├╝key ayna yada bir ─▒┼č─▒k kayna─č─▒ ile bir yak─▒nsak mercek sisteminden(kondas├Âr) olu┼čan ayd─▒nlatma sistemi arac─▒l─▒─č─▒yla odaklanm─▒┼č ─▒┼č─▒k d├╝┼č├╝r├╝l├╝r. Objektif ile g├Âzmerce─či uygun bir mekanizma arac─▒l─▒─č─▒yla birbirlerine g├Âre ileri-geri, yada ├Ârne─čin yerle┼čtirildikleri tabla a┼ča─č─▒-yukar─▒ hareket ettirilebilir ve b├Âylece objektif ile cisim aras─▒ndaki uzakl─▒k ├žok duyarl─▒ bir bi├žimde ayarlanabilir.

Objektifin odak uzakl─▒─č─▒ b├╝y├╝tme g├╝c├╝ d├╝┼č├╝k mikroskoplarda 25-75mm,orta b├╝y├╝tmeli mikroskoplarda 8-16mm, y├╝ksek b├╝y├╝tmeli mikroskoplarda ise 2-4mm┬ĺdir. ├çok k├╝├ž├╝k odak uzakl─▒klar─▒ ya─ča dald─▒r─▒lm─▒┼č objektiflerde kullan─▒l─▒r. Cisim objektifin odak noktas─▒n─▒n ├Ân├╝ne ve oda─ča ├žok yak─▒n olarak yerle┼čtirilir, bu durumda objektifin arka odak d├╝zleminin gerisinde, cisme g├Âre ters ve b├╝y├╝k bir ger├žek g├Âr├╝nt├╝ elde edilir. Bu g├Âr├╝nt├╝n├╝n cisme oranla b├╝y├╝kl├╝─č├╝, 2 ile 100 aras─▒ndad─▒r. Bu g├Âr├╝nt├╝, b├╝y├╝te├ž olarak ├žal─▒┼čan ve sanal g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturan g├Âzmerce─či taraf─▒ndan daha da b├╝y├╝t├╝l├╝r.

Bir mikroskopun yaln─▒zca cismin b├╝y├╝t├╝lm├╝┼č bir g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ vermesi yeterli de─čildir;cisme ili┼čkin ince ayr─▒nt─▒lar─▒n da g├Âr├╝lebilmesi, bu nedenle de g├Âr├╝nt├╝n├╝n keskin olmas─▒ gerekir. G├Âr├╝nt├╝n├╝n keskinli─čini s─▒n─▒rlayan ise merce─čin sap─▒n├ž kusurlar─▒d─▒r. Bu kusurlar─▒n ba┼č─▒nda fakl─▒ dalgaboyundaki ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒ i├žin(k─▒r─▒lma indisinin farkl─▒ olmas─▒ndan dolay─▒ ) odak noktalar─▒n─▒n farkl─▒ olmas─▒ndan kaynaklanan ve g├Âr├╝nt├╝n├╝n kenarlar─▒nda renk sa├žaklar─▒ olu┼čmas─▒na neden olan renkser sap─▒n├ž gelir. Renkser sap─▒n├ž, yak─▒nsak merce─če, ayr─▒l─▒m─▒ daha y├╝ksek camdan yap─▒lm─▒┼č uygun bir ─▒raksak merce─čin eklenmesiyle giderilebilir. Mercek y├╝zeylerinin k├╝resel olmas─▒ndan kaynaklanan k├╝resel sap─▒n├žta g├Âr├╝nt├╝n├╝n bulan─▒kla┼čmas─▒na neden olur. Sap─▒n├žlar─▒ ortadan kald─▒rmak i├žin tasar─▒mlanan mercek sisteminin yap─▒s─▒ merce─čin b├╝y├╝tmesi y├╝kseldik├že karma┼č─▒kla┼č─▒r, dolay─▒s─▒yla yap─▒m maliyeti y├╝kselir. Y├╝ksek ay─▒rma g├╝c├╝ elde edebilmek i├žin d├╝zeltilmesi gereken d├Ârt sap─▒n├ž t├╝r├╝ daha vard─▒r:Koma(g├Âr├╝nt├╝ ekseninin belirli b├Âl├╝mlerinde g├Âr├╝nt├╝n├╝n bozulmas─▒), astigmatl─▒k, distorsiyon(g├Âr├╝nt├╝n├╝n ├žarp─▒lmas─▒) ve alan e─črili─či. B├╝t├╝n bu sap─▒n├žlar─▒ belirli ├Âl├ž├╝de d├╝zeltmek amac─▒yla ├že┼čitli mercek sistemleri tasar─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒ renksemez(akromatik), apokramatik ve yar─▒apokromatik(fl├╝orit) mercekler olarak ├╝├ž genel s─▒n─▒fa ay─▒rmak olanakl─▒d─▒r. Fotomikroskopide b├╝y├╝k sak─▒ncalar yaratan alan e─črili─či kusurunu gidermek amac─▒yla ┬ôd├╝z alanl─▒ mercek┬ö olarak adland─▒r─▒lan ├Âzel mercek sistemleri geli┼čtirilmi┼čtir. G├Âzmerce─či genellikle iki ayr─▒ mercekten olu┼čur; bunlardan g├Âze yak─▒n olan─▒ renkser sap─▒nc─▒ engellemek amac─▒yla crown-flint camlar─▒ndan yap─▒lm─▒┼č mercek ├žifti bi├žimindedir. Objektifte tam olarak giderilemeyen kusurlar─▒ dengelemek ├╝zere ├Âzel olarak tasar─▒mlanan g├Âzmerce─či ayr─▒ca g├Âr├╝nt├╝de yer belirlemeye yarayan g├Âstergeler ya da g├Âr├╝nt├╝ ├╝zerinde kafes bi├žiminde bir desen olu┼čturan ├žizgiler i├žerir.

├ľzel Mikroskop T├╝rleri: Stereoskopik mikroskoplar birbirine ├Âzde┼č iki mikroskoptan olu┼čur. Bunlar─▒n eksenleri aras─▒nda yakla┼č─▒k 16 derecelik bir a├ž─▒ vard─▒r, b├Âylece iki eksenin incelenecek cisim ├╝zerinde kesi┼čmesi sa─član─▒r, bu t├╝r mikroskoplarla cismin stereoskopik bir g├Âr├╝nt├╝s├╝ elde edilir. G├Âzlenen cismin d├╝z g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ elde etmek i├žin prizma kullan─▒l─▒r. Tek bir objektifi bulunan ve ─▒┼č─▒k ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ ikiye ay─▒rarak iki g├Âzmerce─čine y├Ânelten t├╝rden stereoskopik mikroskoplar da yayg─▒n olarak kullan─▒l─▒r.

Ultramikroskop, koloit (as─▒lt─▒) par├žac─▒klar─▒n─▒ incelemek amac─▒yla 1903┬ĺte geli┼čtirilmi┼čtir. Adi mikroskopla ga├Âzlenemeyecek kadar k├╝├ž├╝k olan bu par├žac─▒klar, g├╝├žl├╝ bir ─▒┼č─▒k kayna─č─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla mikroskop eksenine dik do─črultuda ─▒┼č─▒kla ayd─▒nlat─▒l─▒r. Parcac─▒klar─▒n sa├ž─▒l─▒ma u─čratt─▒─č─▒ ─▒┼č─▒k karanl─▒k zemin ├Ân├╝nde olu┼čan par─▒lt─▒lar bi├žiminde g├Âzlenir. Bu y├Ântemle 5-10 milimikron ├žap─▒ndaki par├žac─▒klar─▒n olu┼čturdu─ču par─▒lt─▒lar─▒n g├Âzlenmesi olanakl─▒d─▒r.

Metalurji mikroskoplar─▒ ─▒┼č─▒k ge├žirmeyen malzemelerin, ├Âzellikle metallerin yap─▒s─▒n─▒ incelemek amac─▒yla kullan─▒l─▒r. ─░ncelenecek ├Ârnek, y├╝z├╝ a┼ča─č─▒ gelecek bi├žimde yerle┼čtirilir ve alttan d├╝┼čey olarak ayd─▒nlat─▒l─▒r. Bu t├╝r mikroskoplar genellikle foto─čraf makinesiyle donat─▒lm─▒┼člard─▒r.

Mikroskopta olu┼čan g├Âr├╝nt├╝n├╝n kontrastl─▒─č─▒, ├Ârne─čin ─▒┼č─▒─č─▒ so─čurma niteli─činden kaynaklan─▒r; kontrastl─▒─č─▒ art─▒rmak i├žin genellikle ├Ârne─čin boyanmas─▒ gerekir. Canl─▒ h├╝crelerin ve benzer saydam cisimlerin incelenmesinde, boyaman─▒n olanaks─▒zl─▒─č─▒ndan dolay─▒ b├╝y├╝k zorlukla kar┼č─▒la┼č─▒l─▒r. Faz kontrastl─▒ mikroskoplar ve giri┼čimli mikroskoplar ├Ârne─čin herhangi bir i┼člemden ge├žirilmesine gerek kalmaks─▒z─▒n, kontrast─▒n optik y├Ântemlerle y├╝kseltilmesini sa─člayan ve ├Âzellikle biyolojide yayg─▒n kullan─▒m alan─▒ olan mikroskop t├╝rleridir.

Mikroskopun ay─▒rma g├╝c├╝n├╝ y├╝kseltmenin bir yolu k─▒sa dalga boylu ─▒┼č─▒k kullanmakt─▒r. Bu ama├žla ger├žekle┼čtirilen ve mor ├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒mdan yararlanan mikroskoplarda incelenecek ├Ârnek mor ├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒mla ayd─▒nlat─▒l─▒r. Bu t├╝r mikroskopta merceklerin kuvarstan yap─▒lm─▒┼č olmas─▒ gerekir. Mor├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒m mikroskopu adi mikroskopa oranla iki kat y├╝ksek ay─▒rma g├╝c├╝ sa─člar; ama bu mikroskop t├╝r├╝, odaklama g├╝├žl├╝kleri ve g├Âr├╝nt├╝n├╝n yaln─▒zca foto─čraf arac─▒l─▒─č─▒yla elde edilebilmesi y├╝z├╝nden yayg─▒nla┼čamam─▒┼čt─▒r. Mor├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒ma duyarl─▒ televizyon kameralar─▒n─▒n geli┼čtirilmesiyle mor├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒m mikroskopu daha kullan─▒┼čl─▒ bir yap─▒ya kavu┼čmu┼čtur. Mor├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒m─▒n ├Ârnekte olu┼čturdu─ču fl├╝or─▒┼č─▒madan yararlanan fl├╝or─▒┼č─▒mal─▒ mikroskoplar da ├Âzellikle biyoloji ve t─▒pta kullan─▒l─▒r.

Aynalarda renkser sap─▒nca hi├ž bulunmamas─▒, odak uzakl─▒─č─▒n─▒n g├Âr├╝n├╝r ─▒┼č─▒k i├žinde, mor├Âtesi ve k─▒z─▒l├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒mlar ─▒├žin de ayn─▒ kalmas─▒ yans─▒t─▒c─▒ (mercek yerine ayna kullanan) mikroskop yap─▒m─▒ d├╝┼č├╝ncesini do─čurmu┼čtur. B├Âyle bir mikroskopta ayna kullanma zorunlulu─ču vard─▒r; k├╝resel olmayan aynalar─▒n yap─▒m─▒ ise olduk├ža zordur. Ayr─▒ca ayna y├╝zeylerinin atmosfer etkisiyle bozulup kararmas─▒ b├╝y├╝k bi sorun olmaktayd─▒.

├ľteki mikroskop t├╝rleri aras─▒nda ├Âzellikle jeoloji ve kristalografide kullan─▒lan ve incelenecek ├Ârne─čin kutuplanm─▒┼č ─▒┼č─▒kla ayd─▒nlat─▒ld─▒─č─▒ kutuplay─▒c─▒ mikroskop; daha ├žok silisyum kristallerindeki kusurlar─▒n incelenmesinde ve sahte sanat ├╝r├╝nlerinin belirlenmesinde yararlan─▒lan k─▒z─▒l├Âtesi ─▒┼č─▒n─▒m─▒n mikroskopu; laser ─▒┼č─▒n─▒ ve x ─▒┼č─▒nlar─▒ kullanan mikroskoplar ile ├žok y├╝ksek frekansl─▒ ses├╝st├╝ dalgalardan yararlanan ├žok y├╝ksek ay─▒rma g├╝├žl├╝ akustik mikroskoplar say─▒labilir.

Elktron Mikroskopu: Frans─▒z fizik├ži Louis-Victor Broglie 1924┬ĺte, o d├Âneme de─čin maddesel par├žac─▒k olarak kabul edilen elektronlar─▒n ve ├Âteki par├žac─▒klar─▒n ayn─▒ zamanda dalga ├Âzelli─či g├Âsterdi─čini ortaya koydu. Elektronlar─▒n dalga yap─▒s─▒ 1927┬ĺde deneysel olarak hesapland─▒. Par├žac─▒klar─▒n bir dalga olarak sahip olduklar─▒ dalga boyunu veren ve Broglie┬ĺnin ortaya koydu─ču e┼čitli─če g├Âre, ├Ârne─čin 60.000 voltla h─▒zland─▒r─▒lm─▒┼č elektronlar─▒n etkin dalga boyu 0,05 angstr├Âmd├╝r, bir ba┼čka deyi┼čle ye┼čil ─▒┼č─▒n dalga buyunun 100.000┬ĺde 1┬ĺine e┼čittir. Bu nedenle mikroskopta ─▒┼č─▒k yerine b├Âyle bir dalgan─▒n kullan─▒lmas─▒ durumunda ay─▒rma g├╝c├╝n├╝n ├žok b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de artmas─▒ beklenebilir. Elektrostatik ve magnetik alanlar─▒n elektronlardan ya da ba┼čka y├╝kl├╝ par├žac─▒klardan olu┼čan demetleri sapt─▒rabildi─či ve odaklayabildi─činin 1926┬ĺda kan─▒tlanmas─▒ ├╝zerine ayr─▒ bir fizik dal─▒ olarak elektronopti─či ortaya ├ž─▒kt─▒. ─░lk elektron mikroskopu 1933┬ĺte ger├žekle┼čtirildi; optik mikroskoplarla elde edilebilen ay─▒rma g├╝c├╝ elektron mikroskopu kullan─▒larak bir ka├ž y─▒l i├žinde a┼č─▒ld─▒. ─░lk ticari elektron mikroskopunun yap─▒m─▒na 1935┬ĺte ─░ngiltere┬ĺde ba┼čland─▒. Bunu Almanya ve ABD izledi. G├╝n├╝m├╝zde elektron mikroskoplar─▒yla 3 angstr├Âmden k├╝├ž├╝k uzunluklar se├žilebilmekte, b├Âylece b├╝y├╝k molek├╝llerin do─črudan g├Âzlenmesi olanakl─▒ olmaktad─▒r.

Optik Mikroskopa G├Âre Farklar: Elektronlar hava i├žinde heve molek├╝lleri ile ├žarp─▒┼čmalar─▒ndan ├Ât├╝r├╝ yol alamad─▒klar─▒ndan, elektron demetinin ge├žti─či yolda havan─▒n bo┼čalt─▒lm─▒┼č olmas─▒ gerekir. Bu nedenle canl─▒ ├Ârnekler elektron mikroskopuyla incelenemez. Optik mikroskopta merceklerin odak uzakl─▒klar─▒ sabittir ve odaklama i├žin ├Ârne─čin objektife uzakl─▒─č─▒ de─či┼čtirilir. Elektron mikroskopunda kullan─▒lan elektrostatik ya da magnetik alan merceklerin odak uzakl─▒klar─▒ de─či┼čkendir ve kolayl─▒kla ayarlanabilir; bu nedenle mercekler aras─▒ndaki uzakl─▒k ve ├Ârne─čin objektife uzakl─▒─č─▒ sabit tutulur. Optik teleskoplarda genellikle sanal g├Âr├╝nt├╝ elde edilir; elektron mikroskopunda ise g├Âr├╝nt├╝ ger├žektir, bu nedenle fl├╝or─▒┼č─▒n bir ekran ├╝zerinde olu┼čturularak do─črudan g├Âr├╝l├╝r duruma getirilebilir ya da film ├╝zerinde olu┼čturularak foto─čraf─▒ elde edilebilir. Optik mikroskopta g├Âr├╝nt├╝, ─▒┼č─▒─č─▒n, incelenen ├Ârnek taraf─▒ndan so─čurulmas─▒ sonucunda olu┼čur; elektron mikroskopunda ise g├Âr├╝nt├╝y├╝ olu┼čturan, elektronlar─▒n, ├Ârnekteki atomlar taraf─▒ndan sa├ž─▒l─▒ma u─črat─▒lmas─▒d─▒r. A─č─▒r (atom numaras─▒ y├╝ksek) atomlar elektronlar─▒ daha kolay sa├ž─▒l─▒ma u─čratt─▒─č─▒ndan incelenen ├Ârnekte ne kadar ├žok a─č─▒r atom varsa g├Âr├╝nt├╝n├╝n kontrastl─▒─č─▒ da o oranda y├╝ksek olur. Elektron mikroskopunda elektron demetini sapt─▒rma yada odaklama amac─▒yla kullan─▒lan mercekler elektrostatik ya da elektromagnetik merceklerdir. En yal─▒n elektrostatik mercek i├ž i├že iki e┼čeksenli metal silindirden ya da art arda yerle┼čtirilmi┼č iki metal levhadan olu┼čur.

Ge├ži┼čli Elektron Mikroskopu: Elektron demetini incelenen ├Ârne─čin i├žinden ge├žerek g├Âr├╝nt├╝ olu┼čturdu─ču ├že┼čitli elektron mikroskoplar─▒nda ba┼čl─▒ca ├╝├ž b├Âl├╝m bulunur: 1) Elektron demetini ├╝reten ve ├Ârne─če odaklayan b├Âl├╝m 2) G├Âr├╝nt├╝y├╝ olu┼čturan b├Âl├╝m 3) G├Âr├╝nt├╝ izleme b├Âl├╝m├╝

Elektron demetini olu┼čturan b├Âl├╝m elektron tabancas─▒ olarak adland─▒r─▒l─▒r. Mikroskopun elektron tabancas─▒ndan ekrana ya da filme kadar t├╝m b├Âl├╝mlerinin elektronlar─▒n─▒n serbest├že yol almalar─▒n─▒ sa─člamak ├╝zere havas─▒ bo┼čalt─▒lm─▒┼č bir sistem i├žinde bulundurulmas─▒ gerekir.

Y├╝ksek Gerilimli Mikroskoplar: Al─▒┼č─▒lagelmi┼č elektron mikroskoplar─▒nda elektronlar─▒ h─▒zland─▒ran gerilimin de─čeri 100 kilovolt civar─▒ndad─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k, 1.200.000 voltluk gerilimler kullanan mikroskoplarda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Y├╝ksek gerilim kullanman─▒n ├╝st├╝nl├╝klerini ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz: 1) Gerilim y├╝kseldik├že, elektron h─▒z─▒ b├╝y├╝r 2) H─▒zl─▒ elektronlar al─▒n ├Ârneklerden daha ├žabuk ge├žer 3) Enerji kay─▒plar─▒ndan kaynaklanan renkser sap─▒n├ž artar 4) ├ľrnek daha az ─▒s─▒n─▒r, bozucu etkiler azal─▒r 5) Elektron k─▒r─▒n─▒m desenlerinin ay─▒rma g├╝c├╝ y├╝kselir. Y├╝ksek h─▒zl─▒ elktronlar─▒n yolu ├╝zerindeki cisimlere ├žarpmas─▒yla ortaya ├ž─▒kan x ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n mikroskop kullananlara zarar vermemesi i├žin de gerekli ├Ânlemlerin al─▒nmas─▒ gerekir.

Tar─▒y─▒c─▒ Elektron Mikroskopu: Cisimlerin y├╝zeyini incelemek ├╝zere geli┼čtirilen tar─▒y─▒c─▒ elktron mikroskopunda uygun bir sapt─▒r─▒c─▒ d├╝zenek arac─▒l─▒─č─▒yla bir elktron demetinin incelenecek y├╝zeyi s├╝rekli olarak taramas─▒ sa─član─▒r. Y├╝zeye ├žarpan elektronlar y├╝zeyden ikincil elektronlar─▒n f─▒rlamas─▒na yol a├žar. Bu ikincil elektronlar bir k─▒rp─▒┼č─▒m kristaline (elektronlar─▒n ├žarpmas─▒yla k─▒sa s├╝reli ani ─▒┼č─▒k parlamalar─▒ olu┼čturan kristal) g├Ânderilir.kristalde ortaya ├ž─▒kan parlamalar bir foto├žo─čalt─▒c─▒ lamba arac─▒l─▒─č─▒yla y├╝zbinlerce kez y├╝kseltilerek elektrik sinyaline d├Ân├╝┼čt├╝r├╝r. Bu elektrik sinyali bir katot ─▒┼č─▒n─▒n lambadaki (televizyon g├Âr├╝nt├╝ t├╝p├╝) g├Âr├╝nt├╝n├╝n parlakl─▒─č─▒n─▒ denetler. Katot ─▒┼č─▒nl─▒ lamban─▒n ekran─▒n─▒ denetleyen demetin mikroskopla incelenecek y├╝zeyi tarayan demetle e┼čzamanl─▒ tarama yapmas─▒ sa─član─▒r. B├Âylece lamba ekran─▒ndaki bir noktan─▒n parlakl─▒─č─▒ ├Ârne─čin y├╝z├╝nde bu noktaya kar┼č─▒l─▒k gelen noktada sal─▒nan ikincil elektronlar─▒n say─▒s─▒yla orant─▒l─▒ olur. Sonu├ž olarak ekranda incelenen y├╝zeyin yap─▒s─▒n─▒ g├Âsteren bir g├Âr├╝nt├╝ elde edilir.

Elektron Sondal─▒ Mikro├ž├Âz├╝mleyici: 1947┬ĺde geli┼čtirilen elektron sondal─▒ mikro├ž├Âz├╝mleyici ├Ârnekteki elementleri b├╝y├╝k bir ay─▒rma g├╝c├╝ ile belirleyebilmektedir. Elektron sondali mikro├ž├Âz├╝mleyici ├Âzellikle mineraloji ve metalurjide yayg─▒n olarak kullan─▒l─▒r.

Alan Etkili Mikroskop: Alan etkisiyle sal─▒m olgusundan yararlanarak ├žal─▒┼čan bu ayg─▒t, temel olarak, bir katot ─▒┼č─▒nl─▒ lamba i├žine yerle┼čtirilmi┼č ├žok ince bir telden olu┼čur. G├╝├žl├╝ bir elektrik alan─▒n─▒n etkisiyle telin ucandan elektronlar f─▒rlar; bu elktronlar lamban─▒n fl├╝or─▒┼č─▒n ekran─▒na d├╝┼čerek ekranda ince telin ucunu g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ olu┼čturur. B├Âyle bir ayg─▒tta b├╝y├╝tme, fl├╝or─▒┼č─▒n ekran─▒n─▒n e─črilik yar─▒ ├žap─▒ ile telin ucunun yar─▒ ├žap─▒ aras─▒ndaki orana e┼čittir. Bu y├Ântemle yaln─▒zca y├╝ksek s─▒cakl─▒klara dayan─▒kl─▒ tungsten, platin, molibden gibi metaller incelenebilir, ├ž├╝nk├╝ telin ucunda ortaya ├ž─▒kan y├╝ksek ak─▒m yo─čunlu─ču y├╝zden b├╝y├╝k ─▒s─▒ a├ž─▒─ča ├ž─▒kar.

Alan etkili mikroskopun de─či┼čik bir t├╝r de kristal yap─▒s─▒ndaki kusurlar─▒ do─črudan incelenmesine olanak sa─člayan alan etkili iyon mikroskopudur.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

F├╝zelerde G├╝d├╝mleme Sistemleri

F├╝zelerde G├╝d├╝mleme Sistemleri

G├Ân├╝l YILDIRIM

├ľzet: Bir f├╝ze f─▒rlat─▒ld─▒ktan sonra hedefe do─čru ilerlerken ona bir pilot gibi k─▒lavuzluk eden sisteme g├╝d├╝mleme sistemi denir G├╝d├╝mleme sistemlerinin temel g├Ârevi f├╝zenin hedefini bulabilmesini sa─člamakt─▒r. Bu nedenle ana i┼člev olarak , hem f├╝zenin rotas─▒na karar vermekle hem de bu rotada kalmas─▒n─▒ sa─člamakla sorumludur. Di─čer taraftan geli┼čen f├╝ze sistemlerine kar┼č─▒, savunma sistemleri de s├╝rekli geli┼čmektedir . G├╝n├╝m├╝zde radarlarla hava sahalar─▒ her an taranmakta ve bir sald─▒r─▒ arac─▒ fark edildi─či anda bunlar─▒n imhas─▒ derhal ger├žekle┼čtirilmektedir. Bu nedenle k─▒lavuzluk sistemleri bir f├╝zenin sadece hedefe ula┼čmas─▒n─▒ sa─člamakla kalmaz, ayn─▒ zamanda rotas─▒ ├╝zerinde ak─▒ll─▒ hareket ederek radarlardan saklanmas─▒n─▒ ger├žekle┼čtirir.

F├╝zeler menzillerine, ta┼č─▒d─▒klar─▒ silah ba┼čl─▒klar─▒na veya vuracaklar─▒ hedeflerin ├Âzelliklerine g├Âre ├že┼čitlilik g├Âsterir. K─▒lavuzluk sistemleri de bu ├Âzelliklere g├Âre farkl─▒l─▒k g├Âstermektedir.

Genellikle f├╝zelerin g├╝d├╝mleme sistemleri hedefi bulmakta kullan─▒lan birden fazla sistemden olu┼čmaktad─▒r. ├ľrne─čin; son on y─▒lda Irak, Bosna, Sudan ve en son Afganistan da kullan─▒lm─▒┼č olan Tomohawk f├╝zesinde ┼ču d├Ârt sistem bir arada bulunmaktad─▒r: [1]

GPS al─▒c─▒s─▒: bu sayede f├╝ze, at─▒ld─▒ktan sonra uydularla haberle┼čerek konumunu kontrol edebilmektedir.

TERCOM (Terrain Contour Matching) sistemi: F├╝ze, hedefe do─čru yol al─▒rken, ├╝zerindeki bir radar ile s├╝rekli y├╝kseklik bilgisi ├Âl├žmekte ve kendisine ├Ânceden y├╝klenen say─▒sal harita bilgisi ile kar┼č─▒la┼čt─▒rabilmektedir. Bu sayede adeta y├╝zeyi yalayarak ve araziye uyarak (30 50 m’ye dek al├žalarak) kendini savunma radarlar─▒nda gizleyebilmektedir.

TOA (Time of Arrival) Sistemi: F├╝ze hedefe yakla┼č─▒k ne kadar s├╝re sonra ula┼čaca─č─▒n─▒ kontrol edebilmekte. B├Âylece h─▒zl─▒ eri┼čimden hassas arama moduna ge├žerek f├╝zenin hedefe kilitlenebilmesini sa─člamaktad─▒r.

DSMAC (Digital Scene Matching Area Correlation) sistemi: F├╝ze ├╝zerinde hedefe ait y├╝ksek ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝kl├╝ uydu foto─čraf─▒ bulunmakta , hedef yak─▒n─▒na geldi─činde f├╝ze, kendi kameras─▒ndan g├Ârd├╝─č├╝ resim ile daha ├Ânce y├╝klenen uydu resmini kar┼č─▒la┼čt─▒rmakta ve bu iki resim ├╝st ├╝ste ├žak─▒┼č─▒ncaya kadar hedefi aramaktad─▒r.

Bu kadar ak─▒ll─▒ sistemlerle donat─▒lm─▒┼č f├╝zelerin hedefi vurma y├╝zdeleri ve do─čruluklar─▒n─▒n olduk├ža y├╝ksek olaca─č─▒ a┼čikard─▒r.

1. Giri┼č:

Elektronik sava┼člar─▒n ├Ânem kazand─▒─č─▒ g├╝n├╝m├╝zde, etkili silahlar─▒n ba┼č─▒nda roket, f├╝ze ve pilotsuz hava ara├žlar─▒ gelmektedir. Bunlardan pilotsuz hava ara├žlar─▒ daha ├žok operasyon yap─▒lacak bir b├Âlgede ke┼čif amac─▒yla kullan─▒l─▒rken,roket ve f├╝zeler adeta adrese teslim etkili tahrif silahlar─▒ olarak ├╝rk├╝t├╝c├╝ yeteneklerle donat─▒lmaktad─▒r.

Roketler (balistic missile) bir platformdan f─▒rlat─▒lan ve itme kuvvetiyle daha ├Ânceden de─či┼čtirilmeyen y├Âr├╝nge ├╝zerinden hedefe ula┼čan ara├žlard─▒r.

F├╝zeler(cruise missile) ise yine bir itme kuvvetiyle , bir platformdan f─▒rlat─▒lmas─▒na kar┼č─▒n, bir seyir plan─▒ do─črultusunda hedefi arayan ara├žlard─▒r. F├╝zeler g├Ârev de─či┼čimine a├ž─▒k, her an i├žin kontrol edilebilen ve bir u├žak gibi seyredebilme yetenekleri olan sistemlerdir. Karar verme mekanizmalar─▒ y├╝klenmi┼č bu ak─▒ll─▒ ara├žlar hedeflerini 1-2 metre do─črulukla vurabilmektedir ki bu, k─▒lavuzluk (g├╝d├╝mleme) sistemlerindeki, elektronik alg─▒lay─▒c─▒, g├╝├žl├╝ haberle┼čme ve ak─▒ll─▒ yaz─▒l─▒mlar ile sa─član─▒r.

2. Tarih├že:

Askeri ama├žla kullan─▒lan ilk ┬ôCruise┬ö f├╝zesi 2. D├╝nya Sava┼č─▒┬ĺnda Almanya┬ĺn─▒n Londra┬ĺy─▒ bombard─▒man i├žin kulland─▒klar─▒ V-1 u├žan bombalard─▒r. V-1┬ĺler karadan, a├ž─▒l─▒ bir platform ├╝zerinden bir roket motoru yard─▒m─▒yla f─▒rlat─▒lmakta, f─▒rlatma tamamland─▒ktan sonra V-1 u├žu┼ča ge├žince ramjet ana motoru devreye girmekte ve roket motoru otomatik olarak d├╝┼čmekteydi. Bundan sonra V-1 bir u├žak gibi hedefine do─čru yoluna devam ediyordu. Ancak o zamanki teknoloji bug├╝n├╝n elektronik teknolojisinin ├žok gerisinde oldu─ču i├žin bu f├╝zeler, av ├Ânleme u├žaklar─▒ taraf─▒ndan kolayca yakalan─▒yorlard─▒.

II. D├╝nya Sava┼č─▒┬ĺn─▒n Pasifik Cephesi┬ĺnde sona ermesi atom bombas─▒n─▒n Amerikan B-29┬ĺu ┬ôEnola Gay┬ö taraf─▒ndan Hiroshima┬ĺya ve daha sonra da Nagasaki┬ĺye at─▒lmas─▒ sonucu m├╝mk├╝n olmu┼čtur. Bu olay─▒n neticesi harbin b├╝t├╝n galipleri dikkatlerini n├╝kleer silahlara ve bunu d├╝┼čman ├╝zerine g├Ânderebilecek uzun menzilli balistik sistemlere ├ževirmi┼člerdir. [2]

O zaman─▒n uzun menzilli bombard─▒man u├žaklar─▒ ile n├╝kleer bombalar─▒n ta┼č─▒nabilme olana─č─▒ vard─▒ ve b├╝t├╝n s├╝per g├╝├žler bu olana─č─▒ zaten kullan─▒yordu. Ancak bombard─▒man u├žaklar─▒n─▒n av-├Ânleme u├žaklar─▒ taraf─▒ndan havada yakalanabilme ve imha edilebilme olana─č─▒ oldu─čundan n├╝kleer ba┼čl─▒klar─▒ daha g├╝venli bir ┼čekilde, atmosfer d─▒┼č─▒ndan parabolik bir y├Âr├╝ngede ta┼č─▒yabilecek ├žok kademeli k─▒talar aras─▒ balistik sistemlere ihtiya├ž vard─▒. Ancak bu talebin 1960┬ĺl─▒ y─▒llardan ├Ânce kar┼č─▒lanamayaca─č─▒ ortadayd─▒. Bu nedenle tek ├ž─▒k─▒┼č yolu bir ara ├ž├Âz├╝m bulunmas─▒ndayd─▒. Balistik f├╝zeler devreye girene kadar aradaki bo┼člu─čun o g├╝n├╝n olduk├ža geli┼čmi┼č jet teknolojisini kullanan ┬ôCruise┬ö f├╝zeleri ile kapat─▒lmas─▒ yoluna gidildi. Amerikal─▒lar─▒n geli┼čtirdi─či uzun menzilli, sat─▒htan f─▒rlat─▒labilen RGM-6 ┬ôRegulus┬ö, MGM-13 ┬ôMace┬ö ve MGM-61 ┬ôMatador┬ö f├╝zeleri bu uygulaman─▒n en ├Ânde gelen ├Ârneklerindendir. Bu uygulaman─▒n en b├╝y├╝k mahsuru, bu f├╝zelerin daima devaml─▒ geli┼čmekte olan h─▒zl─▒ av-├Ânleme u├žaklar─▒n─▒n tehdidi alt─▒nda olmalar─▒yd─▒. Radara kolayca yakalan─▒yorlard─▒. Bu nedenlerle balistik k─▒talar aras─▒ (ICBM) ve orta menzilli (IRBM) f├╝zeler devreye girince bu ikinci ku┼čak diyebilece─čimiz ┬ôCruise┬ö f├╝zeleri devre d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒ld─▒.

Ancak ge├žen zaman i├žinde bir taraftan anti-balistik f├╝ze sistemleri geli┼čtirildi. Di─čer yandan da n├╝kleer silahlar─▒n terk edilmesi i├žin uluslar aras─▒ antla┼čmalar imzaland─▒ ve balistik f├╝zeler imha edilmeye ba┼člad─▒. Kalan f├╝zeler de konvensiyonel silah sistemlerini ta┼č─▒mak i├žin ├žok pahal─▒ elemanlard─▒. Bu nedenlerle tekrar ┬ôCruise┬ö f├╝zelerine bir geri d├Ân├╝┼č ba┼člad─▒; ancak bu sefer geli┼čen teknolojinin ─▒┼č─▒─č─▒ alt─▒nda ├žok daha ak─▒ll─▒ sistemlerle donat─▒lm─▒┼č yeni nesil f├╝zeler ├╝retildi.[4]

3. K─▒lavuzluk ve Kontrol

3.1 K─▒lavuz Sistemlerinin Temel Esaslar─▒:

3.1.1 Tan─▒m

Bir platformdan f─▒rlat─▒lan bir ara├ž yolun bir k─▒sm─▒na kadar ├Ânceden belirlenmi┼č rota ├╝zerinde ilerleyebilse de, daha sonra aerodinamik y├╝klemeler dolay─▒s─▒yla bu rotada kalamaz hale gelir. B├Âyle bir arac─▒n d├╝zg├╝n bir ┼čekilde yoluna devam edebilmesi i├žin hem pilotlu hem de kontrol sistemlerine cevap verebilme yetene─činde olmas─▒ gerekir. Bu y├Ân├╝yle k─▒lavuzluk ve kontrol sistemleri u├ža─č─▒n pilotuna benzetilebilir. K─▒lavuzluk kontrol sistemi ara├ž hedefine ilerlerken ona k─▒lavuzluk eden sistemdir. Bu sistemler bir pilot gibi f├╝zeyi sadece A┬ĺdan B┬ĺye belirli bir g├╝zergah ├╝zerinden gidilmesini sa─člamakla kalmaz, ayn─▒ zamanda bu rotada ilerlerken uygun hareketlerde bulunmas─▒n─▒ sa─člar.

3.1.2 Ama├ž ve ─░┼člev

K─▒lavuzluk sistemlerinde iki temel ama├ž vard─▒r. Bunlar, do─čru rotaya karar verme ve bu rotada kalmay─▒ devam ettirebilme. Bunlar─▒ ger├žekle┼čtirmek i├žin her f├╝ze k─▒lavuzluk sistemi, duru┼č kontrol ve rota kontrol olmak ├╝zere iki sistem i├žerir. [3]

Rota kontrol sistemi, f├╝zenin hedefi bulabilmesi i├žin gerekli u├žu┼č yoluna karar vermekle ve duru┼č kontrol sistemine g├Ârevlerini yerine getirebilmesi i├žin gerekli mesajlar─▒ iletmekle sorumludur.

Duru┼č kontrol sistemi ise her an f├╝zenin hareketlerini kontrol ederek programland─▒─č─▒ rotada istenilen duru┼čta kalmas─▒n─▒ sa─člar. T─▒pk─▒ otopilot gibi f├╝zenin rotas─▒n─▒ sapt─▒r─▒c─▒ etki yapan y├╝kselip al├žalmalar─▒ azalt─▒r.

K─▒lavuzluk ve kontrol sistemleri, geri besleme prensibi temelli ├žal─▒┼č─▒rlar. Yani kontrol ├╝nitesi , yol bulmada veya duru┼čta bir hata fark etti─či zaman f├╝zenin ilgili b├Âl├╝mlerine hata mesajlar─▒n─▒ ve do─črultucu bilgileri iletir. Bu mesajlar─▒ alan birimler de gerekli d├╝zeltmeyi yaparlar.

3.1.2.1 Sens├Ârler

Bir pilotun, u├ža─č─▒ hedefe y├Âneltip yere indirmesi gibi, k─▒lavuzluk sistemi de hedefini ┬ôg├Âr├╝r┬ö; e─čer hedef uzakta veya bir ┼čekilde ├Ârt├╝l├╝ ise , radyo veya radar sinyalleri ile hedefin yerini tespit ederek f├╝zeyi oraya y├Ânlendirir.

Sens├Ârler k─▒lavuzluk i├žin bilgileri toplarlar. Sens├Ârler f├╝zenin y├Ânetildi─či kriterlere uygun olarak se├žilirler. ├ľrne─čin f├╝zeyi y├Ânetmede elektroma─čnetik kaynaklar kullan─▒lacaksa sens├Âr olarak bir anten f├╝zeye yerle┼čtirilir. Uygun sens├Âr se├žiminde ne t├╝r bilgiye ihtiya├ž oldu─ču, ne oranda do─čruluk beklendi─či, ├žal─▒┼čma ko┼čullar─▒n─▒n nas─▒l oldu─ču gibi fakt├Ârler g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulur.

Gyroscope ve Accelerometre

Hareket halindeki bir arac─▒n hareketindeki de─či┼čimleri saptamaya yard─▒m eden iki ara alet vard─▒r. Bunlar ; j─▒roskop ve ivme ├Âl├žerdir

Gyroscope (Jiroskop): Jiroskop dairesel bir ├žer├ževe i├žinde h─▒zla d├Ânen bir cisimdir (topa├ž). ├çer├ževe u├žakla beraber d├Ânerken cisim hep ayn─▒ pozisyonda durur ve ├žer├ževenin d├Ânme y├Ân├╝ne ve d├Ân├╝┼č miktar─▒na g├Âre f├╝zenin hareketlerinde ki de─či┼čiklikler hesaplanabilir.

Accelerometre: Acceloremetre ad─▒ndan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi ivme ├Âl├žen alettir. Jiroskopla hemen hemen ayn─▒ g├Ârevi yerine getirir. ─░vme ├Âl├žerin bir par├žas─▒, sabit bir konumda dururken di─čer par├žas─▒ u├žakla beraber hareket eder. Elektrik bu iki par├ža aras─▒nda manyetik alan olu┼čturur. U├ža─č─▒n hareketindeki bir de─či┼čiklik bu manyetik alan─▒ bozacakt─▒r. Bu de─či┼čiklik miktar─▒na g├Âre f├╝zenin ivmesi ├Âl├ž├╝lebilir.

Acceloremetre f├╝zelerde ve roketlerde kullan─▒lan ataletsel k─▒lavuzluk sistemleri i├žin temel alettir. ├ľyle ki kalbidir denilebilir.

3.2 K─▒lavuzluk Evreleri

F├╝ze k─▒lavuzlu─ču genel olarak ├╝├ž evreye ayr─▒l─▒r:

Boost Evresi :

Bu evreye ba┼člang─▒├ž veya g├Ânderilme evresi ad─▒ da verilir. Y├╝zeyden havaya f─▒rlat─▒lan f├╝zelerin u├žu┼č h─▒z─▒na eri┼čmeleri, booster yak─▒t─▒n─▒ bitirinceye kadar s├╝rer. Ayr─▒k booster┬ĺl─▒ f├╝zelerde, yak─▒t bittikten sonra booster f├╝zeden ayr─▒l─▒r. Bu evrenin amac─▒, f├╝zenin hedefi ┬ôg├Ârece─či┬ö veya d─▒┼č k─▒lavuzluk sinyallerini alaca─č─▒ pozisyona yerle┼čtirmektir.

Midcourse Evresi:

─░kinci veya ortanca denilen bu evre, genellikle uzakl─▒k ve zaman a├ž─▒s─▒ndan en uzun olan evredir. U├žu┼čun bu par├žas─▒ s├╝resince f├╝zeyi do─čru rotaya getirmek i├žin bir tak─▒m de─či┼čiklikler yapmak gerekebilir. Genellikle midcourse k─▒lavuzluk sistemi f├╝zenin hedefin yak─▒n─▒nda yer alabilmesi ve bundan sonra son evrenin ba┼člamas─▒ i├žindir. Bazen midcourse evresi ikinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ k─▒lavuzluk evrelerini kapsayabilir.

Terminal Evresi:

F├╝ze k─▒lavuzluk sisteminin son evresidir. F├╝ze performans─▒ bu a┼čamada kritik bir fakt├Ârd├╝r. Bu evre, y├╝ksek do─črulu─čun ve h─▒zl─▒ sinyal al─▒m─▒n─▒n gerekli oldu─ču bir evredir. [3]

3.3 K─▒lavuzluk Sistem ├çe┼čitleri

F├╝ze k─▒lavuzluk sistemleri iki temel kategoriye ayr─▒l─▒rlar:

1. ─░nsan yap─▒m─▒ elektromagnetik ayg─▒tlarla y├Ânetilenler

2. Kendi kendini y├Ânetebilenler

Birinci kategorideki f├╝zeler, radarlarla veya radyo cihazlar─▒yla kontrol edilirler ve hedefi elektromagnetik radyasyon kayna─č─▒ olarak kullan─▒l─▒rlar. Di─čer kategorideki f├╝zeler elektromekanik ayg─▒tlar veya y─▒ld─▒zlar gibi do─čal kaynaklarla ba─člant─▒ kurarak g├╝d├╝mlenirler. (self-contained guidense systems)

3.3.1 ─░nsan Yap─▒m─▒ Ayg─▒tlarla Y├Ânetilme

─░nsan yap─▒m─▒ kaynaklarla elektromagnetik radyasyon ba─člant─▒ kuran f├╝zeler iki alt kategoriye ayr─▒l─▒r:

Kontrol k─▒lavuzluk sistemi

Homing k─▒lavuzluk sistemi

Kontrol k─▒lavuzlu f├╝zelerin temel ilkesi kontrol noktalar─▒ ile elekromagnetik ba─člant─▒ kurmaya dayan─▒r. Homing k─▒lavuzlu f├╝zeler ise direk hedefle ba─člant─▒ kurarak y├Ânetilir.

Kontrol K─▒lavuzluk

Kontrol k─▒lavuzlu─ču temel olarak, bir kontrol noktas─▒ ile f├╝ze aras─▒nda radar(radar kontrol) ve ya radyo(radio kontrol) ba─člant─▒lar─▒n─▒n kullan─▒m─▒na dayan─▒r. Radyo veya radar ba─člant─▒s─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla kontrol noktas─▒ndan transfer edilen k─▒lavuzluk bilgisinin yard─▒m─▒yla, f├╝zeler u├žu┼č yollar─▒n─▒ bulabilmektedir.

Kontrol k─▒lavuzluk iki metodla ger├žekle┼čtirilir:

Radar kontrol k─▒lavuzluk

Radio (televizyon) kontrol k─▒lavuzluk

Radar Kontrol K─▒lavuzluk

Radar kontrol k─▒lavuzlu─čunda iki metod vard─▒r:

Kumanda Metodu

Beam-Rider Metodu

i) Kumanda Metodu

Kumanda terimi, t├╝m k─▒lavuzluk talimatlar─▒n─▒ ve ya f├╝zenin d─▒┼č─▒ndan gelen komutlar─▒ tan─▒mlamak i├žin kullan─▒l─▒r. Bu f├╝zelerin k─▒lavuzluk sistemleri, hava ta┼č─▒tlar─▒ndan, yer istasyonlar─▒ndan veya gemilerden talimat alma kabiliyetine sahip al─▒c─▒lar─▒ i├žerir. Al─▒nan bu talimatlar, f├╝ze rota kontrol sistemi taraf─▒ndan k─▒lavuzluk bilgisine d├Ân├╝┼čt├╝r├╝l├╝r.

Kumanda k─▒lavuzluk metodunda f├╝zeyi ve hedefi izlemek i├žin bir veya iki radar kullan─▒l─▒r. Radar hedefe kilitlenir kilitlenmez izleme bilgisi bilgisayara y├╝klenir ve f├╝ze bo┼člu─ča f─▒rlat─▒l─▒r. Bundan sonra f├╝ze hareketi de bir radar taraf─▒ndan takip edilir. Hedefin ve f├╝zenin y├╝kseklik ve y├Ân bilgileri devaml─▒ olarak izlenerek bilgisayara y├╝klenir. Bu bilgi analiz edilir ve f├╝zenin yol kesme rotas─▒ hesaplan─▒r. Daha sonra uygun rehberlik sinyalleri ile f├╝ze al─▒c─▒s─▒na transfer edilir.

Bu sinyaller f├╝ze izleme radar sinyallerinin de─či┼čen karakteristikleriyle veya ayr─▒ bir radyo g├Ândericisinin arac─▒l─▒─č─▒yla g├Ânderilebilir. Radar kumanda k─▒lavuzluk metodu, gemi, hava veya yer f├╝ze da─č─▒t─▒m sistemlerinde kullan─▒labilir.

ii) Beam-Rider Metodu

T├╝rk├že┬ĺye sinyal yayma metodu olarak ├ževirebilece─čimiz bu metodun, radar kumanda k─▒lavuzluk metodundan ana fark─▒, f├╝ze takip radar sinyallerinin karakteristiklerinde ├že┼čitlilik olmamas─▒d─▒r. F├╝ze radar tarama eksenlerine ba─čl─▒ kalarak, temel olarak kendi pozisyonunun d├╝zeltme sinyalini form├╝le eder. F├╝zenin rota kontrol ├╝nitesi, k─▒lavuzluk radar─▒n─▒n tarama ekseninden her hangi bir sapmaya kar┼č─▒ duyarl─▒d─▒r. Ayr─▒ca rota d├╝zeltmesini hesaplama kabiliyetine sahiptir.

Bu t├╝r sistemlerin ba┼čl─▒ca avantaj─▒ sadece bir radara ihtiya├ž duymas─▒d─▒r. Bu radar hedef takip ├Âzelli─činin ve f├╝ze rota d├╝zeltme referans ekseninin her ikisini de sa─člamal─▒d─▒r. Bunun i├žin konik tarama ├Âzelli─činde olmal─▒d─▒r. ─░kinci bir avantaj─▒ ise, kendine ait y├Ân kumandas─▒n─▒ hesaplad─▒─č─▒ anda f├╝zenin, olduk├ža kar─▒┼č─▒k olan ├žok f├╝zeli kumanda sistemine ihtiya├ž duymadan f─▒rlat─▒labilmesini sa─člamas─▒d─▒r.

Bu sistemin do─črulu─ču menzil ile azalmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ radar ─▒┼č─▒nlar─▒ etrafa yay─▒lmaktad─▒r ve f├╝ze i├žin merkezde hat─▒rlanmas─▒ daha zordur. E─čer hedef ├žok h─▒zl─▒ hareket ediyorsa s├╝rekli de─či┼čen yol f├╝ze taraf─▒ndan takip edilmektedir.[3]

3.3.1.1.2 Radyo Kontrol K─▒lavuzluk

Bu k─▒lavuzluk radar kontrol k─▒lavuzlu─čuna temel olarak benzemektedir. Ondan fark─▒ f├╝zelerin radyo (televizyon) sinyalleri ile y├Ânetilmesidir.

3.3.1.2 Homing Guidence (Hedefi Bulabilen)

T├╝rk├že┬ĺye hedefi bulabilen k─▒lavuzluk sistemi ┼čeklinde ├ževirebilece─čimiz bu sistem, hedefin baz─▒ ay─▒rt edici ├Âzelliklerine reaksiyon g├Âsteren silahlarda, bir cihaza i┼č yapt─▒rarak rotay─▒ kontrol etmektedir. Hedef bulma cihazlar─▒ ├že┼čitli enerji formlar─▒na duyarl─▒ yap─▒labilmektedir. ├ľrne─čin radyo dalgalar─▒, k─▒z─▒l ├Âtesi, yans─▒t─▒lm─▒┼č lazer, ses ve g├Âr├╝lebilir ─▒┼č─▒k gibi. Hedefe do─čru y├Ânelebilmek i├žin daha ├Ânce belirtilen a├ž─▒ izleme y├Ântemlerinden biri ile hedefin en az─▒ndan y├╝kseklik ve azimuth┬ĺu belirlenmelidir. Ayr─▒ca hedef bulan f├╝zenin ortalama uzakl─▒k bilgisine sahip olmal─▒d─▒r. ─░zleme olay─▒ hareketli aray─▒c─▒ bir anten taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilir.

Yol bulma k─▒lavuzluk metotlar─▒ 3 t├╝re ayr─▒labilir:

Aktif

Yar─▒ Aktif

Pasif

i) Active Homing

Aktif hedef bulma y├Ânteminde silah hem g├Ânderici hem al─▒c─▒y─▒ i├žerir. Arama ve elde etme, herhangi bir izleme al─▒c─▒s─▒yla ger├žekle┼čtirilir. Transfer edilen enerji ile ayn─▒ yolu izleyen hedeflerde, gelen yans─▒malarla olu┼čan monostatik geometrinin i┼členmesi ile hedef izlenir. Halihaz─▒rdaki bir bilgisayar, hedefin yolunu kesmek i├žin bir hareket tarz─▒ hesaplar ve silah─▒n pilotuna g├╝d├╝mleyici komutlar g├Ânderir. Monostatik geometri hedeften enerjinin en uygun olan─▒n─▒ yans─▒t─▒lmas─▒na izin vermektedir.

ii) Semiactive Homing

Yar─▒ aktif hedef bulmada hedef, f─▒rlat─▒lacak alandan veya di─čer kontrol noktalar─▒ndan bir izleyici radar taraf─▒ndan ayd─▒nlat─▒l─▒r. F├╝ze bir radar al─▒c─▒s─▒yla techizatland─▒r─▒l─▒r. Ve hedeften gelen radar enerjisinin etkisiyle aktif metodda oldu─ču gibi kendi d├╝zeltme sinyalini form├╝le eder. Fakat yar─▒ aktif hedef bulma hedeften gelen bistatik tepkileri kullan─▒r. Bu ┼ču anlama gelmektedir: Ayd─▒nlatma platformu ve silah al─▒c─▒s─▒ ayn─▒ yerde bulunmad─▒─č─▒ i├žin geri d├Ânen yans─▒ma, hedefe do─čru giden enerjiden farkl─▒ bir yol izler. ┼×ekline ve kompozisyonuna ba─čl─▒ olarak hedef, silah─▒n y├Ân├╝nde etkili bir enerji yans─▒tmaz. ├çok u├ž durumlarda silah hedefi tamamen kaybedebilir ve yanl─▒┼č bir yol kesmeyi sonu├ž olarak verebilir. Bu dezavantaj gemi, hava arac─▒ veya yer istasyonunda daha fazla g├╝├ž ve daha farkl─▒ frekanslarda ayd─▒nlat─▒c─▒ ara├žlar kullanma kabiliyeti ile telafi edilmektedir.

iii) Passive Homing

Pasif hedef bulma enerji izleme kayna─č─▒ olarak yaln─▒zca hedefe ba─č─▒ml─▒d─▒r. Bu enerji pasif yer bulma torpidosunda bir deniz alt─▒ veya gemi taraf─▒ndan yay─▒lan g├╝r├╝lt├╝l├╝ anti radyasyon silahlarda hedefin kendi sens├Ârlerinden gelen radyo dalgalar─▒, bir gemi, hava ta┼č─▒t─▒ yada bir arac─▒n eksosundan bo┼čalan s─▒cakl─▒k olabilir. Hatta mikro dalga b├Âlgesinde t├╝m objelerin yayd─▒─č─▒ radyasyon bile olabilir.

Di─čer hedef bulma metodlar─▒n─▒n aksine kontrol noktas─▒ndan de─čil de hedeften ald─▒─č─▒ enerjiyi temel alarak f├╝ze d├╝zeltme sinyalini ├╝retir.

3.3.1.3 Hybrid Guidance

Kumanda ve yar─▒ aktif hedef buma k─▒lavuzlu─čunun birle┼čiminden olu┼čan k─▒lavuzlu─ča hibrid k─▒lavuzluk denir.Her iki siteminde avantajlar─▒n─▒ i├žerir. Gemi veya hava ara├žlar─▒ gibi da─č─▒t─▒c─▒ ta┼č─▒tlar─▒n i├žindeki izleme sens├Ârleri ile uzun menzillere eri┼čebilir ve veriyi f├╝zeye transfer eder.

3.3.2 Kendi Kendine Yeten K─▒lavuzluk Sistemleri

Bu kategoriye elektro magnetik ayg─▒tlar veya y─▒ld─▒zlar gibi do─čal kaynaklarla, ekektromagnetik ba─člant─▒ kurmaya dayal─▒ olarak ├žal─▒┼čan g├╝d├╝mleme sistemleri girer.

Bunlarda t├╝m k─▒lavuzluk ve kontrol ekipmanlar─▒ f├╝zenin ├╝zerindedir. Bu sistemlerde sinyal al─▒p verme olmad─▒─č─▒ i├žin elektriksel engellemeler ger├žekle┼čmez. Bu sistemler daha ├žok sat─▒htan sat─▒ha f─▒rlat─▒lan f├╝zelere uygulan─▒r. Bu sistemlerin baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

Preset G├╝d├╝mleme (├ľnceden Kurulmu┼č G├╝d├╝mleme)

Bu g├╝d├╝mlemede f├╝ze f─▒rlat─▒lmadan ├Ânce hedefin yeri ve f├╝zenin takip edece─či y├Âr├╝nge ile ilgili t├╝m bilgiler ├Ânceden hesaplan─▒r ve f├╝zeye y├╝klenir. Bundan sonra f├╝ze g├╝d├╝mleme sistemi y├╝klendi─či de─čerlere uygun ┼čekilde, hedefe do─čru ilerleme , do─čru y├╝kseklikte kalabilme , h─▒z─▒n─▒ ve u├žtu─ču s├╝reyi do─čru hesaplama, zaman─▒ gelince u├žu┼čunu terminal evresine ge├žirme ve hedefe dalma i┼člerinden sorumludur.

Preset g├╝d├╝mleme sistemlerinin ilk ├Ârneklerinden biri Alman V-2 f├╝zeleridir. Bu f├╝zelerde hedefin menzili ve yata─č─▒ ├Ânceden belirlenir ve f├╝ze kontrol mekanizmas─▒ programlan─▒r.

Bu y├Ântemin avantaj─▒ di─čer g├╝d├╝mleme sistemlerine g├Âre ├žok daha basit olmas─▒d─▒r. Preset g├╝d├╝m y├Ântemi sadece b├╝y├╝k kara par├žalar─▒ ve ┼čehirler gibi dura─čan hedeflere kar┼č─▒ kullan─▒┼čl─▒d─▒r. Daha ├žok k─▒sa menzilli f├╝zelerde kullan─▒l─▒r. Y├Ânlendirme bilgisi f─▒rlat─▒lmadan ├Ânce belirlendi─či i├žin bu metod gemiler u├žaklar d├╝┼čman f├╝zeleri veya hareket eden kara hedeflerine kar┼č─▒ kullanmak i├žin uygun de─čildir.

Navigasyonel G├╝d├╝mleme Sistemleri

F├╝zenin vuraca─č─▒ hedef, f─▒rlat─▒ld─▒─č─▒ yerden ├žok uzaktaysa bir navigasyonel g├╝d├╝mleme kullan─▒lmas─▒ gerekir. Uzun mesafelerde do─čruluk, ancak u├žu┼č rotas─▒n─▒n takip edilmesi ve kapsaml─▒ hesaplamalarla elde edilir.

Uzun menzilli f├╝zelerde iki sistem kullan─▒l─▒r:

i) Ateletsel (Inertial) G├╝d├╝mleme

Bu g├╝d├╝mlemede temel prensip atalet kanunudur. Bir basketbol topunu potaya nisan al─▒rken topa, kendisini potaya ula┼čt─▒racak bir y├Âr├╝nge vermeye ├žal─▒┼č─▒l─▒r. Ancak top at─▒ld─▒ktan sonra at─▒c─▒n─▒n topun ├╝st├╝nde hi├ž bir kontrol├╝ kalmaz. E─čer at─▒c─▒ yanl─▒┼č nisan alm─▒┼čsa veya topa ba┼čka birisi taraf─▒ndan dokunulursa top potay─▒ ka├ž─▒r─▒r. Ancak daha sonra ba┼čka birisinin topa dokunarak rotas─▒n─▒ de─či┼čtirip potaya sokmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r. Bu durumda ikinci oyuncu bir ├že┼čit y├Ânlendirme sa─člam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ mant─▒kla ├žal─▒┼čan inertial y├Ânlendirme sistemi f├╝zenin do─čru y├Âr├╝ngesine geri d├Ânmesi i├žin gerekli itmeyi sa─člar.

Inertial y├Ânlendirme metodu preset metodunun bir artt─▒r─▒lm─▒┼č seklidir. Ataletle y├Ânlendirilen f├╝zeler f─▒rlat─▒lmadan ├Ânce programlanma bilgilerini al─▒rlar. F├╝ze f─▒rlat─▒ld─▒ktan sonra ivme ├Âl├žerleri (accelerometer) vas─▒tas─▒yla ucum rotas─▒n─▒ kontrol ederek, f─▒rlat─▒lan b├Âlge ile f├╝ze aras─▒nda bir elektromanyatik temas olamamas─▒na ra─čmen f├╝ze ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ derecede bir do─črulukta kendi u├žu┼č rotas─▒nda d├╝zeltmeler yapmaktad─▒r.

F├╝ze ├╝zerindeki tahmin edilemeyen harici kuvvetler ivme ├Âl├žerler vas─▒tas─▒yla hissedilir. ├ťretilen d├╝zeltmeler f├╝zenin s├╝rekli olarak rotas─▒nda kalmas─▒n─▒ sa─člar. Bu sistem d─▒┼č sinyal veya destekten tam ba─č─▒ms─▒z olmas─▒ndan dolay─▒ bug├╝ne kadar geli┼čtirilmi┼č uzun menzilli y├Ânlendirme metodlarina nazaran ├žok daha g├╝venlidir.

ii) G├Âksel Referans (Celestial Referans)

Bu g├╝d├╝mleme metodunda f├╝ze g├╝ne┼č veya di─čer sabit y─▒ld─▒zlar─▒n konumlar─▒n─▒ referans olarak belirlenmi┼č bir rotada ilerlemektedir. F├╝ze s├╝rekli olarak bir teleskopla y─▒ld─▒zlar─▒ g├Âzlemlemekte ve pro─čramland─▒─č─▒ bilgi ile kar┼č─▒la┼čt─▒rmaktad─▒r. Bu kar┼č─▒la┼čt─▒rma sonucunda hedefe y├Ânelmek i├žin gerekli sinyalleri ├╝retir. G├Âksel g├╝d├╝mleme ┼ču an ki ICBM sistemlerinde kullan─▒lmaktad─▒r.

3.3.2.3 Terrestrial G├╝d├╝mleme Metodlar─▒

Bu g├╝d├╝mleme metodunda f├╝ze ├╝zerinden ge├žti─či arazi hakk─▒nda veriler alarak bu de─čerlere g├Âre rotas─▒na karar vermektedir. ├ľzetle bu sistemleri ┼ču ┼čekilde anlatabiliriz; f├╝ze bir televizyon kameras─▒ ile ge├žti─či arazini g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ al─▒r ve istedi─či u├žu┼č rotas─▒na ait filim g├Âr├╝nt├╝leri ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒r.

Bilgisayar devrelerini minyat├╝rizasyonundan ├Ânce bu metodlar ses h─▒z─▒ndan daha yava┼č olan (subsonic) f├╝ze i├žin birer pozisyon biligisi sa─člama a├ž─▒s─▒ndan ├žok yava┼čt─▒r. Fakat g├╝z├╝m├╝zde g├╝d├╝mleme sistemleri olduk├ža etkin bir ┼čekilde kullan─▒lmaktad─▒r.

3.4 G├╝d├╝mlenmi┼č U├žu┼č Rotalar─▒

G├╝d├╝mlenmi┼č bir f├╝ze genellikle t├╝m u├žu┼č boyunca hem do─čal hem suni kuvvetlerin etkisi alt─▒ndad─▒r. F├╝zenin rotas─▒ hemen hemen her ┼čekli alabilir. G├╝d├╝mlenmi┼č bir f├╝zenin izleyebileve─či rotalar kabaca 2 gruba ayr─▒l─▒r:[4]

1. Preset (├Ânceden ayarlanm─▒┼č ) rota

2. Variable (de─či┼čen) rota

3.4.1 Preset U├žu┼č Rotalar─▒

Bu y├Ântemde f├╝ze f─▒rlat─▒lmadan ├Ânce y├Âr├╝nge bilgisi f├╝zeye y├╝klenir ve f├╝ze daha ├Ânceden y├╝klenmi┼č olan kontrollerin d─▒┼č─▒nda hi├žbir kontrol sinyali almaz. Bu nedenle f├╝ze f─▒rlat─▒ld─▒ktan sonra u├žu┼č plan─▒ de─či┼čtirilmez.

3.4.2 Variable U├žu┼č Rotalar─▒

F├╝zelerin u├žu┼č rotalar─▒ seyir esnas─▒nda karar verme metodlar─▒ sayesinde de─či┼čiklikler g├Âsterebilir. Bir f├╝ze hedefine ilerlerken hedefini bulmakta kulland─▒─č─▒ parametreleri al─▒r ve yeni rota alana kadar rotas─▒n─▒ hedeflerin pozisyonunu de─či┼čmeyece─či farz edilerek u├žu┼č rotas─▒ belirlenir. Genel olarak d├Ârt temel de─či┼čken u├žu┼č rotas─▒ vard─▒r.; takip, sabit davran─▒┼č, orant─▒l─▒ navigasyon ve g├Âr├╝┼č ├žizgisi

i) Takip

G├╝d├╝mlenmi┼č bir f├╝zenin izleyece─či en basit prosed├╝r her an hedefe kilitli olmas─▒d─▒r. F├╝ze, f├╝zeden hedefe olan g├Âr├╝┼č ├žizgisi boyunca hareket eder.

ii) Sabit Davran─▒┼č

Takip rotas─▒n─▒n tam kar┼č─▒t─▒d─▒r. Sabit davran─▒┼č veya ├žarp─▒┼čma rotas─▒ da denir. F├╝ze,f├╝zenin ve hedefin ayn─▒ anda varaca─č─▒ noktaya f─▒rlat─▒l─▒r. E─čer hedef ani bir d├Ân├╝┼č yapar veya h─▒z─▒ de─či┼čirse yeni bir ├žarpma rotas─▒ hesaplanmal─▒ ve f├╝zenin u├žu┼č rotas─▒ buna g├Âre de─či┼čtirilmelidir.

iii)Orant─▒l─▒ Navigasyon

Daha geli┼čmi┼č f├╝zeler bir ce┼čit orant─▒l─▒ navigation kullan─▒rlar. F├╝ze k─▒lavuzluk al─▒c─▒s─▒ g├Âr├╝┼č ├žizgisindeki de─či┼čme h─▒z─▒n─▒ ├Âl├žer ve bu bilgiyi y├Ânlendirme bilgisayar─▒na iletir. Daha sonra bilgisayar otomatik pilot i├žin y├Ânlendirme komutlar─▒n─▒ ├╝retir.

iv) G├Âr├╝┼č ├çizgisi

G├Âr├╝┼č ├žizgisi, f├╝zenin hedef ile kontrol noktas─▒n─▒ birle┼čtiren do─čru ├╝zerinde kalacak ┼čekilde y├Ânlendirildi─či bir rota olarak kullan─▒l─▒r. Bu metod genellikle ┬ô ─▒┼č─▒nla hareket ┬ô olarak adland─▒r─▒l─▒r.

4. Cruise F├╝zelerinde Kullan─▒lan Teknolojilerin Ayr─▒nt─▒l─▒ Anlat─▒m─▒

4.1 GPS

Global possitioning system veya k─▒sa ad─▒yla GPS, 1970┬ĺli y─▒llarda ABD Savunma Bakanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan geli┼čtirilen bir uydu network sistemidir. T├╝rk├že┬ĺye ├ževirecek olursak, D├╝nyadaki konumu alg─▒lama sistemi diyebilece─čimiz bu sistem d├╝nya y├Âr├╝ngesine yerle┼čtirilmi┼č uydularla s├╝rekli haberle┼čerek d├╝nya ├╝zerinde hangi konumda oldu─čumuzu bildiren sistemdir.

GPS sistemi d├╝nyadan 17000 kilometre yukar─▒da y├Âr├╝ngeye oturtulan 24 uydudan olu┼čur. Bu uydular─▒n y├Âr├╝ngesi ├Âyle ayarlanm─▒┼čt─▒r ki, d├╝nya ├╝zerindeki bir nokta herhangi bir zamanda en az ├╝├ž uyduyu g├Ârebilir. Zaten bir noktan─▒n kesin yerinin belirlenmesi ancak ├╝├ž uydudan gelen sinyallerin birle┼čtirilmesiyle m├╝mk├╝n olabilmektedir.

GPS sistemi ilk ├Ânce askeri alanda kullan─▒lmak ├╝zere dizayn edilmi┼čtir. GPS al─▒c─▒lar─▒ 1980┬ĺde sivil kullan─▒ma a├ž─▒lmo┼čt─▒r.[5]

4.1.1 GPS┬ĺin Segmentleri:

i) Uzay Segmenti:

Uzay segmenti 24 uyduyu i├žerir. Uydular d├╝nya ├╝zerinde ┬ôy├╝ksek y├Âr├╝nge┬ö ad─▒ verilen bir y├Âr├╝ngede bulunmaktad─▒rlar. Y├╝kseklikte i┼čletilmeleri g├Ânderdikleri sinyallerin daha geni┼č alan─▒ kapsamas─▒n─▒ sa─čalar. Ayr─▒ca y├Âr├╝ngeleri ├Âyle ayarlanm─▒┼čt─▒r ki, d├╝nyada ki bir al─▒c─▒ her an en az 3 tanesini g├Ârebilir.

Uydular 12 saatte d├╝nyan─▒n etraf─▒nda bir tam d├Ân├╝┼č ger├žekle┼čtirir. Uydular g├╝ne┼č enerjisi ile ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar ve e─čer enerjide bir kesiklik olmas─▒ (g├╝ne┼č tutulmas─▒ vs..) halinde ona g├╝├ž verecek bataryalara sahiptir. Ayr─▒ca uydular─▒n do─čru y├Âr├╝ngede kalmalar─▒n─▒ sa─člayan k├╝├ž├╝k itici roketleri vard─▒r.

Her uydu ├že┼čitli frekanslarda d├╝┼č├╝k g├╝├žte radyo sinyalleri yaymaktad─▒r. Sinyaller g├Âz├╝n g├Ârd├╝─č├╝ hat boyunca ilerleyebilir. Yani bulutlar─▒n,cam─▒n, plasti─čin i├žinden ge├žerken binalar, da─člar gibi kat─▒ objelerden ge├žemez.

ii) Kontrol Segmenti:

Herhangi bir uydunun y├Âr├╝ngeden hafif├že kayma ihtimali vard─▒r bu nedenle uydular─▒n y├Âr├╝ngeleri, y├╝kseklikleri, yerleri ve h─▒zlar─▒ s├╝rekli izlenmektedir Bu i┼člemi yerine getirmek ├╝zere d├╝nya ├╝zerinde biri master olmak ├╝zere be┼č kontrol istasyonu vard─▒r. Bu kontrol istasyonlar─▒nda uydular─▒n y├Âr├╝nge bilgileri al─▒nmaktad─▒r daha sonra bu bilgiler bir sapma fark edildi─či taktirde d├╝zeltme bilgilerinin uydulara g├Ânderildi─či master kontrol istasyonuna g├Ânderilir.

iii) Kullan─▒c─▒ Segenti:

Kullan─▒c─▒ segmenti GPS al─▒c─▒s─▒n─▒ ve onu kullanan─▒ i├žerir.

4.1.2 GPS ┬Ĺin ├çal─▒┼čma Temelleri

i) Konumlanma

GPS al─▒c─▒s─▒n─▒n koordinat─▒ bildirebilmesi i├žin iki bilgiyi bilmesi gerekir: Uydular nerededir( locoion) ve ne kadar uzakl─▒ktad─▒rlar. (distance)

Uydular─▒n yerinin tespiti i├žin, uydulardan al─▒nan sinyaldeki ┬ôalmanac data┬ö ad─▒ verilen ve yakla┼č─▒k olarak uydunu pozisyonunu i├žeren bilgi kullan─▒l─▒r. Bu bilgi s├╝rekli olarak g├Ânderilir ve GPS al─▒c─▒s─▒n─▒n haf─▒zas─▒nda bulunur.

ii) Zaman Bilgisi

GPS al─▒c─▒s─▒n─▒n uydular─▒n kesin pozisyonunu bilmesi yeterli de─čildir. Ayn─▒ zamanda bu uydular─▒n kendisine olan uzakl─▒klar─▒n─▒ da bilmeye ihtiyac─▒ vard─▒r. Ancak bu ┼čekilde d├╝nya ├╝zerinde nerede oldu─čunu bulabilir. Bunun i├žin olduk├ža basit bir form├╝l vard─▒r.

Uzakl─▒k=h─▒z*travel time

Yukar─▒daki form├╝le g├Âre uzakl─▒k saptayan GPS, h─▒z─▒ zaten bilmektedir, Bu h─▒z bir radyo dalgas─▒ olup ─▒┼č─▒k h─▒z─▒na e┼čittir. Yani sinyalin eri┼čme zaman─▒na bakarak uydunun uzakl─▒─č─▒ tespit edilir. GPS ┬ôtime of arrival┬ö ad─▒ verilen bu prensip ├╝zerine ├žal─▒┼č─▒r.

H─▒z─▒ bilen GPS┬ĺin uzakl─▒k hesab─▒ i├žin travel time┬ĺ─▒ da saptamas─▒ gerekir Uydunun g├Ânderdi─či sinyaller de zaman bilgisi de vard─▒r. B├Âylece al─▒c─▒ g├Ânderilen sinyalin ne kadar s├╝re sonra kendine ula┼čt─▒─č─▒n─▒ anlar.

iii) Konumu Belirleme

GPS al─▒c─▒s─▒ uyduya ait konum ve uzakl─▒k mesafesini saptad─▒ktan sonra d├╝nya ├╝zerindeki konumunu ┼ču ┼čekilde bulur[6]:

Kilitlendi─čimiz bir uydudan konum ve zaman bilgilerini alarak y├╝z mil uzakl─▒kta oldu─čumuzu hesap etmi┼čsek ┼čekil 1 de ki gibi bir ├žemberin ├╝zerinde oldu─čumuzu ├Â─črenmi┼č oluruz.

┼×ekil 1

E─čer ikinci bir uydudan da lokasyon ve uzakl─▒k bilgileri al─▒nabilinirse ┼×ekil 2┬ĺde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi konumumuzu iki noktadan birinde oldu─čumuzu anlayabiliriz.

┼×ekil 2

Son olarak ├╝├ž├╝nc├╝ bir uyduya kilitlenirse tam olarak yerimizi tespit etmi┼č oluruz. (┼×ekil 3)

┼×ekil 3

En az ├╝├ž uyduya kilitlendi─čimiz taktirde konumumuzu enlem ve boylam olarak tespit etmi┼č oluruz. E─čer d├Ârd├╝nc├╝ bir uyduya kilitlenirsek y├╝kseklik bilgimizi de elde ederiz.

GPS Hata Kayaklar─▒:

Sivil kullan─▒m i├žin olan GPS al─▒c─▒lar─▒ a┼ča─č─▒da s─▒ralanan sebeplerden kaynaklanarak hatal─▒ sonu├žlar verebilir.

─░yomosfer ve tromosfer ge├žikmeleri.: Uydu sinyalleri atmosferden ge├žerken yava┼člarlar, sistem yakla┼č─▒k bir gecikme s├╝resini kabul eder. Bu tabi ki kesin de─čildir.

├çok yoldan gelen sinyaller: Bu sinyallerin GPS┬ĺe ula┼čmadan ├Ânce y├╝ksek binalar veya b├╝y├╝k kayal─▒k alanlara ├žarp─▒p oradan yans─▒yarak gelmesi sebebiyle olu┼čur. Bu yans─▒y─▒p gelen sinyaller hataya sebep olan travel time┬ĺ─▒ art─▒r─▒r (┼×ekil 4).

Al─▒c─▒n─▒n zamanlama hatas─▒: GPS al─▒c─▒lar─▒nda kullan─▒lan saat atomic olmad─▒─č─▒ zaman, travel time saptanmas─▒nda ├žok k├╝├ž├╝k hatalara sebep olur.

G├Âr├╝nen uydu say─▒s─▒: Al─▒c─▒ ne kadar ├žok say─▒da uyduya kilitlenebilirse o kadar sonu├ž verebilir. Binalar, arazi, elektronik aray─▒c─▒lar veya bazen s─▒k a─ča├ž yapraklar─▒ sinyal al─▒nmas─▒n─▒ engelliyebilir. Buda pozisyon hatas─▒ bazen de hi├ž pozisyon vermeme hatas─▒ olu┼čturur. Hava ne kadar ├žok a├ž─▒k olursa sinyal al─▒m─▒ o kadar a├ž─▒k olur. GPS al─▒c─▒lar─▒ bina i├žlerinde (typically) , su alt─▒nda veya yeralt─▒nda ├žal─▒┼čmaz.

Uydular─▒n geometrisi/shading: Bu uydulara ait herhangi bir zaman da verilen relotif pozisyondan kaynaklanan hatalard─▒r. ─░deal olan uydu geometrisi, birbirini geni┼č a├ž─▒yla g├Ârd├╝kleri zaman olu┼čan geometridir. Zay─▒f olan geometrik ise uydular─▒n bir ├žizgi halinde veya s─▒k─▒┼č─▒k bir grup halinde olduklar─▒ zamand─▒r.

Intentional degradadion of uydu sistemleri: ABD┬ĺnin askeri sinyallerin Intentional degradadion┬ĺ─▒ ┬ôse├žimlik ge├žerlilik┬ö(selective availability,SA) diye bilinir ve SA askeri y├╝ksek derecede do─čruluk sa─člayan GPS sinyallerini kullanmas─▒n─▒ engellemek amac─▒yla kurulmu┼čtur. Ve uzakl─▒k bilgisinde bir├žok hatay─▒ sa─člamakla sorumludur.SA 2 may─▒s 2000┬ĺde kapat─▒lm─▒┼čt─▒r.Ve halen aktif de─čildir. Yani bu demek oluyor ki GPS┬ĺden 6-15 metre aras─▒ do─čruluk bekleyebiliriz.

Di─čer taraftan GPS al─▒c─▒s─▒n─▒ Differential GPS al─▒c─▒s─▒ ile birle┼čtirerek do─črulu─ču artt─▒rmak m├╝mk├╝nd├╝r. DPGS al─▒c─▒s─▒ yukar─▒da belirtilen hata kaynaklar─▒n─▒ azaltmak amac─▒yla bir ├žok kaynak taraf─▒ndan i┼čletilir.

┼×ekil 4

4.2 DGPS

Diferansiyel (ayr─▒k) GPS, referans istasyon ad─▒ verilen GPS al─▒c─▒lar─▒n belirli yerlere yerle┼čtirilmesiyle ├žal─▒┼č─▒rlar. Bu referans istasyonlar─▒ kendi kesin konumlar─▒n─▒ bildikleri i├žin uydu sinyallerindeki gecikmelerini saptayabilirler. Bunu uydudan ald─▒─č─▒ sinyallere g├Âre ├Âl├žt├╝─č├╝ uzakl─▒k bilgisiyle kendi bildi─či pozisyona g├Âre hesaplad─▒─č─▒ uzakl─▒k bilgisini kar┼č─▒la┼čt─▒rarak yapar. Bu ├Âl├ž├╝mle ve hesaplayarak buldu─ču uzakl─▒k bilgisi aras─▒ndaki fark sonucu ┬ôdiferansiye d├╝zeltme┬ö elde edilir.Bu diferansiyel d├╝zeltme bilgisi her uydu i├žin hesaplan─▒p d├╝zeltme mesaj─▒ olarak DGPS al─▒c─▒lar─▒na g├Ânderilir. Bu diferansiyel do─črulama GPS al─▒c─▒s─▒n─▒ hesaplamalar─▒na uygulan─▒r.B├Âylece bir├žok yan─▒lg─▒dan ar─▒narak do─čruluk artt─▒r─▒lm─▒┼č olur[7]. (┼×ekil 5)

┼×ekil 5

INS (Inertial Navigation System)

Ataletsel navigasyon sistemi diye terc├╝me edebilece─čimiz bu sistemde, f├╝ze f─▒rlat─▒ld─▒─č─▒ andan sonra, accelerometre ve gyroscopelar vas─▒tas─▒yla s├╝rekli olarak hareketlerindeki de─či┼čiklikleri takip ederek, konumunu hesap etmektedir.

Accelerometreler yani ivme├Âl├žerler ve gyroscopelar sayesinde f├╝zenin kontrol birimi, her an ivmesini saptayabilmektedir. E─čer bir f├╝zenin yatay eksendeki ivmesi sabitse, f├╝zenin herhangi bir andaki h─▒z─▒, bu ivmeyle o zamana kadar ge├žen zaman ├žarp─▒larak hesaplanabilir. (V=a*t ).Ve yine e─čer f├╝zenin h─▒z─▒ sabit olsayd─▒, al─▒nan mesafe h─▒z ile u├žu┼č zaman─▒n─▒n ├žarp─▒lmas─▒yla hesaplanabilirdi (x=V*t). Fakat ivme ve dolay─▒s─▒yla h─▒z s├╝rekli de─či┼čiklik g├Âstermektedir. Bu durumda h─▒z─▒ ve al─▒nan mesafeyi hesaplamak i├žin integrasyonlar gereklidir.

Ataletsel navigasyon sisteminde f├╝zeler hareket halindeyken, yukar─▒da verilen e┼čitlikleri kullanarak konumunu toplaya toplaya hesap etmektedirler. ├ľrne─čin f├╝ze ilk f─▒rlat─▒ld─▒─č─▒ an (0,0,0) konumunda olsun. Bundan sonra y├╝kseklik, enlem ve boylam boyutlar─▒nda ald─▒─č─▒ mesafeleri toplayarak konumuna karar verir.

INS sisteminin en ├Ânemli avantajlar─▒nda biri, herhangi bir d─▒┼č sinyal veya destekten tamam─▒yla ba─č─▒s─▒z olmas─▒ndan dolay─▒ elektronik engellemelerden etkilenmemeleri veya i┼člerinin y├╝r├╝mesine engel olunamamas─▒d─▒r.

INS┬ĺnin dezavantaj─▒, kendisini do─čal yanl─▒┼čl─▒─č─▒d─▒r. Yani bu konumlama hesaplamalar─▒n─▒ yaparken, ├žok hassas de─čerler elde edemez. En iyi ataletsel navigasyon sistemi kullan─▒lsa bile bir miktar rastgele s├╝r├╝klenme olu┼čmaktad─▒r. Bu onu, bir f├╝zede tek k─▒lavuzluk sistemi olarak kullan─▒lmas─▒n─▒ uygunsuz k─▒lmaktad─▒r. Ayr─▒ca bu sapma de─čeri, toplanarak artan hatalara sebep olur. F├╝ze ne kadar u├žarsa hata o kadar b├╝y├╝k olur.

ICBM┬ĺler ataletsel y├Ân bulma sistemleri ile y├Ânetilir.

4.4 TERCOM(Terrain Countour Matching)

TERCOM (arazi konturlar─▒na uyma) sistemi ile f├╝ze a┼ča─č─▒ bakan bir radar gibi ├╝zerinde ge├žti─či arazinin y├╝kseklik bilgisi ├Âl├žmekte, buna g├Âre y├Ânlendirilmektedir.

TERCOM k─▒lavuzluk sisteminin alt─▒nda yatan teknoloji uzun zamand─▒r vard─▒r. TERCOM sistemine sahip bir u├žak ilk 1961 de denenmi┼čtir. Fakat bu teknoloji o zamanlar gelece─či parlak g├Âr├╝lmedi─či i├žin 1970┬ĺlere kadar hemen hemen unutulmu┼čtur. 1970┬ĺler den sonra k├╝├ž├╝k ve g├╝├žl├╝ bilgisayarlar─▒n geli┼čmesiyle TERCOM sistemi yeniden kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

ICBM┬ĺler gibi f├╝zeler de ilk ├Ânce ataletsel k─▒lavuzluk sistemleri taraf─▒ndan rehberlik almaktayd─▒. Fakat en iyi ataletsel yol bulma sistemi kullan─▒ld─▒─č─▒ zaman bile, bir miktar rastgele s├╝r├╝klenme olu┼čmaktayd─▒. ├ľrne─čin, Tomahavk f├╝zeleri i├žin ├Âl├ž├╝len de─čerlere g├Âre saatte 900 metrelik bir s├╝r├╝klenme ├Âl├ž├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu e─čer f├╝ze bir saat yol al─▒rsa hedefi 900 metre ka├ž─▒raca─č─▒ anlam─▒na gelir. Bu problem t─▒pk─▒ balistic f├╝zelerde ki gibi, f├╝zenin subsonic h─▒zda ilerlemesinden dolay─▒ katlanarak artmaktad─▒r. Bu s├╝r├╝klenme probleminin ├ž├Âz├╝m├╝ TERCOM k─▒lavuzluk sisteminin geli┼čimiyle olmu┼čtur. [8]

TERCOM i├žin ilk gerekli ┼čey y├╝ksek ├ž├Âz├╝n├╝rl├╝kl├╝ uydu foto─čraflar─▒ndan elektronik haritalar olu┼čturmakt─▒r. Bu haritalar uydu foto─čraflar─▒ ve ke┼čif u├žaklar─▒ ile, f├╝zenin ge├žece─či arazi boyunca olu┼čturulur. Bu haritalarda y├╝kseklik bilgileri say─▒larla ifade edilir ve sistemin haf─▒zas─▒nda bir matrisin h├╝crelerinde saklan─▒r. Her h├╝cre zeminin saklad─▒─č─▒ par├žas─▒na ait ortalama bir y├╝kseklik de─čerini g├Âsterir. F├╝zenin ge├žti─či arazini y├╝ksekli─či ile, onboard haritadaki y├╝kseklik bilgisini kar┼č─▒la┼čt─▒rmak i├žin bir radaraltimetre (y├╝kseklik ├Âl├žen ara├ž) ile ge├žti─či zemini tarayarak, y├╝kseklik bilgisini elde eder. Daha sonra bu iki bilgiyi kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒r. Bu kar┼č─▒la┼čt─▒rman─▒n sonucu f├╝zenin pozisyonu hakk─▒nda bilgi verir ve buna g├Âre kendi ataletsel navigasyon sisteminde (INS) bir d├╝zeltmenin gerekli olup olmad─▒─č─▒ karar─▒na var─▒l─▒r. Bu teknik kullan─▒larak, TERCOM 30-100 metre do─črulu─ču ba┼čarabilir[7].

TERCOM sisteminin verdi─či sonu├žlara g├Âre rotada bir sapma varsa rota d├╝zeltme ger├žekle┼čtirilerek f├╝zenin rotas─▒nda devam etmesi sa─član─▒r. Bu i┼člem u├žu┼č g├╝zergah─▒nda defalarca tekrar edilerek, f├╝zenin hi├žbir zaman d├╝zeltme ger├žekle┼čtiremeyece─či bir hata pay─▒na ula┼čmas─▒ engellenmi┼č olur. Sonu├ž olarak, f├╝zelerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču hedeflerinin 50 metre yak─▒n─▒na ini┼č yapar. K├Ârfez sava┼č─▒nda Pentagon f├╝zelerin %86 s─▒n─▒n hedeflerini vurabildi─čini a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. Di─čer taraftan INS ile g├╝d├╝mlenen ICBM lerde en y├╝ksek do─čruluk yakla┼č─▒k 30 metredir.[8]

TERCOM sisteminin ba┼čka avantajlar─▒ da vard─▒r. Bu sistemin y├╝ksek do─črulukta sonu├žlar vermesi sonucu, f├╝zenin hedefe do─čru yol al─▒rken neredeyse y├╝zeyi s─▒y─▒rarak ilerleyebilmesi sa─član─▒r. TERCOM sistemi sayesinde f├╝ze, suyun ├╝zerinde 10 metreye kadar al├žaktan u├žabilmektedir. Bu de─čer, d├╝z arazi ├╝zerinde 30 metre, da─čl─▒k arazide 100 metredir. Bu al├žaktan u├žabilme avantaj─▒na f├╝zenin boyutunun k├╝├ž├╝k olmas─▒ ve fark edilebilen ─▒┼č─▒n─▒mlar yapmamas─▒ da eklenirse, f├╝zelerin hedeflerinin ├žok yak─▒n─▒na gelinceye kadar radarlara yakalanamayaca─č─▒ a├ž─▒k├ža ortaya ├ž─▒kar. F├╝ze hedefin yan─▒na geldikten sonra hedefini vururken tahrip g├╝c├╝n├╝ artt─▒rmak i├žin tekrar y├╝kselince art─▒k radarlara yakalansa da bu an, d├╝┼čman savunmas─▒n─▒n bir ┼čeyler yapabilmesi i├žin ├žok ge├ž olur[2].

Son y─▒llarda, ataletsel yol bulma ve GPS sistemleri de birle┼čtirilerek f├╝zenin hedefini y├╝ksek derecede do─črulukla bulabilmesi m├╝mk├╝n olmu┼čtur. Fakat TERCOM un bu konudaki ├╝st├╝nl├╝─č├╝, sava┼č esnas─▒nda GPS uydular─▒n─▒n kolayl─▒kla yok edilebilmesi ihtimalinden gelmektedir. GPS uydular─▒ zarar g├Ârmesi durumunda f├╝ze sadece ataletsel navigasyon sistemine itimat etmek durumunda kalacakt─▒r ki bu sistemin tek ba┼č─▒na bir f├╝zenin ihtiya├ž duydu─ču do─črulu─ču veremedi─či yukar─▒da anlat─▒lm─▒┼čt─▒r.

Di─čer taraftan, en y├╝ksek kapasiteli TERCOM sistemleri bile bir ka├ž y├╝z millik u├žu┼č rotas─▒ boyunca kontur esle┼čtirmesi yapmak i├žin yeterince belle─če sahip de─čildir.

Bu nedenle, f├╝ze u├žu┼ču boyunca TERCOM yorumlar─▒ s├╝rekli olarak yap─▒lmamaktad─▒r. F├╝zeyi bir b├Âlgeden topografyas─▒ di─čerlerinden farkl─▒ ba┼čka bir b├Âlgeye daha ├žok INS sistemi u├žurur. ┬ôWay point fixes┬ö ad─▒ verilen bu b├Âlgelerde TERCOM okumalar─▒ yap─▒larak f├╝zenin konum bilgisinde gerekli d├╝zeltmeler yap─▒l─▒r. Ayr─▒ca bu way point fix┬ĺler, f├╝zenin rotas─▒nda ├Ânceden tahmin edilemeyen de─či┼čiklikler yap─▒lmas─▒ i├žin de kullan─▒l─▒r.

Her waypoint fix i├žin ba┼čka bir haritadan faydalan─▒lmaktad─▒r. Bu haritalar─▒n her birinde ayn─▒ say─▒da h├╝cre bulunmaktad─▒r ve ilk waypoint i├žin t├╝m araziyi kapsayan bir harita kullan─▒lmaktad─▒r. Bu nedenle, h├╝cresindeki ayr─▒nt─▒ da azd─▒r. Hedefe yakla┼čt─▒k├ža ise, daha alt haritalar kullan─▒ld─▒─č─▒ndan bunlardaki veriler ├žok daha fazla ayr─▒nt─▒ i├žerir ve do─čruluk gittik├že artar.

Ayr─▒ca, TERCOM sitemindeki uygulama zorlu─ču, kendi k─▒lavuzluk sisteminden ├žok, dijital haritalar─▒n olu┼čturulmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. TERCOM lu cruisse missile┬ĺnin etkili olabilmesi i├žin, veri taban─▒ potansiyel kullan─▒labilecek her nokta i├žin verileri saklamas─▒ gereklidir. Bunun maliyeti ise ABD i taraf─▒ndan, TERCOM lu bir f├╝zenin donan─▒m maliyetine yakla┼čt─▒─č─▒ hesaplanm─▒┼čt─▒r. Buna ra─čmen, ABD, Irak┬ĺ─▒n Kuveyt sald─▒r─▒s─▒nda,Tamahawk f├╝zelerinde kullan─▒lmas─▒ i├žin TERCOM sisteminin verilerini haz─▒rlatmak ├╝zere bir crash program─▒ giri┼čiminde bulunmu┼čtur[8].

4.5 DSMAC(Digital Scene Matching Area Correlator)

Say─▒sal g├Âr├╝nt├╝lemedeki ilerlemelerle f├╝zenin do─črulu─čunu art─▒rmak i├žin yeni sistemler geli┼čtirilmeye devam edilmektedir. Bunlar bir tanesi de ┬ôdijital g├Âr├╝nt├╝ kar┼č─▒la┼čt─▒rma ve alan korolater┬ö diye adland─▒rabilece─čimiz DSMAC sistemidir. Bu sistemde f├╝zelerin burnuna bir kamera yerle┼čtirilmi┼čtir. Bu kamera DSMAC ad─▒ verilen sisteme ba─čl─▒d─▒r ve tespit edilen dijital g├Âr├╝nt├╝ ile arazi korelasyonunu sa─člar. Tercom sistemindeki gibi bunda da sistemin haf─▒zas─▒nda saklanacak g├Âr├╝nt├╝ler ├Ânceden elde edilerek sisteme y├╝klenmi┼č olmal─▒d─▒r. TERCOM sistemine benzerliklerinden dolay─▒ onada ki zorluklar bunda da ge├žerlidir[7].

Ayr─▒ca DSMAC y├Ântemi f├╝ze hedefe do─čru ilerlerken hedef bulmada kullan─▒lan bir y├Ântemden ├žok, f├╝zenin terminal evresinde hedefi do─čru tespit etmesi i├žin kulland─▒─č─▒ bir sistemdir. Tomahawk f├╝zelerinden ├Ârnek vermek gerekirse, f├╝ze TAO sistemi sayesinde hedefin yak─▒n─▒na geldi─čini anlar ve hem hedefi kesin do─črulukla vurmak hem de tahrip g├╝c├╝n├╝ artt─▒rmak i├žin TERCOM sistemini kullanarak al├žaktan u├žma evresini geride b─▒rak─▒p, havaya do─čru y├╝kselir ve ayr─▒nt─▒l─▒ arama moduna ge├žer. ─░┼čte bu ayr─▒nt─▒l─▒ arama modunda DSMAC sistemini kullanmaktad─▒r. DSMAC ile hedefi bulup kitlenen f├╝ze bundan sonra a┼ča─č─▒ do─čru pike yaparak dal─▒┼ča ge├žecektir.

4.6 Gizlenme Teknolojileri (Hayalet Teknolojiler)

Yayg─▒n ad─▒ ┬ôGizleme Teknolojileri┬ö olan, ┬ôG├Âzlenebilirli─či Zorla┼čt─▒r─▒c─▒ Teknolojiler┬ö radara yakalanmay─▒ engelleyen ya da en az─▒ndan bu ihtimali en aza indirmeyi ama├žlayan teknolojilerin bir aya─č─▒d─▒r.

Bu teknolojinin en yayg─▒n bilinen ├Ârne─či Birle┼čik Devletlerin 1991 K├Ârfez Sava┼č─▒┬ĺnda kulland─▒─č─▒ F-117┬ĺlerdir. Bu hayalet sava┼č u├žaklar─▒yla hava korunma sistemine yakalanmadan, Irak hedeflerinin bombalanmas─▒ m├╝mk├╝n olmu┼čtur.

Burada ama├ž radarlara yakalanmamak i├žin radar g├Âr├╝┼č kesitini(RCS-Radar Cross Section) en aza indirmeye ├žal─▒┼čmakt─▒r. Bunu ger├žekle┼čtirmek i├žin;

Geli┼čmi┼č geometrik dizayn teknolojileri,

Materyal teknolojileri

kullan─▒l─▒r[7].

Geleneksel aerodinamik g├Âvdelerin yuvarlat─▒lm─▒┼č y├╝zey kesimleri, radar dalgalar─▒n─▒ her a├ž─▒dan yans─▒tan ve radar operat├Ârlerine a├ž─▒k sinyaller veren izotropik da─č─▒t─▒c─▒lar gibi davran─▒r. Kanatlardaki yat─▒k y├╝zeyler ve kuyruk b├Âlgeleri de radar sinyallerini geldikleri kayna─ča ayn─▒ ┼čekilde geri yans─▒t─▒rlar.

Hayalet u├žaklar─▒n g├Âvde iskeletleri; bir dizi yayvan levha ile dizayn edilmi┼čtir. Levhalar─▒n hi├žbiri ayn─▒ d├╝zlemde de─čildir ve herbirinin g├Âvdeye g├Âre duru┼č y├Ân├╝ farkl─▒d─▒r. Bu prizmatik ┼čekil ile cismin radar taraf─▒ndan tespit edilmesi durumunda, sadece bir y├╝zeyin direkt olarak radar ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ yans─▒tmas─▒ ama├žlanm─▒┼čt─▒r. B├Âyle bir dizaynla, cismin radar g├Âr├╝┼č kesiti ger├žekteki fiziksel boyutundan ├žok daha k├╝├ž├╝k olmaktad─▒r.

Dizayn teknolojilerinin yan─▒nda, kullan─▒lan materyal teknolojileri ile de radara yakalanma oran─▒ d├╝┼č├╝r├╝lebilmektedir. Radar Emici Materyaller(Radar Absorbing Materials(RAM)) ,radar dalgalar─▒n─▒ ├žok az bir yans─▒tma d─▒┼č─▒nda ge├žiren hafif ametalik bile┼čikler ve geri d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼č polimerler, radar dalgalar─▒n─▒ tekrar radar al─▒c─▒lar─▒na d├Ând├╝rmeyip cismin kendi i├žinde yans─▒mas─▒n─▒ sa─člayan balmumu(honeycombed) materyaller kullan─▒lararak hayalet u├žaklar olu┼čturulur.

Ayr─▒ca motordan dolay─▒ olu┼čan s─▒cakl─▒k dahi ├že┼čitli y├Ântemlerle saklanabilmektedir.

T├╝m bu tekniklerin ├žarp─▒c─▒ sonu├žlar─▒na bir ├Ârnek vermek gerekirse; geleneksel bir sava┼č u├ža─č─▒, 6metrekarelik bir radar g├Âr├╝┼č kesitine(RCS) sahipken, ebat olarak ondan daha b├╝y├╝k olan fakat son teknolojiler kullan─▒larak dizayn edilen bir B-2B vurucu u├ža─č─▒ sadece 0.75 metrekarelik radar g├Âr├╝┼č kesiti (RCS) vermektedir.

G├╝d├╝ml├╝ f├╝zeler gibi k├╝├ž├╝k nesnelerde kullan─▒lan gizleme teknolojileri ile bu nesneler radarlarda tamamen g├Âr├╝nmez k─▒l─▒nabilmektedir. 1970┬ĺlerde o zamanlardaki g├Âzlenebilirli─či zorla┼čt─▒r─▒c─▒ teknolojilerden yararlan─▒larak dizayn edilen Tomahawk ALCM, 0.05 metrekarelik radar g├Âr├╝┼č kesitine (RCS) sahipken, US AGM-129A gibi son teknolojilerle ├╝retilen hayalet g├╝d├╝ml├╝ f├╝zeler, ├žok daha d├╝┼č├╝k radar g├Âr├╝┼č kesitine (RCS) sahiptir. Kar┼č─▒la┼čt─▒rma yap─▒labilmesi i├žin bir ├Ârnek vermek gerekirse, u├žan bir ku┼č 0.01 metrekarelik radar g├Âr├╝┼č kesitine (RCS) sahiptir.

Gizleme teknolojilerinin, g├╝d├╝ml├╝ f├╝zelere katk─▒s─▒, farkedilme ve durdurulma olas─▒l─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝rmek olmu┼čtur. F├╝zenin g├╝c├╝, hedefi tespit etme ve hedefe kilitlenme i┼člemlerindeki ba┼čar─▒lar─▒ kadar kendini radarlardan gizleyebilme yeteneklerine de ba─čl─▒d─▒r. [7]

5. Havadan Havaya At─▒lan F├╝zelerde G├╝d├╝mleme

Havadan havaya f├╝zeler iki ana s─▒n─▒fta toplan─▒rlar :

Is─▒ (infrared) g├╝d├╝ml├╝ f├╝zeler

Radar ba┼čl─▒kl─▒ f├╝zeler

Radar ba┼čl─▒kl─▒ f├╝zeler de iki gruba ayr─▒l─▒r :

2.1. Yar─▒ aktif radar ba┼čl─▒kl─▒ f├╝zeler

2.2. Tam aktif radar g├╝d├╝ml├╝ f├╝zeler

G├╝n├╝m├╝z u├žaklar─▒ jet motoru (turbojet veya turbofan) veya jet-pervane motoru (turboprop) kullanmaktad─▒rlar. Bu motorlar egzostlar─▒ndan ├žok y├╝ksek ─▒s─▒da egzost gaz─▒ ├ž─▒kar─▒rlar. Is─▒ g├╝d├╝ml├╝ f├╝zeler bu temel ├╝zerine geli┼čtirilmi┼člerdir. Bu f├╝zelerin ucunda bir mercek ve optik okuyucu vard─▒r. Optik okuyucu f├╝zeyi y├Ânlendiren bilgisayara ba─čl─▒d─▒r. Jet u├ža─č─▒ ├Ânde giden d├╝┼čman u├ža─č─▒n─▒ kendi radar─▒nda yakalar ve radar uygun at─▒┼č durumunu belirliyebilmek i├žin hedefe kilitlenir. Uygun menzile ve a├ž─▒ya gelinince f├╝ze f─▒rlat─▒l─▒r. Bu andan itibaren mercek ve optik okuyucu vas─▒tas─▒yla s─▒cak egzostu yakal─▒yarak u├ža─č─▒n egzostuna y├Ânelirler. Modern u├žaklar arkalar─▒ndaki u├žaklar─▒n radar kilitlenmelerini alg─▒larlar ve bu durumda ani manevralara y├Ânelirler. E─čer at─▒lan f├╝ze ─▒s─▒ g├╝d├╝ml├╝ (infrared guided) ise “chaff” tabir ettikleri yo─čun duman bombas─▒ atarak ─▒s─▒ kayna─č─▒n─▒ kamufle etmeye ├žal─▒┼č─▒rlar.

Radar ba┼čl─▒kl─▒ f├╝zelerde de f├╝zenin f─▒rlat─▒lmas─▒ aynen yukar─▒da oldu─ču gibi u├ža─č─▒n radar─▒na ba─čl─▒d─▒r. Yar─▒ aktif f├╝zeler yolun yar─▒s─▒na kadar u├ža─č─▒n radar─▒na ba─čl─▒ kal─▒r ve u├žak radar─▒ onu y├Ânlendirir. Tam aktif radarl─▒ f├╝zelerde ise f├╝zenin radar─▒ f─▒rlatmadan hemen sonra devreye girer. Bu nedenle tam aktif radar ba┼čl─▒kl─▒ f├╝zeler “fire-and-forget” yani “at ve unut” tabir edilir (di─čerinde ise ana u├ža─č─▒n bir s├╝re daha roketi takip etmesi gerekmektedir). Modern u├žaklar arkadaki u├ža─č─▒n radar kilitlemesini alg─▒lad─▒─č─▒ gibi kendine at─▒lan f├╝zenin cinsini de belirler. Yukar─▒da belirtildi─či gibi e─čer f├╝ze ─▒s─▒ g├╝d├╝ml├╝ ise “chaff”, radar g├╝d├╝ml├╝ ise “flare” f─▒rlatarak kendini korumaya ├žal─▒┼č─▒r. “Flare”, f├╝ze radar─▒n─▒ aldatmaya yarayan, folyoya benzeyen parlak metal levhalard─▒r. Is─▒ g├╝d├╝ml├╝ f├╝zeler y├╝ksek irtifalarda hassasiyetlerini kaybederler. Radar g├╝d├╝ml├╝ olanlar ise deniz seviyesine yak─▒n yerlerde daha az hassasd─▒rlar. Bu nedenle her iki sistem birbirinin tamamlay─▒c─▒s─▒d─▒r.

Ayr─▒ca ┼čuan g├╝n├╝m├╝zde d├Ârd├╝nc├╝ nesil diyebilece─čimiz havadan-havaya at─▒lan ├žok geli┼čmi┼č f├╝zeler mevcuttur bu d├Ârd├╝nc├╝ nesil f├╝zeler taray─▒c─▒ olarak k─▒z─▒l├Âtesi ba┼čl─▒k kullan─▒rlar. Bu sayede hedefteki u├ža─č─▒ bir ate┼č topu olarak de─čil, t├╝m hatlar─▒ ile net bir ┼čekilde ay─▒rt eder. B├Âylelikle u├žaktan at─▒lan sapt─▒r─▒c─▒lar─▒ fark edip bunlara y├Ânelmezler. Buna ek olarak, u├ža─č─▒n pilot kabinini bile ay─▒rt ederek u├ža─č─▒ buradan vurmaya ├žal─▒┼č─▒r. ├ç├╝nk├╝ u├žak yap─▒m─▒nda olduk├ža mukavim malzemeler kullan─▒lmas─▒ gittik├že artm─▒┼čt─▒r ve f├╝zelerin tahrip g├╝├žleri bazen u├žaklar─▒ saf d─▒┼č─▒ etmeye yeterli olmayabilir. Bu durumda ama├ž en pilot kabininden u├ža─č─▒ vurarak pilotu saf d─▒┼č─▒ etmek olmu┼čtur. Bu neslin tek temsilcisi ─░srail2in Python f├╝zesidir. Bu f├╝ze, sahip oldu─ču ┬ôg├Âz ┬ö ile ├Ân├╝ndeki alan─▒ 180derece tarayabilmektedir. Buda u├ža─ča ka├ž─▒┼č ┼čans─▒ vermemektedir. Ayr─▒ca, resim i┼člemcisi ile her t├╝r sapt─▒r─▒c─▒y─▒ ay─▒rdedip, u├ža─ča kilitli kalmay─▒ s├╝rd├╝rebilmektedir. [9]

6. Sonu├ž:

G├╝n├╝m├╝zde, teknoloji, ├╝lkelerin savunma g├╝├žlerinin de─čerlendirilmesinde ├žok ├Ânemli bir fakt├Âr olmu┼čtur. Bir ├╝lkenin askeri g├╝c├╝n├╝ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bu teknolojinin kullan─▒ld─▒─č─▒ etkili silahlar ve bunlara kar┼č─▒ olu┼čturulan savunma sistemleri olu┼čturmaktad─▒r. Bu noktada g├╝n├╝m├╝z├╝n en etkili silahlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelen f├╝zeler ve bunlar─▒ ak─▒ll─▒ ve y├╝ksek tahripli silahlar haline getiren g├╝d├╝mleme sistemleri b├╝y├╝k ├Ânem kazanmaktad─▒r. Bu sekt├Âr, her ge├žen g├╝n daha geli┼čmi┼č sistemler ├╝reten ve yap─▒labilecekler konusunda s─▒n─▒r tan─▒mayan bir sekt├Ârd├╝r. Adeta ├╝lkeler aras─▒nda bu sistemlerle g├╝├ž g├Âsterisi yap─▒larak s─▒cak sava┼člara girmeden galibiyetler kazan─▒lmaktad─▒r.

Neticede, 21. yy bir ├╝lkenin bu sistemlere sahip olmas─▒n─▒ gerektirir. Konu ├╝lke savunmas─▒ oldu─čuna g├Âre bu sistemler milli teknoloji ile ger├žekle┼čtirilmelidir. Yani her ├╝lke, kendi %100 yerli f├╝ze sistemlerini ├╝retebilmek i├žin f├╝ze g├╝d├╝mleme sistemleri konusuna gereken ├Ânemi g├Âstermelidir.

Kullan─▒lan K─▒saltmalar:

DGPS: Differential Global possitioning system

DSMAC: Digital Scene Matching Area Correlation

GPS: Global Possitioning System

ICBM: InterContinental Balistic Missile

INS: Inertial Navigation System

RAM: Radar Absorbing Materials

RCS: Radar Cross Section

TERCOM: Terrain Contour Matching

TOA: Time of Arrival

KAYNAKLAR:

[1] Sevgi, Levent 11 Eyl├╝l 2001de─či┼čen D├╝nyada Elektronik Sava┼člar, Bilgi G├╝vencesi Ve Savuma

[2] Sevel, M. Haluk Cruise F├╝zeleri http://www.tayyareci.com/makaleler/cruise.asp

[3] {Guidance and Control http://www.fas.org/man/dod-101/navy/docs/fun/parts15.htm

[4] An Oveerview on Cruise Missile http://www.cdiss.org/overview.htm

[5] GPS Guide for Beginners http://www.garmin.com/about/GPS/manual.htm

[6] Brain, Marshall & Hariss, Tom How GPS Receiver work http://howstaffworks.lycoszone.com/gps.htm

[7] Techonology in Detail http://www.cdiss.org/cmtech2.htm

[8] Hannry, Tom Cruise Missile Guidance systems http://peaple.virginia.edu/~ten9y/Essays/Cruise.htm

[9] ├ľzt├╝rk, Remzi 4.Nesil F├╝zler http://tayyareci.com/makaleler/4nesilaam.asp

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Fonksiyonlar………1

FONKS─░YONLAR………1

Bir d├╝kkan tanesi 8$ dan ├žimento torbas─▒ temin ediyor.

Sat─▒n al─▒nan ├žimento torbalar─▒ =x

Toplam maliyet(dolar olarak) =y kullan─▒n.

Yukar─▒daki bilgilerden yararlanarak a┼ča─č─▒daki sorular─▒ cevaplay─▒n─▒z.

y┬ĺ yi x cinsinden veren bir form├╝l yaz─▒n─▒z…………………………

x ile y aras─▒ndaki do─čru ili┼čkiyi yuvarlak i├žine alarak i┼čaretleyiniz.

x artarsa, y artar/azal─▒r

x e┼čit miktarlarda artarsa, y artan/e┼čit/azalan miktarlarda artar/azal─▒r.

x b├╝y├╝k oldu─ču zaman, y b├╝y├╝k k├╝├ž├╝k t├╝r.

x k├╝├ž├╝k oldu─ču zaman, y b├╝y├╝k k├╝├ž├╝kt├╝r.

x┬ĺin iki kat─▒ al─▒nd─▒─č─▒nda, y a┼ča─č─▒dakilerden hangisindeki gibi de─či┼čir. (do─čru ┼č─▒kk─▒ i┼čaretleyiniz.)

─░ki kat─▒ al─▒n─▒r

yar─▒s─▒ al─▒n─▒r

4 le ├žarp─▒l─▒r

8 le ├žarp─▒l─▒r

d├Ârtte birle ├žarp─▒l─▒r

bunlar─▒n hi├ž birisi

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Bini A┼čk─▒n Bulu┼č Yapan, Bu Arada Elektrik Ampul├╝n├╝ Fonografi Ve Film G├Âster

Bini a┼čk─▒n bulu┼č yapan, bu arada elektrik ampul├╝n├╝ fonografi ve film g├Âsterme makinelerini geli┼čtiren Amerikal─▒ mucit.

Yedi ya┼č─▒ndayken ailesi ile birlikte Michigan┬ĺdaki Port Huron┬ĺa yerle┼čen Edison ilk ├Â─čretimine burada ba┼člad─▒ysa da yakla┼č─▒k ├╝├ž ay sonra alg─▒lamas─▒n─▒n yava┼čl─▒─č─▒ nedeniyle okuldan uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒. Bundan sonraki ├╝├ž y─▒l boyunca ├Âzel ├Â─čretmenlerle e─čitildi.

─░lk Deneyleri Ve Bulu┼člar─▒:

Son derece merakl─▒ ve yarat─▒c─▒ ki┼čili─če sahip bir ├žocuk olan Edison, 10 ya┼č─▒na geldi─činde kendisini fizik ve kimya kitaplar─▒na verdi ve bu arada evlerinin kilerinde bir kimya laboratuvar─▒ kurdu. ├ľzellikle kimya deneylerine ve Volta kaplar─▒ndan elektrik ak─▒m─▒ elde etmeyi y├Ânelik ara┼čt─▒rmalara ilgi duydu; bir s├╝re sonra kendi ba┼č─▒na bir telgraf ayg─▒t─▒ yapt─▒ ve Mors alfabesini ├Â─črendi. O g├╝nlerde ge├žirdi─či bir hastal─▒k nedeniyle kulaklar─▒ a─č─▒r i┼čitmeye ba┼člad─▒.

1878┬ĺde William Wallace┬ĺ─▒n yapt─▒─č─▒ 500 mum g├╝c├╝ndeki ark lambas─▒ndan etkilenen Edison , bundan daha g├╝venli olan ve daha ucuz bir y├Âtemle ├žal─▒┼čan yeni bir elektrik lambas─▒n─▒ geli┼čtirme ├žal─▒┼čmas─▒na giri┼čti. Bu ama├žla a├žt─▒─č─▒ bir kampanyan─▒n yard─▒m─▒yla ├Ânde gelen i┼čadamlar─▒n─▒n parasal deste─čini sa─člad─▒ ve Edison Electric Light Company┬ĺyi kurdu. Oksijenle yanan elektrik ark─▒ yerine, havas─▒ bo┼čalt─▒lm─▒┼č bir ortamda ─▒┼č─▒k yayan ve d├╝┼č├╝k ak─▒mla ├žal─▒┼čan bir ampul yapmay─▒ tasarl─▒yordu. Bu ama├žla, 14ay boyunca filaman olarak kullanabilece─či bir metal tel yapmaya u─čra┼čt─▒ .Sonunda 21 Ekim 1879┬ĺda, ├Âzel, y├╝ksek gerilimli elektrik ├╝rete├žlerinden elde etti─či ak─▒mla ├žal─▒┼čan, karbon filamanl─▒ elektrik ampul├╝n├╝ halka tan─▒tt─▒.

Sonraki y─▒llar─▒nda Edison, burada laboratuvar─▒n─▒n 10 kat─▒ kadar bir laboratuvar a├žt─▒.

─░ki kez evlenen Edison┬ĺun 6 ├žocu─ču oldu. Ya┼čam─▒n─▒n sonuna kadar yeni bulu┼člar yapmaya devam etti.Geriye ├ž─▒─č─▒r a├ž─▒c─▒ bulu┼člar─▒n─▒ yan─▒ s─▒ra, g├Âzlemleriyle dolu 3.400 not defteri b─▒rakt─▒.

Ama├ž:Ampulden yararlanarak bir tost makinesi yap─▒p ─▒┼č─▒k enerjisinin ─▒s─▒ enerjisine d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ g├Ârebilmek.

Ara├žlar:

─░letken tel

─░├ži derin olan bir kutu

4 ampul

4 duy

1 priz

1 dilim ekmek

Mukavva

Yap─▒l─▒┼č─▒:

Mukavvay─▒ kutunun i├žine tam girecek ┼čekilde kesip ampul├╝n t─▒rt─▒kl─▒ yerinin girebilece─či ┼čekilde mukavvay─▒ delin. Sonra ampullerin o deliklerin i├žine do─čru koyup duylar─▒ iletken tellere ba─člay─▒n. Arkas─▒ndan duylar─▒ ampullere koyup kutunun a┼ča─č─▒s─▒ndan k├╝├ž├╝k bir delik a├ž─▒n ve oradan duya ba─članm─▒┼č iletken telleri kutuya a├ž─▒lm─▒┼č delikten sokun ve telleri prize ba─člay─▒n. Sonra prizi fi┼če sokun ve ekme─či ampullaerin aras─▒na koyun. Yakla┼č─▒k bir dakika sonra prizden ├žekin ve ekme─čin k─▒zard─▒─č─▒n─▒ g├Ârebilirsiniz.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

├ľzlem G├╝ran 19913813

├ľzlem G├╝ran 19913813

─░┼× MODEL─░ : Virtual Community ( Sanal Topluluklar)

├ľrnek Site : http://club.superonline.com

Sanal Topluluklar : ┬ô─░nternet ├╝zerinde birbirleri ile interaktif ileti┼čim kurmak i├žin biraraya gelen kullan─▒c─▒lar─▒n olu┼čturdu─ču topluluklara sanal topluluklar denir.┬ö

Club.superonline.com : T├╝m d├╝nyada T├╝rk├že konu┼čan internet kullan─▒c─▒lar─▒n─▒ kendileri ile ayn─▒ ortak zevkleri payla┼čan di─čer kullan─▒c─▒lar ile web ├╝zerinde bulu┼čturmay─▒ ama├ž edinmi┼č olan club.superonline.com, ileride t├╝m t├╝rk├že internet kullan─▒c─▒lar─▒n─▒n tek adresi olmay─▒ hedeflemektedir.

Modelin Avantajlar─▒ : Sanal gruplar sayesinde internet kullan─▒c─▒lar─▒ kendileri ile ortak ilgi alanlar─▒na sahip olan t├╝m d├╝nya ├╝zerindeki di─čer kullan─▒c─▒lar ile interaktif ortamda bilgi, fikir al─▒┼čveri┼činde bulunabilmekte ve ilgi duydu─ču alanda (alanlarda) daha ├žok bilgi sahibi olma ┼čans─▒na eri┼čmektedir. World club┬ĺa ├╝ye olan her kullan─▒c─▒ya kendisini di─čer kullan─▒c─▒lara tan─▒tabilecek bir ├╝ye sayfas─▒ ve bir posta kutusu verilmektedir. Kullan─▒c─▒lar, di─čer ├╝yeler aras─▒nda ara┼čt─▒rma yapma, online olan ├╝yeleri listeleme, kendisini arkada┼č listelerine alan di─čer kullan─▒c─▒lar hakk─▒nda bilgi alma ┼čans─▒na sahiptir. Ayr─▒ca site kullan─▒c─▒lar─▒na k─▒sa zamanda bir forum alan─▒ sunacakt─▒r.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Sanal toplulu─ča ├╝ye olabilmek i├žin ayr─▒ bir form doldurmak gerekmemektedir. Superonline┬ĺa abone olan t├╝m kullan─▒c─▒lar sahip olduklar─▒ ┼čifreler ile bu hizmetten yararlanabilmektedirler. Sanal topluluklara ├╝ye olmak isteyen ki┼čilere superonline abonelik formu haricinde bir form doldurtmak ve bu formda ilgi alanlar─▒n─▒ daha detayl─▒ olarak belirlemek daha iyi olacakt─▒r.

Modelin Puan─▒ : 9/10

─░┼× MODEL─░ : Virtual Storefront ( Sanal Ma─čaza)

├ľrnek Site : http://www.sanalmagaza.com.tr

Sanal Ma─čaza : Mal ve hizmetleri fiziksel ortamlar (ma─čazalar) yerine internet ├╝zerinden online olarak satan ve sat─▒lan mal ile hizmetlerin da─č─▒t─▒m─▒n─▒ geleneksel da─č─▒t─▒m kanallar─▒ ile yapan i┼č modelleridir.

Sanalmagaza.com.tr : ┬ĹSanalmagaza.com.tr┬ĺ internet ├╝zerinden ├že┼čitli ├╝r├╝nlerin sat─▒┼č─▒n─▒ yapan ve sat─▒n al─▒nan ├╝r├╝nleri siteye ├╝ye olurken doldurulan formdaki adrese g├Âre m├╝┼čterilerine ul┼čat─▒ran bir sitedir. Site kullan─▒c─▒lar─▒ ├že┼čitli indirimlerden yararlanabilir, detayl─▒ ├╝r├╝n aramas─▒ yapabilmektedir.

Modelin avantajlar─▒ : Bu model sayesinde sat─▒┼č maliyetlerinde bir azalma g├Âr├╝l├╝r. Arac─▒lar ortadan kald─▒r─▒l─▒r. Ayr─▒ca bilgi ve ileti┼čim maliyetlerinde d├╝┼č├╝┼č olur. Web ├╝zerinden yap─▒lan al─▒┼člar, fiziksel ortamlarda yap─▒lan al─▒┼člar ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda daha k─▒sa s├╝rede ger├žekle┼čir. ├ľrnek sitenin kullan─▒m─▒ gayet kolayd─▒r. ├ťr├╝nler ├že┼čitli gruplar ┬ľelektronik,m├╝zik, sa─čl─▒k,vs.- halinde m├╝┼čterinin be─čenisine sunulmu┼čtur. M├╝steri istedi─či ├╝r├╝n ├╝zerinde t─▒klayarak ├╝r├╝n├╝n b├╝y├╝t├╝lm├╝┼č foto─čraf─▒n─▒ ve ├╝r├╝nle ilgili ├Âzelliklere ula┼čabilmektedir. Ayr─▒ca birden ├žok ├╝r├╝n sat─▒n almak istyen m├╝┼čteri bir ├╝r├╝n sepeti olu┼čturma ┼čans─▒na da sahiptir. ├ťr├╝n yelpazesi ├žok geni┼č olan sitede t├╝m gelir seviyesine hitap eden (├Ârn: cross kalem 284 milyon/ scrikss kalem 19 milyon) ├╝r├╝nler bulunmaktad─▒r. Ayr─▒ca site t├╝m ├╝r├╝nlerinin ├╝retici firmalar─▒n─▒n garantisi alt─▒nda oldu─čunu belirtmektedir.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Sanal al─▒┼čveri┼člerde dikkat edilmesi gereken en ├Ânemli nokta g├╝venliktir. Site t├╝m d├╝nyada da kullan─▒lan SSL (secure socket layer) ile kullan─▒c─▒ bilgilerinin gizlili─čini sa─člad─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtir. Ancak bu bilgi d─▒┼č─▒nda g├╝venlik ile ilgili bir bilgi bulunmamaktad─▒r. Ayr─▒ca sanal al─▒┼čveri┼člerde mal─▒n kalitesini anlamak fiziksel ortamlarda yap─▒lan al─▒┼čveri┼čler kadar kolay olmamaktad─▒r.

Modelin Puan─▒ : 7/10

─░┼× MODEL─░ : Portal

├ľrnek Site : http://www.ntvmsnbc.com

Portal : ├çok geni┼č i├žerik ve on-line hizmetleri i├žerisinde bulunduran web sitelerine portal denir. Portallar─▒ i├žeriklerine g├Âre iki s─▒n─▒fta toplan─▒r. Dikey portal; belirli bir i├žerikte hizmet sunan portallard─▒r. Yatay portal; genel anlamda t├╝m kullan─▒c─▒lar─▒ hedefleyen ve buna g├Âre i├žerk bulunduran portallard─▒r.

Ntvmsnbc.com : T├╝rkiye┬ĺnin haber portal olarak g├Ârev yapan ntvmsnbc.com┬ĺda de─či┼čik konulardaki kaliteli haberlere ula┼č─▒labilmekte, site i├žinde istenilen konularda arama yap─▒labilmekte, a├ž─▒k hat hizmeti ile kullan─▒c─▒lar g├Âr├╝┼člerini bildirebilmekte ve ├že┼čitli konularda NTV┬ĺye sorular sorabilmektedir.

Modelin Avantajlar─▒ : ─░nternet ├╝zerinde bilgi ak─▒┼č─▒n─▒n son derece artt─▒─č─▒ g├╝n├╝m├╝zde ├že┼čitli i├žerik ve bilgileri bir araya toplayan portallar bir ihtiya├ž haline gelmektedir. Ntvmsnbc.com T├╝rkiye┬ĺnin haber portal─▒ olarak ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Sa─čl─▒ktan ekonomiye, teknolojiden d├╝nya haberlerine kadar ├žok geni┼č bir yelpazede haberleri kullan─▒c─▒lar─▒ ile payla┼čmaktad─▒r. Sitede ayr─▒ca ingilizce haberlerde yer almaktad─▒r. Sitede h─▒zl─▒ haber taramak i├žin ┬ôgel ├╝st├╝ne bak hepsine┬ö ad─▒nda yeni bir hizmet sunulmaktad─▒r. Bu sistem sayesinde kullan─▒c─▒ bulundu─ču sayfadan ├ž─▒kmadan t├╝m haber ba┼čl─▒klar─▒n─▒ bir kerede g├Ârebilmektedir. Bu sistemi kullanmak isteyen kullan─▒c─▒lar─▒n sadece bir kereye mahsus olmak ├╝zere sistemin ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin gerekli olan yaz─▒l─▒m─▒ indirmesi gerekmektedir. Bu sistemin kullan─▒m tercihinin kullan─▒c─▒ya b─▒rak─▒lmas─▒ site i├žin bir art─▒ y├Ân olmu┼čtur. Bu sistemi kullanmak istemeyen kullan─▒c─▒ eski kullanma ┼čekli ile siteyi rahatl─▒kla dola┼čabilmektedir.m ayr─▒ca site ├žok s─▒k olarak g├╝ncellenmekte ve geli┼čen ├Ânemli olaylar kullan─▒c─▒lar ile ├žok k─▒sa s├╝rede payla┼č─▒labilmektedir. Site ├žok ├že┼čitli alanlarda sundu─ču kaliteli haberlerle ve kolay kullan─▒m─▒ sayesinde ├žok g├╝zel bir portal ├Ârne─čidir.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Gerek portallar─▒n gerekse Ntvmsnbc.com┬ĺun kullan─▒c─▒ya bir dezavantaj getirmedi─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum.

Modelin Puan─▒ : 10/10

─░┼× MODEL─░ : Auction (A├ž─▒k Artt─▒rma)

├ľrnek Site : http://www.gittigidiyor.com

A├ž─▒k Artt─▒rma : Belirli bir s├╝re i├žinde m├╝zayedede sat─▒┼ča ├ž─▒kar─▒lan mal─▒ alma hakk─▒na sahip olmak i├žin taraflardan biri bir fiyat verir ve di─čer taraflar rekabet etmesi olay─▒na a├ž─▒k artt─▒rma denir. Bu hizmeti internet ├╝zerinden sa─člayan ├že┼čitli siteler vard─▒r.

Gittigidiyor.com : Sitede geni┼č bir ├╝r├╝n yelpazesinde ├žok ├že┼čitli (7500┬ĺe yak─▒n) ├╝r├╝n a├ž─▒k artt─▒rma yolu ile sat─▒lmaktad─▒r. Site al─▒m-sat─▒m i┼člemlerinin kolayca yapabilmesi i├žin siteye giri┼čte bu i┼člemler hakk─▒nda link vererek kullan─▒c─▒y─▒ bilgilendirmektedir.

Modelin Avantajlar─▒ : Mal ya da hizmetini satan kurum, kurulu┼č ya da ki┼či i├žin ├žok avantajl─▒ bir y├Ântemdir, a├ž─▒k artt─▒rmalar sayesinde sat─▒c─▒lar mallar─▒n─▒ y├╝ksek fiyatlardan satma ┼čans─▒na sahip olur. Al─▒c─▒lar ise ayn─▒ kategoriye ait de─či┼čik ├╝r├╝nler aras─▒ndan istedi─či ├╝r├╝n├╝ se├žme ┼čans─▒na sahiptir. Gittigidiyor.com┬ĺda ├╝r├╝nlerin sergilendi─či vitrin b├Âl├╝mleri bulunmaktad─▒r. Vitrine koyulmayan ├╝r├╝nlerin ├╝zerine t─▒kland─▒─č─▒nda foto─čraf─▒n─▒ g├Ârmek ve hakk─▒nda bilgi almak m├╝mk├╝nd├╝r. Site kullan─▒c─▒alr─▒na ├že┼čitli koleksiyon ├╝r├╝nleri de sunmaktad─▒r. Ayr─▒ca sitede ┬ôhemen al┬ö ad─▒ alt─▒nda bir hizmet sunmaktad─▒r. Bu sistem hem al─▒c─▒lara hem sat─▒c─▒lara ├že┼čitli avantajlar sa─člamaktad─▒r. (a├ž─▒k artt─▒rma s├╝resini beklemeden ├╝r├╝n├╝ sat─▒n almak, sat─▒c─▒n─▒n ├╝r├╝n├╝n├╝ h─▒zl─▒ bir ┼čekilde satmas─▒ vs.) A├ž─▒k artt─▒rma sonras─▒ al─▒c─▒ ve sat─▒c─▒ aras─▒nda para-├╝r├╝n takas─▒ s─▒ras─▒nda olu┼čabilecek problemler sitenin sundu─ču g├╝venli ticaret y├Ântemi sayesinde a┼č─▒lmaktad─▒r.

Modelin Dezavantajlar─▒ : A├ž─▒k artt─▒rmalar s─▒ras─▒nda olu┼čabilecek hileli ├╝r├╝n sat─▒m─▒, a├ž─▒k artt─▒rmalar sonras─▒nda olu┼čacak para ve ├╝r├╝nlerin al─▒c─▒ ve sat─▒c─▒lar taraf─▒ndan takas edilmesi a┼čamas─▒nda olu┼čacak anla┼čmazl─▒klar bu modelin dezavantajlar─▒d─▒r. Ancak gittigidiyor.com t├╝m bu s─▒k─▒nt─▒lar─▒n ├╝stesinden gelmek i├žin ├že┼čitli yollar kulanmaktad─▒r. ├ťr├╝n hilelerinin siteye bildirilmesi ve gerekti─či durumlarda ├╝r├╝n iadesinin sa─članmas─▒ ve da g├╝venli ticaret uygulamalar─▒ bu sitenin uygulad─▒─č─▒ ba┼čar─▒l─▒ hizmetlerdir.

Modelin puan─▒ : 9/10

─░┼× MODEL─░ : Reverse Auction (A├ž─▒k eksiltme)

├ľrnek site : -

A├ž─▒k eksiltme : Al─▒c─▒lar─▒n ihtiya├ž duyduklar─▒ mal veya hizmetleri tedarik├žilere bildirmesi ile yap─▒lan m├╝zayede ┼čeklidir. Teklif edilen fiyatlar s├╝re ilerledik├že d├╝┼čer, bu da al─▒c─▒lar─▒n somut bilgiye dayanan stratejik kararlar vermelerini sa─člayarak bir mal─▒n ger├žek piyasa de─čerinden al─▒nmas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lar.

Modelin Avantajlar─▒ : A├ž─▒k eksiltmeler kullan─▒larak mailyetler d├╝┼č├╝r├╝lebilir, de─čer art─▒┼č─▒ ve verimlililik art─▒┼č─▒ sa─član─▒r. A├ž─▒k eksiltme, i┼či ihale ortam─▒na ta┼č─▒yarak sat─▒c─▒lar aras─▒nda rekabet ortam─▒ olu┼čturur. B├Âylece al─▒c─▒n─▒n piyasada mevcut en uygun fiyatlar─▒ ke┼čfetmesi ve elde etmesi m├╝mk├╝n olur.A├ž─▒k eksiltmeler al─▒c─▒lar─▒n mevcut sat─▒c─▒ tabanlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda yeni ve daha iyi tedarik kaynaklar─▒ bulmalar─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒larlar. A├ž─▒k eksiltmeler, tek bir kaynak temini i├žin gereken s├╝reyi azalt─▒p personele di─čer i┼člerini de yapmas─▒ i├žin zaman b─▒rakarak sat─▒nalma prosesini h─▒zland─▒r─▒rlar.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Bu modelin al─▒c─▒alr a├ž─▒s─▒ndan bir dezavantaj─▒ yoktur. Sat─▒c─▒lar─▒n ├Ânceden kendisinden mal veya hizmet alan al─▒c─▒lar─▒na ├╝r├╝n satmak i├žin di─čer sat─▒c─▒lar ile rekabet etmek durumunda kalmalar─▒ da bu modelin -sat─▒c─▒lar a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda- dezavantaj─▒ olarak g├Âsterilebilir.

─░┼× MODEL─░ : Online Service Provider (├çevrimi├ži Servis Sa─člay─▒c─▒)

├ľrnek Site : http://www.netas.com.tr

Online Servis Sa─člay─▒c─▒ : Donan─▒m ve yaz─▒l─▒m kullan─▒c─▒alr─▒ i├žin servis ve destek sa─člayan sitelerdir.

Netas.com.tr : Nortel Networks ile bir ortakl─▒k ├žer├ževesinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Nortel Networks Nortel Networks servis sa─člay─▒c─▒lar ve ┼čirketler i├žin a─č ve ileti┼čim ├ž├Âz├╝mleri ile altyap─▒ alan─▒nda bir d├╝nya lideridir. Neta┼č┬ĺda bu tecr├╝belerden yararlanarak bilgi ├╝reten, geli┼čtiren ve bilgiyi kullanmada en ├╝st d├╝zeye eri┼čmi┼č bir T├╝rkiye i├žin ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

Modelin Avantajlar─▒ : Sitede yer alan hizmetler aras─▒nda teknoloji alanlar─▒nda altyap─▒ sa─člama (uzak meafeli optik a─člar, Ip tabanl─▒ ses iletimi), d├╝nya ├žap─▒nda altyap─▒ geli┼čmelerinden haberler sunma, servis sa─člay─▒c─▒ ├ž├Âz├╝mler sunma yer almaktad─▒r. Model, bilgisayar kullan─▒c─▒lar─▒na yaz─▒l─▒m ve donan─▒m deste─čini online olarak sa─člamakta ve kullan─▒c─▒lar─▒n bu konularda kar┼č─▒la┼čabilecekleri problemlere ├ž├Âz├╝m getirmektedir.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Bu i┼č modelinde ortaya ├ž─▒kabilecek en ├Ânemli problem ┼čudur; kullan─▒c─▒lar mevcut olan sorunlar─▒ veya ihtiya├žlar─▒n─▒ do─čru olarak tespit edemezlerse, sa─članacak yaz─▒l─▒m veya donan─▒m servisleri,deste─či tam olarak ba┼čar─▒ya ula┼čamayacakt─▒r.

Modelin Puan─▒ : 7/10

─░┼× MODEL─░ : Content Provider ( ─░├žerik Sa─člay─▒c─▒)

├ľrnek Site : http://www.rozika.com

─░├žerik Sa─člay─▒c─▒ : Internet sitelerinin i├žinde bulunan metin, resim, vs unsurlar─▒n t├╝m├╝ne ┬ôi├žerik┬ö denilmektedir. G├╝n├╝m├╝zde t─▒ptan edebiyata, finanstan sinemaya, yani insanlar─▒n i┼č yapmak i├žin veya e─člence i├žin ihtiya├ž duyaca─č─▒ i├žerikleri ├╝retmek ve s├╝rekli g├╝ncellemeyi i┼č edinen ┼čirketler olu┼čmu┼čtur. ─░nternet ├╝zerinden i├žerik sa─člayan bu tip ┼čirketlere i├žerik sa─člayc─▒lar denir.

Rozika.com : Rozika.com kendisini internet ve teknoloji sitesi olarak tan─▒mlamaktad─▒r. Site; internet hakk─▒nda, son ├ž─▒kan yaz─▒l─▒mlar hakk─▒nda kullan─▒c─▒alr─▒na bilgiler sunmaktad─▒r.

Modelin Avantajlar─▒ : Bu modeli tercih eden firmalar ya sitelerine ald─▒klar─▒ reklamlar ile ya da sa─člad─▒klar─▒ i├žerikler kar┼č─▒l─▒─č─▒ ├╝cret alarak kar elde edebilirler. Bu modelin kullan─▒c─▒lar a├ž─▒s─▒ndan avantaj─▒ ise web ├╝zerinden son derece kaliteli bilgilere h─▒zl─▒, kolay eri┼čebilmeleridir. Rozika.com internet, bilgisayar hakk─▒nda en basit d├╝zeyden en ├╝st d├╝zeye kadar olan ├že┼čitli kademelerde dersleri kullan─▒c─▒lar─▒n─▒n hizmetine sunmaktad─▒r. Bu konular d─▒┼č─▒nda MP3, DVD/VCD, MS Office hakk─▒nda ├že┼čitli makaleleri kullan─▒c─▒lar─▒na sunmaktad─▒r.

Modelin Dezavantajlar─▒ : ─░├žerik sa─člay─▒c─▒lardan elde edilen i├žeriklerin do─črulu─ču konusunda bir s─▒k─▒nt─▒ ├ž─▒kabilir. Kullan─▒c─▒lar bu s─▒k─▒nt─▒lar ile kar┼č─▒la┼čmamak ve ihtiya├žlar─▒ olan i├žeriklere h─▒zl─▒, do─čru bir ┼čekilde ula┼čabilmek i├žin bellli bir altyap─▒s─▒ olan ve g├╝venilir buldu─ču i├žerik sa─člay─▒c─▒lar─▒ kullanmal─▒d─▒r. Rozika.com┬ĺun derslerinden daha ├Ânce yararlanm─▒┼čt─▒m. Bu derslerde kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m tek s─▒k─▒nt─▒ bir tek konu hakk─▒ndaki derslerin farkl─▒ ba┼čl─▒klar alt─▒nda bulunmas─▒ ve bu derslere farkl─▒ linkler ile ula┼čabilmem olmu┼čtu. Rozika.com ayn─▒ i├žerikteki derleri tek bir ba┼čl─▒k alt─▒nda toplarsa kullan─▒c─▒ya kullan─▒m kolayl─▒─č─▒ sa─člam─▒┼č olur.

Modelin Puan─▒ : 7/10

─░┼× MODEL─░ : Aggregator (Toplay─▒c─▒)

├ľrnek Site : http://www.ideefixe.com/kitap

Aggregator : Belirli bir ├╝r├╝n├╝ sat─▒n almak isteyen bir grup insan─▒n siteye ├╝ye olmas─▒ ve sat─▒c─▒lar─▒n bu gruplara belli oranlarda indirim yapmas─▒d─▒r.

ideefixe.com/kitap : Bu model t├╝m sitede de─čil sadece kitap sat─▒┼č─▒ konusunda uygulanmaktad─▒r. Site kullan─▒c─▒alr─▒na ├že┼čitli indirim imkanlar─▒ sunmakta,kampanyalar yapmaktad─▒r. ideefixe kullan─▒c─▒lar─▒ i├žin kitaplar─▒n fiyatlar─▒n─▒ d─▒┼čar─▒daki fiyatlardan d├╝┼č├╝k tutmu┼čtur.

Modelin Avantajlar─▒ : Bu modeli uygulayan i┼čletmeler ├žo─čunlukla ger├žek piyasaya g├Âre olduk├ža indirimli bir sabit fiyat uygulamaktad─▒rlar. Bu uygulama m├╝┼čteriler i├žin b├╝y├╝k bir avantajd─▒r. Ayr─▒ca bu modeli kullanan i┼čletmeler m├╝┼čterileri ile yak─▒ndan ilgilenirler, al─▒┼čveri┼č s─▒ras─▒nda yard─▒m ederler ve m├╝┼čterileri ├╝r├╝nler hakk─▒nda bilgilendirirler. ideefixe.com, m├╝┼čterilerine erken uyar─▒ servisi ad─▒ alt─▒nda bir uygulama sunmaktad─▒r. Bu uygulama ile m├╝┼čteriler sevdikleri yazarlar─▒n eserleri, sevdikleri kitaplar hakk─▒nda e-mail yolu ile ├Ânceden bilgilendirilmektedir. Ayr─▒ca sitede ├žok de─či┼čik konularda ├že┼čitli kitaplar hakk─▒nda bilgiler, edit├Âr├╝n kitaplar hakk─▒ndaki yorumlar─▒ bulunmaktad─▒r. Bu sitede en ├žok ho┼čuma giden uygulama ise sahaf┬ĺtan internet ├╝zerinden ikinci el kitap alam olana─č─▒ sa─članmas─▒d─▒r.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Gruplar hlinde siteye ├╝ye olan kullan─▒c─▒lar y├╝ksek miktarda ├╝r├╝n talepleri oldu─ču zaman ├╝reticilerden yada sat─▒c─▒dan indirim talep ederler. Bu tan─▒mdan yola ├ž─▒k─▒p ├Ârnek site incelendi─činde ideefixe.com┬ĺun grup olarak ├╝ye olan kullan─▒c─▒lar i├žin sa─člad─▒─č─▒ ek hizmetler hakk─▒nda bir bilgiye ula┼č─▒lamamaktad─▒r. Ancak T├╝rkiye┬ĺde bu modeli k─▒smen de olsa hayata ge├žirebilmi┼č olan site ideefixe.com┬ĺdur.

Modelin Puan─▒ : 7/10

─░┼× MODEL─░ : Marketplace Communicator (Pazaryeri yo─čunla┼čt─▒r─▒c─▒)

├ľrnek Site : http://www.shopport.com

Pazaryeri Yo─čunla┼čt─▒r─▒c─▒ : ├çok say─▒da tedarik├židen ├╝r├╝n ve servis hakk─▒ndaki bilgileri tek bir merkezi noktada yo─čunla┼čt─▒ran i┼č modelleridir. Al─▒c─▒lar arama, fiyat kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒ yapabilirler ve istekleri do─črultusunda sat─▒n alma i┼člemini ger├žekle┼čtirebilirler.

Shopport.com : T├╝rkiye ‘nin ilk kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ al─▒┼čveri┼č sitesi olan Shopport, Turkport taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼čtir. Sitenin temel amac─▒; kullan─▒c─▒ya, sat─▒n almak istedi─či ├╝r├╝n├╝n farkl─▒ sanal ma─čazalardaki fiyat/teslimat bilgilerini bir arada g├Âr├╝nt├╝leyerek de─či┼čebilen sat─▒┼č ko┼čullar─▒n─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rma imkan─▒ sunmakt─▒r.

Modelin Avantajlar─▒ : Bu modelde farkl─▒ ├╝reticilerin ├╝r├╝n veya servisleri hakk─▒ndaki bilgiler tek bir merkezden kullan─▒c─▒ya sunulmas─▒ sayesinde kullan─▒c─▒ ├╝r├╝nlerle ilgili istedi─či bilgilere ula┼čmak i├žin de─či┼čik web sitelerine girmesi gerekmemektedir. Bu durum da kullan─▒c─▒ya zaman a├ž─▒s─▒ndan bir aantaj sa─člamaktad─▒r. Shopport.com farkl─▒ sanal ma─čazalar─▒n fiyat, ├╝r├╝n ve teslimat bilgilerini b├╝nyesinde bar─▒nd─▒rmaktad─▒r. Bu sayede kullan─▒c─▒lar ilgilendi─či ├╝r├╝nler i├žin sanal ma─čazalar─▒ teker teker dola┼čmak zorunda kalmamaktad─▒r. Shopport bu i┼člemi kullan─▒c─▒ ad─▒na yap─▒p ve t├╝m sonu├žlar─▒ “Kar┼č─▒la┼čt─▒rma Tablosu” i├žinde bir arada g├Âr├╝nt├╝lemektedir. Shopport’ta yer alan ├╝r├╝nler kategori ve alt kategorilere ayr─▒lm─▒┼č d─▒urumdad─▒r. Kullan─▒c─▒lar isteklerine g├Âre arama motorundan ilgilenilen kategoride bir ├╝r├╝n aratabiliyor, isterlerse de kategori men├╝lerinden ilerleyerek istedikleri ├╝r├╝ne ula┼čabilmektedirler. Kullan─▒c─▒ se├žti─či ├╝r├╝n├╝n Shopport alt─▒ndaki t├╝m ma─čazalardaki teslimat ├╝creti, teslimat s├╝resi, teslimat ┼čirketi, teslimat detaylar─▒ ve birim fiyat bilgilerini bir tablo halinde g├Ârebilmektedir. Shopport’un en ├Ânemli ├Âzelliklerinden biri de her sayfada sayfan─▒n sa─č─▒nda yer alan ─░pucu b├Âl├╝m├╝d├╝r. Yap─▒lan i┼člemin ├Âzelli─čine ya da girilen kategoriye g├Âre ipucu her ad─▒mda g├╝ncellenmektedir. Kullan─▒c─▒n─▒n o anda akl─▒na gelebilecek sorulara bu alandan do─črudan yan─▒t verilmektedir.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Bu modeli kullanan kullan─▒c─▒lar istekleri do─črultusunda sat─▒n alma i┼člemlerini de site ├╝zerinden tamamlayabilmelidirler. Ancak shopport.com ├╝zerinden do─črudan ├╝r├╝n sat─▒lmamakta sadece farkl─▒ e-ticaret sitlerinin ├╝er├╝nlerinin kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ m├╝┼čterilere sunulmaktad─▒r.

Modelin Puan─▒ : 8/10

Sitenin ├Ârnek g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ koyamad─▒m, ├ž├╝nk├╝ site yeniden yap─▒land─▒r─▒lmaktaym─▒┼č.

─░┼× MODEL─░ : Information Broker (Bilgi Simsar─▒)

├ľrnek Site : http://www.bilgisayarmarket.com

Bilgi Simsar─▒ :Kullan─▒c─▒ya ├╝r├╝n, fiyat ve elde edilebililik bilgileri sa─člayan i┼č modeli.

Bilgisayarmarket.com : Site de─či┼čik konularda de─či┼čik marka ├╝r├╝nler ve ├╝r├╝nlerin fiyatlar─▒n─▒ kullan─▒c─▒n─▒n hizmetine sunmaktad─▒r. Site ├╝zerinden al─▒m yap─▒labilmektedir.

Modelin Avantajlar─▒ : Kullan─▒c─▒lar istedikleri konudaki ├╝r├╝nleri ve fiyatlar─▒n─▒ liste halinde g├Ârebilirler. Fiaytlar─▒ ve de─či┼čik markadaki ├╝r├╝nleri kar┼č─▒la┼čt─▒rma ┼čans─▒na sahip olan kullan─▒c─▒lar istek ve ihtiya├žlar─▒na uygun ├╝r├╝nleri se├žebilirler. Bilgisayarmarket.com bu modelin t├╝m ├Âzelliklerini en iyi ┼čekilde yans─▒tmaktad─▒r.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Bu modelin ve ├Ârnek sitenin herahngi bir dezavantaj─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yorum.

Modelin Puan─▒ : 9/10

─░┼× MODEL─░ : Online exchange ( ├çevrimi├ži Borsa)

├ľrnek Site : http://www.acar.com.tr

Hareket Komisyoncusu : ├çok say─▒da sat─▒n al─▒c─▒n─▒n ├žok say─▒da sat─▒c─▒dan “teklif sorma-teklif alma” sistemi ile sat─▒n alabilmesini sa─člayan i┼č modelidir.

Acar.com.tr : Site online i┼člem, onlne EFT hizmetleri ve ├že┼čitli konularda ara┼čt─▒rmalar sunmaktad─▒r.

Modelin Avantajlar─▒ : Kullan─▒c─▒lar sitede yer alan ara┼čt─▒rma raporlar─▒n─▒ inceleyerek uzun d├Ânemde alacaklar─▒ kararlar i├žin fikir sahibi olabilirler. Ayr─▒ca g├╝ncel olarak yap─▒lan seans yorumlar─▒, hisse senedi piyasalar─▒ndaki ini┼č-├ž─▒k─▒┼člar─▒n detayl─▒ olarak a├ž─▒klanmas─▒ da kullan─▒c─▒lar─▒n alaca─č─▒ g├╝nl├╝k kararlar─▒na destek sa─člamaktad─▒r. Ayr─▒aca kullan─▒c─▒lar─▒n online i┼člem yapabilme ┼čanslar─▒ da bulunmaktad─▒r.

Modelin Dezavantajlar─▒ : Bu model sayesinde kullan─▒c─▒lar para piyasalar─▒ndaki hareketleri g├Âzlemleme imkan─▒na eri┼čmektedir. Ayr─▒ca sitenin kullan─▒c─▒lar i├žin sundu─ču hizmetlerin kaliteli, g├╝ncel ve kolay eri┼čilebilir oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Bu y├╝zden sitenin ve modelin herhangi bir dezavantaj─▒ yoktur.

Modelin Puan─▒ : 9/10

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

B├Âl├╝m I

B├ľL├ťM I

Y├ľNETIM BILIMININ DO─×U┼×U VE TARIHI GELI┼×IMI

1. Y├Ânetim Kavram─▒ ve Tan─▒m─▒

Y├Ânetim kavram─▒ bir as─▒rdan daha uzun bir s├╝redir geli┼čtirilmekte olan bir kavramd─▒r. Ekonomik bir amaca dayal─▒ olarak kurulan i┼čletmelerin parasal, mekanik ve i┼čg├╝c├╝nden meydana gelen kaynaklar─▒n en uygun (optimal) bi├žimde sevk ve idare edilmesini kavramaktad─▒r (1).

Kavram─▒n bu ├Âl├ž├╝de yeni olmas─▒n─▒n nedeni, 18. y├╝zy─▒lda ba┼člayan end├╝stri devrimine gelinceye kadar ├╝retime dayal─▒ b├╝y├╝k kurulu┼člar─▒n yoklu─čudur. Bu y├Ânden bak─▒ld─▒─č─▒nda end├╝stri devriminin ba┼člamas─▒na kadar olan uzun ge├žmi┼či, “i┼čletme kavram─▒ ├Âncesi devir” veya “bilimsel ├Âncesi devir” ┼čeklinde nitelendirmek m├╝mk├╝nd├╝r. Ancak bu ge├žmi┼č devirlerde de y├Âneten ve y├Ânetilen ki┼či ve topluluklar─▒n varoldu─ču dikkate al─▒n─▒rsa, y├Ânetim kavram─▒n─▒n ├žok eski tarihlerde hatta ilk ├ža─člarda bile var oldu─čunu s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r (2).

Sosyal bilimler ile, teknik bilimler aras─▒nda do─ču┼č ve geli┼čim bak─▒m─▒ndan ├Ânemli bir fark vard─▒r. Teknik bilimler icatlara dayan─▒r ve birtak─▒m bulu┼člarla ba┼člar. Bu bulu┼člar, sonradan geli┼čtirilerek yayg─▒n bir bi├žimde kullan─▒lacak ┼čekle sokulur. Sosyal bilimler ise, mevcut toplumsal uygulamalar─▒n ├Âzellikli ve ortak taraflar─▒n─▒n bir teori olarak olu┼čturulmas─▒n─▒ ama├žlar; bir di─čer ifadeyle toplumsal olaylar─▒ a├ž─▒klama amac─▒na y├Ânelir (3).

Bu yakla┼č─▒m a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda y├Ânetim bir sosyal bilim dal─▒d─▒r. Tarih boyunca topluluklar─▒n d├╝zenli bir ┼čekilde hareket etmeleri durumunda daha olumlu ve doyurucu sonu├žlar ald─▒klar─▒ noktas─▒ndan hareket ederek bu d├╝zen ve ┼čekil anlay─▒┼č─▒n─▒ ama├žlara y├Ânelik bir bi├žimde ┼čekillendirme esas─▒na dayan─▒r. I┼čletme y├Ânetimi ise, sosyal bir bilim dal─▒ olmakla beraber teknik bilimler taraf─▒ndan geli┼čtirilen bir├žok y├Ântemden yararland─▒─č─▒ i├žin, bu yakla┼č─▒m bak─▒m─▒ndan daha de─či┼čik bir g├Âr├╝n├╝m verir. Buna g├Âre i┼čletme y├Ânetimi sosyal olaylar─▒ belli bir konuda (i┼čletmecilik alan─▒nda) inceleyen ve bu yakla┼č─▒ma g├Âre genel y├Ânetim disiplininin bir dal─▒ olan, ancak kulland─▒─č─▒ teknik y├Ântemler nedeniyle eski y├Ânetim anlay─▒┼č─▒ndan ├žok daha farkl─▒ ve karma┼č─▒k y├Ânleri bulunan ├Âzellikli bir bilim dal─▒d─▒r(4).

G├╝n├╝m├╝z├╝n toplumu ├žok geni┼č bir sorumluluk alan─▒na sahiptir. Evrensel ├Âzellik, y├Ânetimin dar kal─▒plar i├žine s─▒k─▒┼čmas─▒n─▒ engellemektedir. Sadece bir fabrika veya ma─čaza gibi i┼čletmelerde de─čil, ayn─▒ zamanda evlerde gece kl├╝plerinde, dini kurulu┼člarda, okullarda, spor kl├╝plerinde de y├Ânetim faaliyeti vard─▒r (5).

Y├Ânetim kavram─▒n─▒n bir tan─▒m─▒m yapacak olursak, y├Ânetim “bir amaca ula┼čmak i├žin ba┼čkalar─▒ ile i┼čbirli─či yapmakt─▒r”. Y├Ânetim her ┼čeyden ├Ânce belli bir hedefe ba┼čkalar─▒yla birlikte eri┼čme, bir ba┼čka deyi┼čle ba┼čkalar─▒na i┼č yapt─▒rma faaliyetidir. Y├Ânetim bu ├Âzelli─či ile amaca eri┼čirken ba┼čkalar─▒yla beraber hareket etmesi ama├žlanan hedeflere ancak ba┼čkalar─▒n─▒n yard─▒m ve i┼čbirli─či ile eri┼čebilmelidir. Ger├žekten, insan yetenekleri daha geli┼čmi┼č olsayd─▒, ba┼čkalar─▒n─▒n yard─▒m ve i┼čbirli─čine ihtiya├ž duyulmayacakt─▒ (6).

Y├Ânetim, basit bir ifadeyle bir kurulu┼čta hedefe ula┼čma yolunda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar─▒n d├╝zenlenmesidir. Bu durumda bir veya daha fazla amac─▒n varl─▒─č─▒ ve bunlara ula┼čman─▒n s├Âz konusu oldu─ču durumlarda y├Ânetimin varl─▒─č─▒ndan s├Âz edilebilir (7).

Bu a├ž─▒klamalardan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, y├Ânetim ama├žlara y├Ânelmi┼č, be┼čer├« ve psikososyal ├Âzellikte bir s├╝re├žtir. Y├Ânetim s├╝recinde g├Ârev alan, di─čer bir ifadeyle ortak ├žaba ve ├žal─▒┼čmalarda bulunan fertleri, i┼č g├Âren ve i┼č g├Ârd├╝ren, y├Ânetilen ve y├Âneten, amir ve memur vb. ├že┼čitli ifadelerle an─▒lan sosyal bir farkl─▒la┼čmaya u─črarlar. Her zaman y├Ânetim s├╝reci ve olaylar─▒n─▒n s├Âz konusu oldu─ču durumlarda, emir alanlar ve emir verenler mevcuttur (8).

2. Y├Ânetim Teorisinin Geli┼čimi

Y├Ânetim biliminin geli┼čmesinin incelenmesiyle y├Ânetim biliminin geli┼čmesinin ├žok eski olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. Asl─▒nda i┼čletmelerin ortaya ├ž─▒kmas─▒ eski oldu─čuna g├Âre, bunlar─▒n y├Ânetilmesi de eskidir. Ancak, modern i┼čletme y├Ânetiminin geli┼čmesi yenidir. ├ľzellikle 18. y├╝zy─▒lda i┼čletmelerin b├╝y├╝mesi sonucunda cunda yeni durumlar kendisini g├Âstermi┼čtir. Tarihi geli┼čme ile beraber i┼čletme y├Ânetimine yakla┼č─▒m farkl─▒la┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Y├Ânetimin incelenmesi olgusu uygarl─▒k kadar eskidir. Y├Ânetimin geli┼čmesini genel bir g├Âr├╝n├╝┼čten ziyade zaman ├žizgisi ├╝zerinde incelemek daha faydal─▒ olacakt─▒r. Ger├žekten y├Ânetim bug├╝ne gelinceye kadar ├Ânemli a┼čamalar kaydetmi┼čtir. Bu a┼čamalar─▒ s─▒ras─▒yla inceleyelim (9).

2.1. Bilimsel Y├Ânetim ├ľncesi (1880 ├ľncesi)

Bu d├Ânem, insanlar─▒n i┼čbirli─či ├žabalan ile ba┼člay─▒p, bilimsel olarak incelenmeye ba┼čland─▒─č─▒ 1880 y─▒l─▒na kadar devam etmektedir. Bilimsel y├Ânetim ├Âncesi d├Ânemde i┼č├žiler, hemen hemen tamamen kendi nezaret├žilerinin h├╝km├╝ alt─▒nda bulunmakta ve sosyal kast sistemine dayal─▒ otokratik bir ili┼čki i├žinde bulunmaktayd─▒lar. Eski M─▒s─▒r Piramitleri bu d├Ânemde yap─▒ld─▒lar. I┼člerin insanlar taraf─▒ndan yap─▒lmas─▒nda k─▒rba├ž, demir g├╝lle ve zincir etkili ara├žlar durumunda idi. Roma Imparatorlu─ču toplumlar─▒nda, Roma kentlisi olmak, y├Âneticileri di─čer insanlardan ay─▒rm─▒┼čt─▒. Roma Lejyonu gibi, Roma Ordular─▒ da iktidarda bulunanlar─▒n arzular─▒n─▒ yerine getirmekte etkili oluyorlard─▒. Bu d├Ânem, g├╝n├╝m├╝zde dahi papal─▒─č─▒n ilk devirlerinde oldu─ču gibi h├╝k├╝met idaresinin merkezi kontrol sistemine dayal─▒ Roma Kilisesinin kurulu┼čuna ┼čahitlik etmi┼čtir. Bu d├Ânem, ├Âylesine birbiriyle z─▒tl─▒klarla dolu bir d├Ânemdi ki, lordlar ve k├Ây├╝ler, imparator ve k├Âle, varl─▒kl─▒ olanlarla fakir olanlar ayr─▒ u├žlarda ya┼č─▒yorlard─▒. Bu d├Ânemde, y├Ânetim kavramlar─▒m i├žeren ├Ârg├╝tlenmi┼č bir b├╝t├╝n├╝ incelemeye ihtiya├ž duyulmam─▒┼čt─▒. Her hangi bir kimse yaln─▒z yetkili bir pozisyona sahip olma gere─čim duyard─▒; ve yetki ise bu d├Ânemin sosyal ve ekonomik sistemlerinde kuvvet ve kontrol olarak kabul edilirdi. Insanlar─▒n kaderlerine boyun e─čmekten ba┼čka ├žareleri yoktu. Onlar hayatta bulunduklar─▒ yerler i├žin d├╝nyaya gelmi┼čler, bundan ba┼čka hi├žbir ┼čey bilmezler, hayatlar─▒n─▒n devam─▒ndan ba┼čka hi├žbir ┼čeyle ilgilenmezlerdi. Bir ba┼čar─▒n─▒n sa─članmas─▒ y─▒llar al─▒rd─▒. Katedrallerin, piramitlerin in┼čaas─▒ uzun y─▒llar devam etmi┼čti (10).

Bu d├Ânemde, ayn─▒ i┼čleri yapan sanatk├órlar loncalar─▒ olu┼čturdular. Loncalar, modern esnaf ve sanatk├ór birliklerinin ├Ânc├╝leri oluyorlard─▒. Buna ra─čmen bunlara i├žinde yer ald─▒klar─▒ sosyal sistem i├žinde gerekli ├Ânem verilmiyordu. Loncalar─▒n etkileri, ya┼čam i├žin ├žok ac─▒ ├žektikleri k├Âylerin d─▒┼č─▒na ta┼čamazd─▒. Onlar, sadece ya┼čam i├žin m├╝cadele ederlerdi (11).

Insanlar i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ bu durumlar─▒n d─▒┼č─▒nda bir d├╝┼č├╝n├╝┼če ba─člay─▒nca, ileti┼čim ve ├╝retimde sa─člad─▒klar─▒ g├╝nl├╝k geli┼čmeleri g├Âr├╝nce ├╝mitlendiler ve etkili bir y├Ânetim ihtiyac─▒n─▒ o zaman anlad─▒lar. Bu, daha iyi bir y├Ânetim i├žin yap─▒lan ara┼čt─▒rma, ke┼čfedilen Yeni D├╝nyaya (Amerika K─▒tas─▒) yerle┼čtikten sonra ba┼člad─▒ ve art─▒k karanl─▒k ├ža─člar geride kald─▒ (12).

Bu d├Ânem, karde┼člik, ├Âzg├╝rl├╝k ve e┼čitlik i├žin m├╝cadele eden ve politikada ihtilali, entellekt├╝el d├╝┼č├╝ncede ─▒┼č─▒─č─▒, sanatta r├Ânesans─▒ ├ža─č─▒rmakla tan─▒nan iki Frans─▒z d├╝┼č├╝n├╝r├╝ Voltaire ve Rousseau taraf─▒ndan sona erdirildi. Amerikal─▒ Franklin de “temsilsiz vergileme” ├╝zerine yaz─▒lar yaz─▒yordu. Politik partiler (Roma Senatosu), askeri birlikler (Napolyon’un ordusu), kilise hiyerar┼čileri (Roma Katolik Kilisesi) vb. ├Ârg├╝tlerle bu d├Ânemin di─čer ├Ârg├╝tleri y├Ânetim kavram─▒n─▒n geli┼čmesine az katk─▒ yapm─▒┼člard─▒. S├Âz konusu bu ├Ârg├╝tler, esas─▒nda baz─▒ y├Ânetim fonksiyonlar─▒n─▒ uygulad─▒lar. G├╝n├╝m├╝zde varolan belli ba┼čl─▒ ilkelerin temellerini att─▒lar. Ancak bu d├Ânemde birbiri ile uyum sa─člayan y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinde bir b├╝t├╝nl├╝k olu┼čmad─▒. Kuvvet ve yetkinin duygusuz uygulan─▒┼č─▒ bu d├Ânemin y├Ânetim ve ├Ârg├╝t d├╝┼č├╝ncesini olu┼čturmaktayd─▒(13).

2.2. Bilimsel Y├Ânetim D├Ânemi (1880-1930)

Bilimsel Y├Ânetim D├Ânemi 1880 ile 1930 y─▒llar─▒ aras─▒n─▒ kapsamaktad─▒r. End├╝stri devrimi Ingiltere’de ba┼člamas─▒na ra─čmen, Amerika’da ├žok daha h─▒zl─▒ bir geli┼čme kaydetmi┼čtir. Bu nedenle bilimsel y├Ânetim teorisini ortaya atan d├╝┼č├╝n├╝rler genellikle Amerikal─▒d─▒rlar. Bunlar─▒n fikir ve d├╝┼č├╝nceleri bilimsel y├Ânetim hareketinin babas─▒ kabul edilen Taylor ve di─čerleri ┼čeklinde iki b├Âl├╝mde ele al─▒nacakt─▒r. Di─čerleri s├Âzc├╝─č├╝, Taylorist teoriyi geli┼čtiren d├╝┼č├╝n├╝rleri ifade etmek amac─▒yla kullan─▒lmaktad─▒r. Zira bilimsel y├Ânetimin bir j di─čer ad─▒ da Taylor yakla┼č─▒m─▒d─▒r (14).

2.2.1. Frederick Winslow Taylor

Bilimsel y├Ânetim, ├╝retimi art─▒rabilmek i├žin ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. XX. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Amerika’da yeterli i┼č bilgisine sahip i┼č├ži say─▒s─▒ olduk├ža azd─▒. ├ťretimi art─▒rabilmek i├žin i┼č├žilerin verimlili─čini y├╝kseltmek gerekiyordu. I┼čin] baz─▒ b├Âl├╝mlerini ├ž─▒kartt─▒ktan sonra i┼či b├╝t├╝nle┼čtirmek gerekiyordu. G├Ârevlerin belli bir s─▒ras─▒ olmal─▒yd─▒. Bir i┼či en iyi yapman─▒n bir tek yolu vard─▒. Taylor da bilimsel y├Ânetimi olu┼čturacak prensipleri yava┼č yava┼č ortaya koymaya ba┼člad─▒. Edindi─či fikir ve tecr├╝belerini Midvale ├çelik, Simonds Haddehanesi ve Berhlehem ├çelik ┼čirketlerinde geli┼čtirdi. Midvale ├çelik’de ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ y─▒llarda, y├Ânetim sistemim ├╝retim hakk─▒nda zaman et├╝d├╝ ├╝zerine dayand─▒rd─▒. Al─▒┼č─▒lagelmi┼č y├Ântemler kullanan ├želik i┼č├žilerinin i┼čler ├╝zerine ne kadar zaman harcad─▒klar─▒n─▒ analiz etti. Zaman et├╝d├╝ ├žal─▒┼čmalar─▒yla bir i┼č├žinin en iyi i┼či en k─▒sa zamanda nas─▒l yapabilece─čini belirledi. Eldeki mevcut ara├žlarla ne kadar i┼č├žiye ihtiya├ž duyuldu─čunu ara┼čt─▒rd─▒ (15).

Taylor, Midvale ├çelik’de de─či┼čik problemlerle kar┼č─▒la┼čt─▒. I┼č├žiler h─▒zl─▒ ├žal─▒┼č─▒rlarsa i┼čin ├žabuk bitece─čine az para alacaklar─▒na inan─▒yorlard─▒. Bu korkular─▒n─▒ yenmek i├žin Taylor, onlara di─čerlerine g├Âre daha ├žok ├╝cret verdi. Bu ├╝cret art─▒┼č─▒, artan ├╝retimden kar┼č─▒lanacakt─▒. Buna “ayr─▒cal─▒kl─▒ oran sistemi” ismini verdi. B├Âylece i┼č├žiler, ├╝retimdeki art─▒┼č─▒n kendi ├╝cretlerine de yans─▒yaca─č─▒n─▒ g├Ârd├╝ler (16).

Simonds ve Berhlehem ├çelik’teki dan─▒┼čmanl─▒k y─▒llar─▒nda ├Âzel dan─▒┼čman, m├╝hendis ve y├Ânetici olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├çal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda ├╝retim, kalite, i┼č├ži morali ve ├╝cretler konusunda tezler ileri s├╝rd├╝. Bisiklet bilyalar─▒ ├╝retimine 120 kad─▒n i┼č├ži ald─▒. I┼č zor ve ├žal─▒┼čma saatleri uzundu. En iyi i┼č├žilerin performans─▒n─▒ ├Âl├žt├╝. Di─čerlerini de en iyi yapabilecekleri konulara y├Âneltti. Onlara dinlenme zamanlar─▒ ay─▒rd─▒. Sonu├ž ├žok etkileyiciydi. ├ťretim, kalite ve kazan├ž ile i┼č├ži morali artm─▒┼č ve giderler d├╝┼čm├╝┼čt├╝ (17).

Taylor 1896 y─▒l─▒nda Berhlehem ┼čirketine dan─▒┼čman olarak girdi. Taylor i┼čletmeyi daha verimli bir hale getirmek i├žin ├žal─▒┼čt─▒. I┼čletme, hammaddeleri yar─▒ mamul ve mamul haline d├Ân├╝┼čt├╝r├╝yordu. I┼č├žiler 12,5 ton ├želik i┼člemeye kar┼č─▒l─▒k 1,5 dolar al─▒yorlard─▒. Taylor’a, i┼č├žilerin yava┼č ├žal─▒┼čmaya al─▒┼čt─▒klar─▒ ve h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čmaya istekli olmad─▒klar─▒ s├Âylenmi┼čti. Ortak ├žal─▒┼čma et├╝d├╝, ├žal─▒┼čma saatlerinin d├╝zenlenmesi ve dinlenme zamanlar─▒n─▒n art─▒r─▒lmas─▒yla ├╝retim ki┼či ba┼č─▒na 48 tona ├ž─▒kabilirdi. Taylor, g├╝nl├╝k ├╝retim standard─▒n─▒ belirledi ve bu standarda ula┼čan i┼č├žiye g├╝nl├╝k 1,85 dolar verece─čini s├Âyledi. I┼č├žiler Taylor’un ├žal─▒┼čma y├Ântemine uyum sa─člamaya ba┼člad─▒lar. Taylor’un metodunun ├╝retimi ve ├╝cretleri art─▒rmas─▒na ra─čmen i┼č├žiler ve sendikalar onun kar┼č─▒s─▒nda yer almaya ba┼člad─▒lar. Midvale ├çelik’te oldu─ču gibi h─▒zl─▒ ve ├žok ├žal─▒┼čman─▒n i┼či ├žabuk bitirece─či ve sonu├žta da i┼čsiz kal─▒naca─č─▒ndan korkuluyordu. Taylor’un fikirleri yayg─▒nla┼čt─▒k├ža kar┼č─▒tlar─▒n─▒n say─▒s─▒ da giderek art─▒yordu (18).

1912 y─▒l─▒nda tekni─čin gerisinde bir felsefeye sahip olan Taylor kar┼č─▒tlar─▒ greve gittiler ve Taylor’dan fikirlerini ve tekniklerini a├ž─▒klamas─▒n─▒ istediler. Taylor, fikirlerini ” At├Âlye Y├Ânetimi ” ve ” Bilimsel Y├Ânetimin Esaslar─▒ ” isimli kitaplar─▒nda a├ž─▒klad─▒. Bu fikirler 4 temel prensibe dayan─▒yordu.

- Ger├žek bir y├Ânetim biliminin geli┼čtirilmesiyle her i┼čin en iyi nas─▒l yap─▒laca─č─▒n─▒n belirlenmesi,

- I┼č├žilerin bilimsel yolla se├žilmesi ve sonu├žta hangi i┼č├žinin hangi i┼či daha iyi yapaca─č─▒n─▒n belirlenmesi,

- ├çal─▒┼čanlar─▒n bilimsel e─čitimi ve geli┼čtirilmesi,

- Y├Ânetimle ├žal─▒┼čanlar aras─▒nda dost├ža i┼čbirli─činin kurulmas─▒.

Taylor’un prensiplerinin ba┼čar─▒ya ula┼čabilmesi i├žin, i┼č├žilerin ve y├Âneticilerin fikirlerinde k├Âkl├╝ bir de─či┼čikli─če ihtiya├ž vard─▒. K├ór─▒ d├╝┼č├╝nmekten ├žok, ├╝retimi art─▒rmak ama├žlanmal─▒yd─▒. B├Âyle yapmakla k├ór zaten artacakt─▒. Neticede ├╝retimin artmas─▒yla i┼čletme geliri ve i┼č├ži ├╝cretleri de artacakt─▒.

2.2.2. Taylorist Teoriyi Geli┼čtirenler

Taylorist teoriyi geli┼čtirenler denildi─či zaman, ├žal─▒┼čmalar─▒ aras─▒nda yeknesakl─▒k bulunan baz─▒ bilim adamlar─▒n─▒n s├Âz konusu olaca─č─▒ s├Âylenemez. Tersine Taylor’un sistemini esas alarak, bu esasa kendi d├╝┼č├╝nce bi├žimlerini ekleyen baz─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler anla┼č─▒l─▒r (19). Taylorist teoriyi geli┼čtirenler aras─▒nda X ve Y teorisini ortaya koyan Douglas McGregor geni┼č ├žapta Taylor’un etkisinde kalm─▒┼čt─▒r. Bununla birlikte Taylor’a kar┼č─▒ bir fikir ak─▒m─▒n─▒n da geli┼čmi┼č oldu─ču ger├žektir. Bir tak─▒m yetkililerce Taylor’un bilimsel y├Ânetim ad─▒yla yapt─▒─č─▒ katk─▒lar─▒n abart─▒ld─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝lmektedir. “The professional Management Pioneer” adl─▒ eserinde Peter F. Drucker ┼čunlar─▒ s├Âylemektedir: ‘Torunlar─▒n, b├╝y├╝kbabalara kar┼č─▒ isyan etmeleri do─čald─▒r. Son yirmi veya otuz y─▒lda y├Ânetim bilimindeki geli┼čmenin Frederick Taylor’a kar┼č─▒ devrim yapmalar─▒na ┼ča┼čmamak gerekir”(20).

Taylorist teoriye katk─▒da bulunan baz─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler, a┼ča─č─▒da s─▒ras─▒yla ele al─▒narak incelenmi┼čtir.

Fayol:

I┼čletme y├Ânetimine ├Ânemli katk─▒larda bulunan Fayol, 1916 y─▒l─▒nda Fransa’da ├╝nl├╝ “Administration Industrielle et Generalle” “Genel ve End├╝striyel Y├Ânetim” adl─▒ eserini yay─▒nlad─▒. ├ľzellikle ele┼čtirenler taraf─▒ndan “gelenek├ži” veya “evrenselci” olarak isimlendirilen bu okulun ├Ânderli─čini, Henri Fayol’un yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r. Bu durumun iyice bilinemeyi┼činin nedeni ise Fayol’un ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n ├ža─čda┼č─▒ Frederick Taylor’un yan─▒nda g├Âlgelenmesi ve 1949 y─▒l─▒na kadar Ingilizce’ye ├ževirisinin geni┼č ├žapta yay─▒lmamas─▒ nedeniyle ├Ârt├╝l├╝ kalmas─▒d─▒r (21).

Fayol, y├Ânetime Taylor’un bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ndan bakmam─▒┼č, Amerika Birle┼čik Devletleri d─▒┼č─▒nda bu fikir ak─▒m─▒n─▒n ├Ânderli─čim yapm─▒┼čt─▒r. 1841-1925 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan Fayol, ├╝st y├Ânetim bilimini geli┼čtirmeye ├žaba sarf etmi┼č ve y├Ânetime yukar─▒dan bakm─▒┼čt─▒r. Geli┼čtirdi─či ilkeler g├╝n├╝m├╝zde, pl├ónlama ve organizasyon yap─▒lar─▒ i├žin geni┼č ├Âl├ž├╝de kullan─▒lmaktad─▒r. Bunlardan en ├žok kullan─▒lanlar─▒ y├Ânetim ve emir birli─či ilkeleridir. Fayol ┼č├Âyle demektedir: “├çe┼čitli nedenlerin etkisiyle b├╝y├╝k bir maden ve metal├╝rji i┼čletmesinin, Commentary, Fourchambault ve De’cazeville firmalar─▒ iflasa gitmekteydi. 1888 y─▒l─▒nda ├╝st y├Ânetim fonksiyonunda de─či┼čim yer al─▒nca ve hi├žbir di─čer fakt├Ârde de─či┼čme olmadan, i┼čletme durumunu d├╝zeltmi┼č ve b├╝y├╝meye ba┼člam─▒┼čt─▒r” (22).

Fayol y├Ânetimin tan─▒m─▒n─▒, y├Ânetim fonksiyonlar─▒na dayand─▒rarak yapm─▒┼č ve y├Ânetimi “…ileriyi g├Ârmek, ├Ârg├╝tlemek, kumanda etmek, koordinasyon sa─člamak^ ve kontrol etmek” ┼čeklinde tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. Fayol, tan─▒m─▒nda yer alan y├Ânetim unsurlar─▒n─▒ (elements) yada fonksiyonlar─▒n─▒ da teker teker k─▒saca tan─▒mlayarak a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. ‘’Ileriyi g├Ârmenin'’ (preyoyance), gelece─či tahmin ederek buna g├Âre bir ├žal─▒┼čma program─▒ haz─▒rlamay─▒; “├Ârg├╝tlemenin”, kurulu┼čun madd├« ve insanla ilgili yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturmay─▒, “kumanda etmenin” personelin ├žal─▒┼čmalar─▒nda devaml─▒l─▒k sa─člamay─▒, “koordinasyonun” b├╝t├╝n faaliyet ve ├žabalar─▒ birle┼čtirmeyi ve ahenkle┼čtirmeyi; “kontrol├╝n” ise her ┼čeyin belirlenmi┼č kurallara ve verilen emirlere uygun bir ┼čekilde yap─▒l─▒p yap─▒lmad─▒─č─▒n─▒ belirlemeyi ifade etti─čini belirtmi┼čtir (23).

Fayol, y├Ânetime ili┼čkin 14 ilkeyi ortaya koymu┼čtur. Fakat bu ilkelerin fen bilimlerinde oldu─ču gibi, kesin birtak─▒m kural ve kaideler ├Âzelli─čini ta┼č─▒mad─▒─č─▒n─▒ da belirtilmi┼čtir. Fayol’un bu konudaki ifadesi ┼č├Âyledir;”… y├Ânetimde hi├žbir ┼čey kesin ve mutlak de─čildir. Y├Ânetim bir ├Âl├ž├╝ ve k─▒yas meselesidir…, benzer ┼čartlarda bile olsa ayn─▒ ilke nadiren ayn─▒ ┼čekilde uygulan─▒r… uygulamada farkl─▒ ye de─či┼čen ┼čartlar─▒n g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nmas─▒ gerekir. Bu nedenle, ilkeler esnek olmal─▒ ve ihtiyaca adapte edilmelidir… Onlar─▒ kullanmas─▒n─▒ bu

gibi ├Ânemli niteliklere sahip olmay─▒ zorunlu k─▒lar… Y├Ânetim ilkelerinin s─▒n─▒r─▒ yoktur… Tecr├╝belerin, y├Ânetim fonksiyonlar─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒; i┼čletmenin g├╝├žlenmesini sa─člad─▒─č─▒n─▒ g├Âsterdi─či her kaide ve y├Ânetsel us├╗l, y├Ânetim ilkeleri i├žinde yer alabilir…”. Fayol bu g├Âzlem ve tecr├╝belerine dayanarak ┼ču ilkeleri belirlemi┼čtir (24): 1- I┼čb├Âl├╝m├╝, 2- Yetki ve Sorumluluk, 3- Disiplin, 4-Kumanda birli─či, 5- Y├Ânetim birli─či, 6- Genel ├ž─▒karlar─▒n ki┼čisel ├ž─▒karlara ├╝st├╝nl├╝─č├╝, 7- Iyi bir ├Âd├╝llendirme sistemi, 8- Merkezcilik, 9- Kademe zinciri, 10- D├╝zen, 11- Adil ve e┼čit muamele, 12- Personelin devaml─▒l─▒─č─▒, 13- Inisiyatif, 14- Birlik ve beraberlik ruhu.

H. Fayol’un 14 ilkesini, Rice ve Bichoprich,. 1) G├Ârevlerin b├Âl├╝nmesi, 2) Yetki yap─▒s─▒, 3) Bireylerin y├Ânetilmesi ┼čeklinde; J.L.Gibson ve di─čerleri de 1) Yap─▒sal, 2) S├╝re├ž, 3) Sonu├ž ilkeleri ┼čeklinde s─▒n─▒fland─▒rmaktad─▒rlar. Ikinci ayr─▒ma g├Âre H. Fayol’un 14 ilkesi ┼ču ┼čekilde gruplanmaktad─▒r (25):

Yap─▒sal Ilkeler

I┼čb├Âl├╝m├╝

Y├Ânetim Birli─či

Merkezcilik

Yetki ve sorumluluk

Hiyerar┼či ilkesi

S├╝re├ž Ilkeleri

Kumanda Birli─či

Disiplin

- Adil ve e┼čit muamele

Maa┼č ve ├╝cretler

Genel ├ž─▒karlar─▒n ki┼čisel ├ž─▒karlara ├╝st├╝nl├╝─č├╝

Sonu├žlarla Ilgili Ilkeler

D├╝zen

Personelin devaml─▒l─▒─č─▒

Inisiyatif

Birlik ve beraberlik

Fayol, bir i┼čletmenin amac─▒na eri┼čebilmesi i├žin ├že┼čitli faaliyetlere ihtiya├ž duyuldu─čunu ve bu g├Ârevlerin de─či┼čik insanlar ve insan gruplar─▒ taraf─▒ndan yap─▒lmas─▒ gerekti─čini ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r. Fayol y├Ânetim faaliyetlerini 6 k─▒sma ay─▒rm─▒┼čt─▒r (26):

1- Teknik Faaliyetler ├ťretim, imal├ót

2- Ticari faaliyetler Satmal─▒na, satma, de─či┼čtirme

3- Finansman faaliyetleri Sermaye ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, sa─članmas─▒

4- Emniyet faaliyetleri Personelin ve mallar─▒n korunmas─▒

5- Muhasebe faaliyetleri Bilan├žo, maliyetler, senetler

6- Y├Ânetim faaliyetleri Pl├ónlama (├Âng├Âr├╝, tahmin), organizasyon, emir ┬Ś kumanda, koordinasyon, denetim.

Fayol, bir i┼čletmenin ba┼čar─▒l─▒ bir ┼čekilde y├╝r├╝t├╝lebilmesi i├žin 6 fonksiyonun da ba┼čar─▒l─▒ bir tarzda y├╝r├╝t├╝lmesinin gerekli oldu─čuna inanmaktad─▒r. Bunlardan herhangi birisi ihmal edildi─činde i┼čletme ba┼čar─▒l─▒ olamaz (27).

Fayol, y├Ânetim faaliyetlerinin tan─▒m─▒n─▒ a┼ča─č─▒daki ┼čekilde kabul etmi┼čtir (28). “Y├Ânetmek demek, tahminde bulunmak, pl├ónlamak, organize etmek, emir vermek, koordine etmek ve denetlemektir…”

Fayol’un yukar─▒daki tan─▒m─▒nda kabul etti─či y├Ânetim fonksiyonlar─▒m s─▒ras─▒yla k─▒saca inceleyelim:

i) ├ľng├Âr├╝ (tahmin, pl├ónlama, prevoyance)

Fayol’un y├Ânetimin fonksiyonlar─▒ (elements) ┼čeklinde nitelendirdi─či fakt├Ârlerden birincisi “tahmin” (├Âng├Âr├╝, pl├ónlama, prevoyance) dir. Bu fonksiyona g├╝n├╝m├╝zde pl├ónlama fonksiyonu ad─▒ verilmektedir. Fayol, y├Ânetimin esas itibariyle “ileriyi g├Ârmek ve ileriye bakmak” anlam─▒nda oldu─ču, bunun i├žin ileriyi tahmin (prevoyance) fakt├Âr├╝n├╝n b├╝y├╝k bir ├Ânem ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ ifade etmektedir. Fayol, herhangi bir ├žal─▒┼čma pl├ón─▒n─▒n; 1) Malzeme, alet bina, personel vb. kaynaklara, 2) Yap─▒lan i┼čin ├Âzelli─čine, 3) ├ľrg├╝t├╝n ortaya ├ž─▒kaca─č─▒ ├Ânceden belirlenmesi m├╝mk├╝n olmayan e─čilimlerine dayand─▒─č─▒n─▒ ifade etmi┼čtir. Di─čer yandan Fayol, pl├ónlama s├╝recinde ├že┼čitli b├Âl├╝m ve kademelerin pl├ónlar─▒n haz─▒rlanmas─▒na kat─▒lmalar─▒ zorunlulu─čuna de─činmi┼čtir. Kat─▒lman─▒n yarar─▒n─▒ da iki noktada toplam─▒┼čt─▒r. Pl├ónlamaya kat─▒lma, (a) hi├žbir kayna─č─▒n ihmal edilmemesini ve (b) pl├ónlamaya kar┼č─▒ y├Ânetsel ilginin artmas─▒n─▒ temin eder. Fayol’a g├Âre, alt kademelerde pl├ónlamaya ├Ânem verilmesi, pl├ónlar─▒n uygulay─▒c─▒lar─▒n─▒n alt kademeler olmas─▒ bak─▒m─▒ndan zorunludur. Pl├ónlama faaliyetlerinin yeterli olmas─▒ i├žin Fayol, pl├ónlar aras─▒nda birlik; pl├ónlar─▒n devaml─▒l─▒─č─▒, pl├ónlar─▒n esnekli─či; ve pl├ónlar─▒n do─črulu─ču, ┼čartlar─▒n─▒n yerine getirilmesinin gerekli oldu─čunu belirtmi┼čtir (29).

├╝) ├ľrg├╝tleme

Fayol’a g├Âre ├Ârg├╝tleme, faaliyet ve ili┼čkilerin d├╝zenlenmesi ve personelin tedarik, de─čerlendirme ve e─čitimine ili┼čkin konular─▒ kapsar. G├Âr├╝ld├╝─č├╝

gibi Fayol ├Ârg├╝tleme faaliyetleri i├žine, personel tedariki, de─čerleme ve e─čitimini de dahil etmektedir. Sonralar─▒ bu faaliyetler ayr─▒ bir y├Ânetim fonksiyonunu olu┼čturmu┼čtur. Fayol ├Ârg├╝tlemeyi i┼čletmenin fonksiyon g├Ârebilmesi i├žin faydal─▒ olan her ┼čeyi yapmak ┼čeklinde bir faaliyet olarak nitelendirmi┼č, “y├Ânetimin g├Ârevinin”, maddi ve be┼čer├« ├Ârg├╝t├╝n, i┼čletmenin ama├ž, kaynak ve ihtiya├žlar─▒ ile uyum halinde olmas─▒n─▒ temin etmek oldu─čunu ifade etmi┼čtir. Fayol’a g├Âre ├Ârg├╝t yap─▒s─▒, i┼čletmenin amac─▒ do─črultusunda, bir y├Ân birli─čini olu┼čturur. Yine Fayol’a g├Âre iyi bir ├Ârg├╝t yap─▒s─▒, g├Ârevleri a├ž─▒k ve se├žik bir ┼čekilde belirler; inisiyatif ve sorumluluk y├╝klenmeyi te┼čvik eder; ├žal─▒┼čmalar─▒ ahenkle┼čtirir, gayretleri koordine eder; k─▒rtasiyecili─če yer vermeden denetimi ger├žekle┼čtirir. ├ľrg├╝t, fonksiyonel b├╝y├╝me sonucu bir piramit ┼čeklini al─▒r. Fonksiyonel b├╝y├╝me, i┼č hacminin artmas─▒ ile fonksiyonlara daha ├žok say─▒da personel il├óve edilmesi bi├žiminde kendini g├Âsterir. Fonksiyonel b├╝y├╝me, yatay y├Ânl├╝d├╝r. Kademele┼čme yoluyla b├╝y├╝me ise dikey y├Ândeki b├╝y├╝meyi ifade eder. Fayol’a g├Âre ├Ârg├╝tlemeye ili┼čkin y├Ânetim g├Ârevleri ┼čunlard─▒r: 1) I┼č programlar─▒n─▒n haz─▒rlanmas─▒ ve takibi, 2) Sosyal ├Ârg├╝t ile maddi teknik ├Ârg├╝t├╝n kurulu┼čun ama├žlar─▒ ve gereksinmelerine uygun olmas─▒n─▒ temin etmek, 3) I┼č ve ├žabalar─▒ ahenkle┼čtirmek, 4) A├ž─▒k ve kesin kararlar al─▒nmas─▒n─▒ temin etmek, 5) Her i┼čin ba┼č─▒na ehliyetli ki┼čileri getirmek, 6) Yetkileri a├ž─▒k olarak belirlemek, 7) Giri┼čim fikrini ve sorumluluk duygusunu te┼čvik etmek, 8) I┼čin kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ hakkaniyet ├Âl├ž├╝leri i├žinde vermek, 9) Disiplin sa─člamak, 10) ├ľzel ├ž─▒karlar─▒n grup ├ž─▒karlar─▒na ba─čl─▒ kalmas─▒n─▒ sa─člamak, 11) Kumanda birli─čine ├Âzen g├Âstermek (30).

Fayol, dar bir “y├Ânetim alan─▒” taraftand─▒r. Di─čer bir ifadeyle bir y├Âneticiye ba─čl─▒ olan ast say─▒s─▒n─▒n az olmas─▒n─▒ tavsiye eder. Y├Ânetim alan─▒na ili┼čkin modeli i┼č├ži seviyesinde 1/15, nezaret seviyesinde 1/4′t├╝r. Bu oranlara g├Âre Fayol, 60 i┼č├ži i├žin 4 nezaret├ži ve l y├Âneticiye ihtiya├ž olaca─č─▒m belirlemi┼čtir.

Bu duruma g├Âre;

C derecesindeki ilk y├Âneticinin emrinde 15 personel bulunur.

C1 derecesindeki ilk y├Âneticinin emrinde 60 personel bulunur.

C2 derecesindeki ilk y├Âneticinin emrinde 240 personel bulunur.

C3 derecesindeki ilk y├Âneticinin emrinde 960 personel bulunur.

C4 derecesindeki ilk y├Âneticinin emrinde 3,840 personel bulunur.

Fayol, genellikle bir y├Âneticiye ba─čl─▒ ast say─▒s─▒n─▒n 6′dan az olmas─▒n─▒ tavsiye etmi┼čtir. Ancak, ustaba┼č─▒ seviyesinde i┼člerin basit olmas─▒ durumunda, bu say─▒n─▒n 20 ile 30 aras─▒nda olabilece─či kabul etmi┼čtir.

Fayol, kurmay personeli, y├Âneticiye yard─▒mc─▒ olan bilgi ve zamana sahip bir grup olarak g├Ârm├╝┼č ve kurmay personelini y├Âneticinin ki┼čili─činin bir uzant─▒s─▒ ┼čeklinde de─čerlendirmi┼čtir. Kurmay personelin, sadece genel y├Âneticiden emir alaca─č─▒n─▒ ve g├Ârevlerinin; y├Âneticilerin haberle┼čme, i┼č g├Âr├╝┼čmesi ve ili┼čkilerine yard─▒mc─▒ olmak, kontrol ve ba─člant─▒ temin etmek, bilgi toplamak; pl├ónlar─▒n haz─▒rlanmas─▒na yard─▒mc─▒ olmak oldu─čunu ifade etmi┼čtir. Fayol’a g├Âre, kurmay personelin ├Ânemli g├Ârevlerinden birisi de “daha iyiye do─čru gitmeyi temin edecek tedbirleri belirlemek ve tavsiye etmektir”. Kumanda y├Âneticilerinin, g├╝nl├╝k i┼čler aras─▒nda yukar─▒da s├Âz konusu edilen yenilik ve ilerleme sa─člayacak tedbirleri d├╝┼č├╝nebilmesi i├žin ne zaman─▒, ne de enerjisi mevcuttur (31).

Fayol, Taylor’un kurmay fonksiyonunu ifade eden, fonksiyonel ustaba┼č─▒l─▒k teklifini, uzmanla┼čmaya yard─▒m temin etmek a├ž─▒s─▒ndan kabul etmekte, fakat Taylor’un uygulama ┼čekline, kumanda birli─činin bozulmas─▒ nedeniyle kar┼č─▒ ├ž─▒kmaktad─▒r. Bundan ba┼čka Fayol, ├Ârg├╝t├╝n bir b├╝t├╝n olarak g├Âr├╝lmesini temin etmesi bak─▒m─▒ndan ├Ârg├╝t ┼čemas─▒na b├╝y├╝k ├Ânem vermektedir. Ayr─▒ca Fayol, ├Ârg├╝t ┼čemas─▒n─▒n haberle┼čme kanallar─▒n─▒ g├Âstermesi, b├Âl├╝mler aras─▒ndaki ├žat─▒┼čma ve bo┼čluklara iki ba┼čl─▒ y├Ânetime ortam haz─▒rlamamas─▒, g├Ârev ve sorumluluklar─▒n a├ž─▒k bir ┼čekilde belirlendi─či i├žin de faydalar sa─člad─▒─č─▒ kan─▒s─▒ndad─▒r (32).

iii) Kumanda

Fayol, kumanda fonksiyonunun y├Âneticilerin kendi k─▒sm─▒m olu┼čturan personelin t├╝m├╝nden, i┼čletmenin ├ž─▒kar─▒na en y├╝ksek fayda ve hizmet sa─člamalar─▒n─▒ ifade etti─čini belirtmi┼čtir. Kumanda fonksiyonunun, k─▒smen baz─▒ ki┼čisel ├Âzelliklere, k─▒smen de genel y├Ânetim bilgisine dayand─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtir. Fayol, kumanda fonksiyonunu basitle┼čtirmek amac─▒yla ┼ču kurallar─▒ belirlemi┼čtir. Kumanda kademesinde bulunan bir y├Ânetici; (33)

1) Astlar─▒n─▒ tan─▒mal─▒, onlar hakk─▒nda bilgi sahibi olmal─▒d─▒r, 2) I┼čletmeyi personele kar┼č─▒ ba─člayan anla┼čmalar─▒ bilmelidir, 3) Personele tutum ve davran─▒┼člar─▒yla ├Ârnek olmal─▒d─▒r, 4) Astlar─▒n─▒ d├╝zenli bir ┼čekilde denetlemelidir. Yard─▒mc─▒lar─▒ ile toplant─▒lar d├╝zenlemelidir, 5) I┼čin ayr─▒nt─▒s─▒yla ilgilenmemelidir, 6) Personelde ├žal─▒┼čma, giri┼čim ve ba─čl─▒l─▒k fikrinin hakim olmas─▒na ├žaba sarf etmelidir, 7) Ehliyetsiz personeli i┼čten uzakla┼čt─▒rmakta teredd├╝t etmemelidir.

iv) Koordinasyon

Fayol koordinasyonun, kurumun iyi i┼člemesini kolayla┼čt─▒rarak ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒n─▒ temin edecek ┼čekilde t├╝m faaliyetleri ahenkle┼čtirmesini ifade etti─čini belirtmi┼čtir. Bunun yan─▒nda Fayol, koordinasyonun madd├« ve be┼čer├« ├Ârg├╝tten beklenen hususlar─▒n etkili ve en az maliyetle yerine getirilmelerini sa─člayacak en uygun ├Âl├ž├╝leri verebilmek; masraflar─▒, kurumun finans kaynaklar─▒na; madd├« ├╝retim ara├žlar─▒m, ├╝retim ihtiya├žlar─▒na; hammadde ve malzemeyi t├╝ketime; sat─▒┼člar─▒ ├╝retime g├Âre ayarlamak oldu─čunu belirtmi┼č; koordinasyonu, madd├« fakt├Âr ve i┼člere en uygun oranlar─▒ ve amaca uygun ara├žlar─▒ elde etmek olarak ├Âzetlemi┼čtir. Di─čer yandan Fayol, iyi bir koordinasyon sa─člam─▒┼č bir i┼čletmeyi ┼ču ┼čekilde tasvir etmi┼čtir:

(a) Her b├Âl├╝m di─čer b├Âl├╝mlerle beraber hareket eder. Hammadde ve malzeme b├Âl├╝m├╝ ne zaman ve ne verece─čini bilir. ├ťretim b├Âl├╝m├╝ ne zaman, ne bekledi─čini bilir. Finans b├Âl├╝m├╝ gerekli olan sermayeyi temin eder. B├╝t├╝n bu i┼čler d├╝zenli bir ┼čekilde y├╝r├╝r.

(b) Her b├Âl├╝m├╝ meydana getiren k─▒s─▒mlar ve bunlara ba─čl─▒ g├Ârevliler gerek kurulu┼čun yapt─▒─č─▒ i┼čten hisselerine d├╝┼čen g├Ârevin ve gerek birbirine kar┼č─▒ yapacaklar─▒ kar┼č─▒l─▒kl─▒ yard─▒m─▒n ne oldu─čunu a├ž─▒k bir ┼čekilde bilirler.

(c) Farkl─▒ b├Âl├╝mlerin ve bunlara ba─čl─▒ k─▒s─▒mlar─▒n faaliyet programlar─▒ kurumun i├žinde bulundu─ču ┼čartlara uygundur.

Fayol, y├Âneticiler aras─▒ndaki toplant─▒lar─▒n koordinasyonu temin etmekte b├╝y├╝k bir rol oynad─▒─č─▒ kanaatini ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r. Fayol, toplant─▒lar uzakl─▒k nedeniyle s─▒k s─▒k yap─▒lam─▒yorsa koordinasyon temin etmekle g├Ârevli bir personelin bulundurulmas─▒ zorunlulu─čuna i┼čaret etmi┼čtir (34).

v) Kontrol

Fayol kontrol fonksiyonunu, bir i┼čletmede “her ┼čeyin yap─▒lan programa, verilen emirlere, kabul edilen ilkelere uygun olarak y├╝r├╝t├╝l├╝p y├╝r├╝t├╝lmedi─čini belirlemek” ┼čeklinde tan─▒mlam─▒┼č; kontrol├╝n amac─▒n─▒, meydana gelen hata ve yanl─▒┼člar─▒ belirleyip d├╝zeltmek, tekrar─▒n─▒ ├Ânlemek bi├žiminde ifade etmi┼čtir. Ayr─▒ca Fayol, kontrol├╝n, madd├« ve be┼čer├« fakt├Ârlere, di─čer bir ifadeyle her ┼čeye uygulanaca─č─▒n─▒ belirtmi┼č; y├Ânetsel a├ž─▒dan, bir program haz─▒rlan─▒p haz─▒rlanmad─▒─č─▒n─▒n; sosyal yap─▒n─▒n ahenkli olup olmad─▒─č─▒n─▒n; kumanda faaliyetlerinin ilkelere uygun olarak y├╝r├╝t├╝l├╝p y├╝r├╝t├╝lmedi─činin; koordinasyon toplant─▒lar─▒n─▒n yap─▒l─▒p yap─▒lmad─▒─č─▒n─▒n belirlenmesi ve bilinmesi zorunlulu─čuna i┼čaret etmi┼čtir (35).

Ticari bak─▒mdan, i┼čletmeye girip ├ž─▒kan maddelerin fiyat, cins ve miktar─▒n─▒n iyi belirlenip belirlenmedi─čini, defterlerin d├╝zenli ve usul├╝ne uygun bir ┼čekilde tutulup tutulmad─▒─č─▒m; s├Âzle┼čmelerin yerine getirilip getirilmedi─či takip ve kontrol edilmelidir.

Teknik bak─▒mdan, her nevi i┼člemin geli┼čmesi ve sonu├žlar─▒, personelin ├žal─▒┼čmas─▒ takip edilmelidir.

Mal├« bak─▒mdan, kay─▒tlar, defterler, gelir kaynaklar─▒, para gereksinimi, sermayenin kullan─▒m ┼čekilleri takip ve kontrol edilmelidir.

Emniyet bak─▒m─▒ndan, mal ve can g├╝venli─či i├žin al─▒nan tedbirlerin yeterli olup olmad─▒─č─▒ takip edilmelidir.

Muhasebe bak─▒m─▒ndan, hesaplar─▒n zaman─▒nda gelip gelmedikleri, m─▒ hasebe b├Âl├╝m├╝n├╝n i┼čletme hakk─▒nda h─▒zl─▒ ve a├ž─▒k bir fikir verebilecek durumda olup olmad─▒─č─▒ takip edilmelidir.

Fayol’a g├Âre b├╝t├╝n bu i┼čler i┼čletme y├Âneticisi ve onun yard─▒mc─▒lar─▒ taraf─▒ndan yerine getirilecek nezarete ili┼čkin i┼člerdir. Fakat, kontrol i┼čleri baza b├Âl├╝mlerin kendi personeli taraf─▒ndan yap─▒lamayacak ├Âl├ž├╝de ├žok ve kar─▒┼č─▒ olabilir, b├Âyle bir durumda kontrol fonksiyonu, esas g├Ârevleri kontrol etme olan personel taraf─▒ndan yap─▒l─▒r. Fayol, kontrol├╝n etkili olabilmesi i├žin uygun zamanda yap─▒lmas─▒ ve cezalar─▒ kavramas─▒ gerekti─čine de i┼čaret etmi┼čtir.

Henry L. Gantt:

Midvale, Simonds ve Berhlehem ├çelik i┼čletmelerinde Taylor’la beraber ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Daha sonra dan─▒┼čman, end├╝stri m├╝hendisi olarak ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒. Gantt, Taylor’un “├Âzendirici sistemi” ├╝zerinde durdu. “Ayr─▒cal─▒kl─▒ oran sistemi”nin te┼čvik ├Âzelli─činin az olmas─▒ nedeniyle yeni bir g├Âr├╝┼č ortaya koydu. Bir g├╝n i├žin belirlenmi┼č i┼či zaman─▒nda bitiren i┼č├žiler elli cent prim alcaklard─▒. Ayr─▒ca, y├Ânetici de i┼č standard─▒na ula┼čan her i┼č├ži ├╝zerinden prim alacakt─▒. B├Âylece y├Âneticiyi, i┼č├žiyi daha iyi ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin e─čitmeye te┼čvik ediliyordu (36).

Gantt ayr─▒ca Owen’in “i┼č├ži ├žal─▒┼čma oranlan” ├╝zerinde de durdu. I┼č standard─▒na ula┼čan i┼č├žiler siyah kart, alt─▒na d├╝┼čenler ise k─▒rm─▒z─▒ kart al─▒yorlard─▒. B├Âylece “Gantt Kart” diye an─▒lan sistem ortaya ├ž─▒kt─▒ (37).

Gantt’─▒n bilimsel i┼čletmecili─če olan en b├╝y├╝k katk─▒s─▒, pl├ónlama ve dene timde kullanmak amac─▒yla geli┼čtirdi─či grafik y├Ântemlerdir. Gantt tablolar olarak tan─▒nan bu y├Ântemleri, Gantt’─▒n bir arkada┼č─▒ kitap haline getirmi┼č, 8 dile ├ževrilen bu eser Ruslar─▒n birinci be┼č y─▒ll─▒k pl├ónlar─▒n─▒n denetiminde! ├Ânemli ├Âl├ž├╝de kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Gantt tablolar─▒, g├╝n├╝m├╝zde yayg─▒n kullan─▒ml─▒ olan PERT (Program de─čerlendirme ve g├Âzden ge├žirme teknikleri) y├Ânteminin ilk ┼čeklini olu┼čturmaktad─▒r (38).

Carl Barth:

Carl Barth, ├žal─▒┼čmalar─▒ boyunca Taylor ilkelerini geli┼čtirirken bu ilkelere k├Âr├╝ k├Âr├╝ne ba─čl─▒ kalm─▒┼č bir fikir adam─▒d─▒r. Esas mesle─či ├Â─čretmenliktir. Ya┼čad─▒─č─▒ s├╝re i├žinde Taylor ilkelerini geli┼čtirmeye ├žaba sarf etmi┼čtir. Barth, bilimsel y├Ânetimi “slide-rule” denilen bir ├Âl├ž├╝ aletiyle ve buldu─ču baz─▒ form├╝llerle g├╝├žlendirmeye gayret etmi┼čtir. Bunlardan ba┼čka Taylor ilkelerinin sad─▒k bir uygulay─▒c─▒s─▒ olmu┼čtur (39).

Harrington Emerson:

Taylor’un tan─▒nm─▒┼č bir takip├žisi de Emerson’dur. ├ľzellikle verim d├╝┼č├╝kl├╝─č├╝ ve ├╝retim art─▒klar─▒ ├╝zerinde durmu┼č ve bunlar─▒n sebep oldu─ču olumsuz geli┼čmeleri yans─▒tm─▒┼čt─▒r. ├çal─▒┼čmas─▒ s├╝resince, verimlilik ilkelerim ortaya koyarken g├╝n├╝m├╝zde ├Ânemli bir sorun olmaya devam eden zincir ve kurmay ├Ârg├╝tlenme ┼čekillerine ve orta y├Ânetici-kurmay ili┼čkilerine de─činmi┼č, bu bak─▒mdan orta ├ža─č ├Ârg├╝tlenme ┼čekillerinin ├╝zerine ger├žek il├óveler yapan ilk bilimsel d├╝┼č├╝n├╝r olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒r (40).

Frank B. ve Lillian M. Gilbreth:

Bilimsel y├Ânetim hareketine katk─▒lar─▒n─▒ kar─▒-koca i┼čbirli─či ile yapm─▒┼člard─▒r. 1912 y─▒l─▒nda “End├╝stri M├╝hendisli─či” dergisinde yay─▒nlanan Lillian’─▒n “Isletme Psikolojisi” adl─▒ doktora tezinin alt─▒ndaki imzadan, kad─▒n oldu─ču anla┼č─▒lm─▒yordu. Lilian ve Frank yorgunluk ve hareketle ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒nda i┼čbirli─či yapmalar─▒na ra─čmen, Lillian ayr─▒ca i┼č├žilerin refah─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. O’na g├Âre, bilimsel y├Ânetimin tek bir amac─▒ vard─▒. O da i┼č├žilerin bir insan olarak tatmin edilmesiydi (41).

Frank Gilbreth y├Ânetim basamaklar─▒nda duvarc─▒ ├ž─▒ra─č─▒ olarak i┼če ba┼člad─▒ ve ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ giderek geli┼čtirdi. ├çal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda, duvarc─▒ ustalar─▒n─▒n ├╝├ž ├že┼čit i┼č yapt─▒klar─▒m belirledi: 1) ├ç─▒raklara i┼či ├Â─čretmek, 2) H─▒zl─▒ ├žal─▒┼čmak, 3) I┼či bilin├žli olarak yava┼člatmak. Bu hareketleri dikkatlice inceledikten sonra bir duvarc─▒n─▒n bir g├╝nde ne kadar i┼č yapabilece─či ile ilgili bir teknik geli┼čtirdi. Bu ba┼čar─▒lar─▒ onu hayat─▒ boyunca hareket ve yorgunluk et├╝d├╝ ├╝zerinde ├žal─▒┼čma yapmaya ┼čevketti. Frank’a g├Âre hareket ve yorgunluk birbirleriyle ├žok yak─▒n ili┼čki i├žinde idi. Gereksiz hareketlerin azalmas─▒ yorgunlu─ču azaltacakt─▒. Film kameralar─▒ kullanarak, bir i┼č i├žin en uygun hareketi bulmaya ├žal─▒┼čt─▒. I┼č├žiler bundan ├žok memnun oldular. Zira fiziksel RAKI bir rahatlama i├žerisindeydiler (42).

Gilbreth’ler ├╝├žl├╝ durum terfi pl├ón─▒ geli┼čtirdiler. Buna g├Âre i┼č├žiler, hem kendi i┼člerini yapacaklar, hem terfi i├žin haz─▒rlanacaklar, hem de di─čerlerini e─čiteceklerdi. B├Âylece i┼č├žiler yap─▒c─▒, ├Â─čretici ve ├Â─črenci durumunda oluyorlard─▒ (43).

Gilbreth’ler mikro hareket et├╝tleri ├╝zerinde de durdular. Mikro hareket (en k├╝├ž├╝k hareket) ├žal─▒┼čmas─▒ bir faaliyeti kaydetme, zamanlama y├Ântemidir. Bir i┼člemin saatli olarak veya h─▒z─▒ ayarl─▒ bir film makinas─▒ ile filme al─▒nmas─▒d─▒r. ├ľzellikle devaml─▒ olarak tekrarlanan i┼člemlerde hareketlerin nas─▒l iyile┼čtirilebilece─čini ara┼čt─▒rmak, ayr─▒nt─▒l─▒ bir ├žal─▒┼čmay─▒ gerektirmektedir. Mikro hareket analizi bir i┼člemi therblig (Gilbreth’in tersten okunu┼ču) denilen elemanlara ay─▒rmaktad─▒r. Frank ve Lillian Gilbreth taraf─▒ndan geli┼čtirilen mikro hareket et├╝d├╝nde 18 adet therblig belirlenmi┼čtir. Therblig analizleri ├žok miktarda ├╝retim yap─▒lan i┼člerde di─čer analiz tekniklerinin yeteri kadar ayr─▒nt─▒ya inmedi─či olaylarda, elin ve parmaklar─▒n hareketlerinin ifade edilmesinin m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ hallerde kullan─▒l─▒r. Therblig (hareket veya el hareketi) analizi bir i┼čleme ili┼čkin bilgilerin derlenmesine ve yap─▒labilecek iyile┼čtirmelerin belirlenmesine yard─▒mc─▒ olur (44).

Morris Cooke:

Cooke, Taylor’un ilkelerine ba─čl─▒ bir d├╝┼č├╝n├╝rd├╝r. Ancak Taylor’un aksine, bilimsel y├Ânetimde ├Ânemli olan─▒n sistem de─čil, ├žal─▒┼čanlarca sisteme duyulan g├╝ven oldu─čuna inanmaktad─▒r. Cooke’a g├Âre ger├žek verimlili─čin ancak bu ili┼čki kurulduktan sonra sa─članabilmesi m├╝mk├╝nd├╝r. O’na g├Âre, ├╝retimden y├Ânetim kademelerine kadar ├žal─▒┼čan di─čer personel de sorumludur. I┼čg├╝c├╝ bu sorumlulu─čunu y├╝klendik├že i┼č├žilik ve d├╝┼č├╝k ├╝cret sorunlar─▒ s├Âz konusu olmayacakt─▒r (45).

2.2.3. Bilimsel Y├Ânetimin Faydalar─▒ ve Eksiklikleri

Yararlar─▒: Insanlar─▒n tak─▒n─▒ halinde ├žal─▒┼čmas─▒, i┼č verimlili─čini art─▒rmaktad─▒r. Bunu en g├╝zel bir ┼čekilde ├╝retim hatt─▒n─▒ inceleyerek g├Ârebiliriz. Modern bir fabrikada, her i┼č├ži belli bir dalda uzmanla┼čm─▒┼čt─▒r. ├ťr├╝n, ├Âzel bir ta┼č─▒y─▒c─▒ sistem sayesinde her i┼č├žinin ├Ân├╝nden ge├žerken yeni bir ┼čey eklenir ve mamul hale gelir. G├╝n├╝m├╝zde bu olay Taylor’un tahmin edemeyece─či bir h─▒za ula┼čm─▒┼čt─▒r. Amerikan ve Japon ├╝retim mucizesi, bilimsel y├Ânetimin bir miras─▒d─▒r. Bilimsel y├Ânetimin y├Ântemleri, end├╝striyel organizasyonlar─▒n yan─▒ s─▒ra bir├žok di─čer i┼čletmelerde de uygulanabilmektedir. Bilimsel y├Ânetimin etkili teknikleri, bize i┼člerin daha verimli ve rasyonel bir bi├žimde yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Bilimsel e─čitim ve personel se├žimi ise i┼č├žilerin etkinli─čini art─▒r─▒r Son olarak bilimsel y├Ânetimin i┼č d├╝zenine en b├╝y├╝k katk─▒s─▒, o i┼čin en iyi ┼čekilde nas─▒l yap─▒labilece─čini g├Âstermesidir. Bu bak─▒mdan bilimsel y├Ânetim i┼čletmecilerin problemlerini rasyonel bir yakla┼č─▒mla ├ž├Âzmekle birlikte y├Ânetimin uzmanla┼čmas─▒n─▒ da sa─člar (46).

Eksiklikleri: Taylor’un da dedi─či gibi pratikte zihinsel devrim daha az geli┼čir. Yeni teknikler ve teknolojiler uygulan─▒rken Taylor’un felsefesi uygulanamaz. ├ťretimin artmas─▒n─▒n i┼čten ├ž─▒karmaya sebep oldu─ču inanc─▒ i┼č├žilerin yava┼č ├žal─▒┼čmas─▒na neden olmu┼čtur. G├╝n├╝m├╝z i├žin ge├žerli olan y├╝ksek maa┼č ve iyi ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒, i┼čletmecilerin artan i┼čletme k├ór─▒n─▒ g├Ân├╝ll├╝ olarak da─č─▒tmas─▒ndan kaynaklanmamaktad─▒r. Sorunlar─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ sendikac─▒l─▒─č─▒ geli┼čtirmi┼č ve bu da i┼č├ži haklar─▒n─▒n daha iyiye gitmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. I┼č├ži ve i┼čverenin aralar─▒ bu nedenle gergindir (47).

Taylor’un zaman─▒nda bilimsel y├Ânetim insan hareketleri nedeniyle tam olarak ┼čekillenemiyordu. Insan davran─▒┼člar─▒n─▒n pop├╝ler modelinin olu┼čmas─▒ rasyonel ve maddiyat├ž─▒ bir d├╝┼č├╝nce sistemini ortaya ├ž─▒kard─▒. Bu da i┼č├žileri ekonomik ve fiziksel ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak demekti. Taylor ve onu izleyenler i┼č├žilerin sosyal ihtiya├žlar─▒n─▒n fark─▒na varamam─▒┼člar ve buradan do─čacak sonu├žlar─▒ ara┼čt─▒rmam─▒┼člard─▒. Onlar, sadece k├órl─▒l─▒─č─▒n art─▒r─▒lmas─▒ i├žin nelerin yap─▒lmas─▒ gerekti─či konusunda ara┼čt─▒rma yapm─▒┼člard─▒. I┼č├žiler kendilerinin ├Ânemli bir ki┼či olarak say─▒lmas─▒n─▒ isterler. Ekonomik refah, onlar i├žin her ┼čey demek de─čildir (48).

Bilimsel y├Ânetim, i┼č tatmini i├žin insan isteklerini g├Âz ard─▒ etmi┼čtir. Bilimsel y├Ânetimin yayg─▒nla┼čmas─▒yla, i┼č├žilerin e─čitim sorunu ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r, i┼č├žiler i┼či be─čenmediklerinde i┼čten ├ž─▒kmay─▒, ├╝cret art─▒┼č─▒na ye─člemi┼člerdi. Sonu├ž olarak, bilimsel y├Ânetim modeli i┼č├žilerin daha fazla ├╝cret almas─▒ ile ilgilenmi┼čtir (49).

2.3. Be┼čeri Ili┼čkiler D├Ânemi

Klasik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesi geli┼čmesinin en y├╝ksek d├╝zeye eri┼čti─či 1930 y─▒llar─▒nda y├Ânetimde, “insan ili┼čkileri ad─▒ alt─▒nda” yeni bir “yakla┼č─▒m” olu┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Y├Ânetim ve ├Ârg├╝t olay─▒na farkl─▒ a├ž─▒dan bakan “insan ili┼čkileri” yakla┼č─▒m─▒ b├╝y├╝k bir h─▒zla geli┼čerek II. D├╝nya Sava┼č─▒ndan sonra y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinde bir “okul”; y├Ânetim uygulamalar─▒nda da bir “ak─▒m” durumuna gelmi┼čtir. Neo-Kl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesi esas itibariyle kl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinin kavram ve ilkelerine dayan─▒r. Ancak, neokl├ósik d├╝┼č├╝ncede bu kavram ve ilkeler insan ili┼čkileri (be┼čer├« ili┼čkiler) yakla┼č─▒m─▒n─▒n da etkisiyle yumu┼čat─▒lm─▒┼č ve geli┼čtirilmi┼čtir. Di─čer bir ifadeyle, neokl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesi, be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒ ile kl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinin kar─▒┼č─▒m─▒ndan meydana gelen ve bu iki felsefe ve g├Âr├╝┼č├╝ uzla┼čt─▒ran bir d├╝┼č├╝nce sistemidir. Kl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinin esas─▒n─▒ bilimsel y├Ânetimin meydana getirmesine kar┼č─▒l─▒k, neokl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinin esas─▒ be┼čer├« ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒na dayan─▒r. Ancak bilimsel y├Ânetim, yaln─▒z ba┼č─▒na kl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesini olu┼čturmad─▒─č─▒ gibi, be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒ da tek ba┼č─▒na neokl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesini ifade etmez (50).

Be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒, motivasyon, liderlik, grup davran─▒┼č─▒, ki┼čiler aras─▒ ili┼čkiler ve ileti┼čim gibi mikro konularla geli┼čmeye ba┼člam─▒┼č; daha sonra bi├žimsel ve bi├žimsel olmayan ├Ârg├╝t, sosyal ve teknik sistemler aras─▒nda etkile┼čim, birey ve ├Ârg├╝t b├╝t├╝nle┼čmesi vb. makro konu ve sorunlar ├╝zerine e─čilerek olgunla┼čmas─▒n─▒ tamamlam─▒┼č ve “├Ârg├╝tsel davran─▒┼č” yakla┼č─▒m─▒ ve “sanayide h├╝manizma” ak─▒m─▒ haline gelmi┼čtir. Bu a├ž─▒klamalardan anla┼č─▒laca─č─▒ gibi “be┼čer├« ili┼čkiler” yakla┼č─▒m─▒ “neokl├ósik y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesi”nin; ve be┼čer├« ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒n─▒n geli┼čmi┼č ┼čekli olan ├Ârg├╝tsel davran─▒┼č da modern y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ meydana getirir (51).

Be┼čeri ili┼čkiler hareketi, bilimsel y├Ânetim d├Âneminden sonra dikkatlerin bir ba┼čka noktaya ├ževrildi─či bir d├Ânem ┼čekline gelmi┼čtir. Be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒, geleneksel y├Ânetim d├╝┼č├╝ncesinde oldu─ču gibi insan─▒ “├╝retim fakt├Ârlerinden biri” ve makinenin bir par├žas─▒ ┼čeklinde ele almam─▒┼č, insanlar─▒n ├Ârg├╝tler i├žinde ne ┼čekilde davranmalar─▒ gerekti─činden ├žok ne ┼čekilde davranacakt─▒m belirlemi┼čtir (52).

Be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒, ├Ânemli ├Âl├ž├╝de sosyoloji, psikoloji, antropoloji Ve bunlar─▒n alt disiplinlerini meydana getiren end├╝striyel psikoloji, end├╝stri sosyolojisi, sosyal psikoloji, ├Ârg├╝tsel psikoloji disiplinlerine dayanmaktad─▒r.

Bunun i├žin de, disiplinler aras─▒ bir ├Âzellik ta┼č─▒maktad─▒r. Be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒ bu disiplinlerin katk─▒lar─▒yla geli┼čerek, bilimsel bir nitelik kazanm─▒┼č, karma┼č─▒k sorunlar ├╝zerine e─čilen ve geni┼č bir felsefeye dayanan ├ľrg├╝tsel davran─▒┼č haline gelmi┼čtir (53).

2.3.1. Be┼čeri ─░li┼čkiler Yakla┼č─▒m─▒n─▒n Dayand─▒─č─▒ Varsay─▒mlar

Be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒ psikoloji, sosyoloji ve sosyal psikolojiden al─▒nan a┼ča─č─▒daki varsay─▒mlara dayanmaktad─▒r (54):

Psikolojiden Alman Varsay─▒mlar:

i) ─░nsanlar farkl─▒ ┼čekillerde g├╝d├╝lenir ve harekete ge├žirilirler.

ii) ─░nsanlar her zaman ak─▒lc─▒ davranmazlar.

iii) ─░nsanlar birbirine ba─čl─▒d─▒r. Bu bak─▒mdan, bireysel davran─▒┼člar─▒n genellikle i┼čyerindeki sosyal ┼čartlarla a├ž─▒klanmas─▒ gerekir.

iv) Y├Âneticiler, insan ili┼čkileri konusunda iyi bir uygulamac─▒ olabilecek ┼čekilde e─čitilebilirler.

Sosyolojiden Alman Varsay─▒mlar:

i) ─░┼čyerindeki mevcut sosyal ortam, sadece y├Ânetim taraf─▒ndan de─čil grup ├╝yeleri taraf─▒ndan da etkilenir, grup ├╝yeleri de bu sosyal ortam─▒n etki si alt─▒nda kal─▒r.

ii) ─░┼čyerindeki klik ve bi├žimsel olmayan ├Ârg├╝tlerin varl─▒─č─▒ bir ger├žektir. Bi├žimsel olmayan ├Ârg├╝t ve klikle┼čmeler, bi├žimsel ├Ârg├╝t├╝ etkiler ve ayn─▒ zamanda da bi├žimsel ├Ârg├╝t├╝n etkisi alt─▒nda kal─▒rlar.

iii) ─░┼čin gerektirmi┼č oldu─ču roller, i┼čin b├╝nyesinde var olan ki┼čisel ve sos yal i┼č g├Ârevleri nedeniyle i┼č tan─▒mlamalar─▒nda belirlenenden ├žok daha karma┼č─▒k durumdad─▒rlar. Bu durumlar da do─čal olarak i┼č analizi yap─▒l─▒rken dikkate al─▒nmaz.

iv) ├ľrg├╝t ger├žek├ži bir ┼čekilde, birbirini kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak etkileyen par├žalardan, k─▒s─▒mlardan meydana gelen sosyal bir sistem bi├žiminde tasarlanmal─▒d─▒r.

Sosyal Psikolojiden Al─▒nan Varsay─▒mlar:

i) ─░nsanlar, kendi ama├žlar─▒na ├Ârg├╝t ama├žlar─▒ a├ž─▒s─▒ndan bakmaya ├žo─ču zaman istekli de─čildirler. Bu nedenle, insanlar─▒ etkilemek gerekmektedir.) ├ľrg├╝t├╝n ileti┼čim kanallar─▒, ├Ârg├╝t├╝n ak─▒lc─▒ ve ekonomik bir ┼čekilde i┼čleyi┼čini temin eden bilgileri ta┼č─▒d─▒─č─▒ gibi, ├žal─▒┼čan ki┼čilerin his ve duygular─▒n─▒] da aktar─▒r.

iii) Kararlara kat─▒lma mekanizmas─▒ moral ve verimlilik ├╝zerinde olumlu etkiler meydana getirir.

iv) Sa─člam teknik kararlar ve i┼čbirli─čini sa─člamak i├žin tak─▒m halinde ├žal─▒┼čma gerekli olmaktad─▒r.

2.3.2. Be┼čeri ─░li┼čkiler Hareketinin ├ľnc├╝leri

Be┼čeri ili┼čkiler hareketine katk─▒da bulunan d├╝┼č├╝n├╝rler hakk─▒ndaki k─▒sa bilgiler a┼ča─č─▒da s─▒ras─▒yla verilmi┼čtir.

Hugo Munsterberg:

End├╝striyel psikolojinin kurucusu olarak tan─▒nan Hugo Munsterberg, “Psikoloji ve End├╝striyel Verimlilik” isimli eserim 1913 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒. Bu kitap, bilimsel y├Ânetim ile ondan daha fazla geli┼čmi┼č bir g├Âr├╝┼č olan ve 1930′larda geli┼čtirilmi┼č bulunan neokl├ósik teori aras─▒nda ├Ânemli bir k├Âpr├╝ olu┼čturdu. Munsterberg, bilimsel y├Ânetimin ├Ânc├╝leri olan Taylor, Gilbreth, Emerson ve Gantt gibi d├╝┼č├╝n├╝rlerin yapt─▒─č─▒ i┼čleri ├Âv├╝yordu. Taylor’u bilimsel y├Ânetim hareketinin “ak─▒ll─▒ ├Ânc├╝s├╝ ve ba┼člat─▒c─▒s─▒” ┼čeklinde tan─▒ml─▒yordu. Bilimsel y├Ânetim hareketinin, d├╝nyan─▒n ink├ór edemeyece─či “en de─čerli g├Âr├╝┼čleri” ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒n─▒ iddia ediyor ve “bu yeni teorinin ilkeleri de─čerini her zaman i├žin koruyacakt─▒r” ┼čeklinde fikrini a├ž─▒kl─▒yordu (55).

Munsterberg, “m├╝mk├╝n olan en iyi insan─▒n nas─▒l bulunabilece─čini, en ├╝st├╝n i┼čin nas─▒l yap─▒labilece─čini ve en ├╝st├╝n sonucun nas─▒l sa─članabilece─čini” belirlemeye ├žal─▒┼č─▒yordu. O da Taylor gibi, y├Ânetimde bilime daha ├žok yer veriyordu. Taylor’un ├Âzge├žmi┼či m├╝hendisli─če de dayan─▒yordu. Munsterberg ise iyi bir psikolog idi. Bilimsel y├Ânetim konusunda tan─▒nm─▒┼č d├Ârt ilkesinden birisinde Taylor, i┼č├žinin bilimsel esaslara g├Âre se├žilmesi, e─čitilmesi ve yeti┼čtirilmesi gerekti─čini ifade ediyordu. Munsterberg ise, ki┼čisel farkl─▒l─▒klar─▒ ├Âl├žmede de─čeri kan─▒tlanm─▒┼č bulunan psikolojik tekniklerin end├╝striyel problemlere uygulanmas─▒ gerekti─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ileri s├╝r├╝yordu. Bunu yaparak, i┼č├žinin bilimsel yoldan se├žilmesi zorunlulu─ču g├Âr├╝┼č├╝n├╝ uygulamaya koymu┼č oluyordu. B├Âylece Taylor ve Munsterberg’in hedeflerinin ayn─▒ oldu─ču ifade edilebilir. Taylor’un g├Âr├╝┼čleri onun bir m├╝hendis oldu─čunu, Munsterberg’in yakla┼č─▒m─▒ ise hen├╝z geli┼čmekte olan psikoloji konusunu i┼čaret ediyordu. Munsterberg’in Taylor’u ├Âvmesi gibi, Taylor’un da Munsterberg’in ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ kendi ├žabalar─▒n─▒n yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒ bi├žiminde g├Ârerek ├Âvd├╝─č├╝ s├Âylenebilir (56).

Munsterberg, elektrikli trenlerde ├žal─▒┼čan makinistler aras─▒ndan kaza kapmaya e─čilimli olanlar─▒, ani bir tehlike s─▒ras─▒nda olumlu karar alabilecek gemi kaptanlar─▒n─▒ ve iyi bir telefon operat├Âr├╝ olabilecek kad─▒nlar─▒ tan─▒mla yan bilimsel psikolojik testler geli┼čtirdi. Ayr─▒ca, ├žok say─▒da di─čer mesleklere “benzer ├žal─▒┼čmalar da yapt─▒. Bundan ba┼čka i┼čin do─črudan do─čruya kendisini de inceleyerek onun insan karakteri ve yetenekleri ile en iyi bir ┼čekilde uyabilece─či bi├žimi belirlemeye ├žal─▒┼čt─▒. ─░┼č g├Ârmede monotonlu─ču, yorgunlu─ču, psikolojik uyumu ve di─čer fakt├Ârleri de i┼č├žiye ve i┼č├žinin performans─▒na yapt─▒─č─▒ etki a├ž─▒s─▒ndan inceledi. Bundan ba┼čka, sosyal ve k├╝lt├╝rel fakt├Ârlerin d─▒┼č─▒nda nelerin bir ferdi ve onun performans─▒n─▒ etkileyebilece─čini de izah ediyordu. Munsterberg, kendi yakla┼č─▒m─▒n─▒n insan kaynaklar─▒n─▒n hemen hemen s─▒n─▒rs─▒z olan israf ve kay─▒plar─▒n─▒ azaltaca─č─▒m ve hem firmalara hem de oralarda ├žal─▒┼čan i┼č├žilere b├╝y├╝k ekonomik kazan├žlar temin edece─čini iddia ediyordu. Ayr─▒ca, i├ž d├╝nyas─▒ i┼či ile uyumlu olan ki┼čilerde, ortaya ├ž─▒kacak yararlar da daha b├╝y├╝k olurdu. ├çal─▒┼čmalar─▒n esas olarak ki┼činin i├ž d├╝nyas─▒ ve i┼činin uyum i├žinde olmas─▒n─▒n zorunlulu─čunu telkin ediyordu. Bu takdirde, “i┼č de zihn├« tatmin olmama, zihni depresyon ve cesaretinin k─▒r─▒lmas─▒ gibi durumlar─▒n yerini toplumumuzda ├╝st├╝n d├╝zeyde ne┼če ve ola─čan├╝st├╝ ahenk uyumun alaca─č─▒n─▒” ifade etmi┼čtir (57).

Munsterberin ki┼čiler aras─▒ndaki farkl─▒l─▒klar konusuna dikkatlerini ├ževirmesi ve sosyal fakt├Ârleri a├ž─▒k bir ┼čekilde dikkate almas─▒, daha sonralar neokl├ósik teori olarak bilinen konuya b├╝y├╝k yararlar sa─člam─▒┼čt─▒. Daha ├Ânce de a├ž─▒klam─▒┼č oldu─ču gibi, onun bilimsel y├Ânetim ile olan ili┼čkileri de olduk├ža g├╝├žl├╝ idi. B├Âylelikle ge├žmi┼če bak─▒ld─▒─č─▒nda, onun eserinin kl├ósik ve neokl├ósik teoriler aras─▒nda de─čerli bir ba─člant─▒ kurmu┼č oldu─ču g├Âr├╝l├╝r (58).

Elton Mayo:

Be┼čeri ili┼čkiler yakla┼č─▒m─▒ ├Âzellikle 1940 ve 1950′lerde ge├žerli olmu┼č bir g├Âr├╝┼čt├╝r. Elton Mayo bu hareketin kurucusu olarak kabul edilir. Bu g├Âr├╝┼če John Dewey dolayl─▒, Kurt Lewin ise do─črudan katk─▒larda bulunmu┼člard─▒: Mayo, 1930′lu y─▒llarda Bat─▒ Elektrik ┼×irketi’nin Hawthorne i┼čletmesinde yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalar s─▒ras─▒nda “sosyal insan─▒” (social man) ke┼čfetmi┼čtir. Bundan sonra, be┼čer├« ili┼čkiler hareketi kendisinin ├Ânderli─činde geli┼čmi┼č ve asr─▒ ortalar─▒nda da Taylor’un end├╝striyel tamamlay─▒c─▒s─▒ olarak kabul g├Ârm├╝┼čt├╝ Havvthorne ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n sonu├žlar─▒ F. J. Rothlisberger ve W. J. Dickson ta raf─▒ndan “Y├Ânetim ve Y├Ânetilenler” (Management and the Worker) adl─▒ eser de yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bu g├Âr├╝┼če Chris Argyris, Lensis Likert, Douglas Mc Gregor ve Keith Davis de─či┼čik ┼čekillerde katk─▒da bulunmu┼člard─▒r. Bu ara┼čt─▒rmalarda Mayo ve arkada┼člar─▒n─▒n elde ettikleri bulgular─▒ ┼ču ┼čekilde k─▒saca ├Âzetlemek m├╝mk├╝nd├╝r (59):

- Yap─▒lan i┼čin miktar─▒n─▒ i┼č├žinin “fiziki kapasitesi” de─čil, “sosyal kapasite si” belirler. Bu ara┼čt─▒rmalar ba┼člang─▒├žta i┼čin fiziki ┼čartlar─▒n─▒n personelin verimlili─čine etkisini incelemek amac─▒yla yap─▒lm─▒┼č, ancak elde edilen sonu├žlar─▒n de─čerlendirilmesi ile fiziki ┼čartlardan ziyade sosyal ┼čartlar─▒n i┼č├ži ├╝retimini etkiledi─či sonucuna var─▒lm─▒┼čt─▒r.

- Ekonomik olmayan ├Âd├╝llendirmelerin, i┼č├žilerin mutlulu─čunu etkilemekte ├Ânemli bir rol├╝ mevcuttur.

- ├ľrg├╝tlerde ├╝st d├╝zeydeki uzmanla┼čma buradaki i┼č b├Âl├╝m├╝n├╝n en y├╝ksek ve yeterli d├╝zeyde oldu─čunun kan─▒t─▒ de─čildir. B├Âyle olmakla beraber, kl├ósik teoride i┼č b├Âl├╝m├╝, verimlilik ve ak─▒lc─▒l─▒─č─▒n belli ba┼čl─▒ kayna─č─▒ olarak g├Âr├╝lmekteydi. Kitle ├╝retim tekniklerinin end├╝stride ├╝retimi ├žok y├╝ksek d├╝zeylere ├ž─▒karm─▒┼č oldu─ču bir ger├žektir. Ancak i┼č b├Âl├╝m├╝nden beklenen miktarda bir verimlilik d├╝zeyi, i┼č b├Âl├╝m├╝n├╝n ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ sorunlar nedeniyle ger├žekle┼čtirilememi┼čtir. Bu sorunlar─▒ ├ž├Âz├╝mlemek, hi├ž olmazsa azaltmak amac─▒yla neokl├ósik teori baz─▒ teklifler, pl├ón ve programlar geli┼čtirmi┼čtir. ├ľrnek olarak “i┼č geni┼čletme” ve “i┼č zenginle┼čtirme” s├╝re├žleri bu teorinin ba┼člatt─▒─č─▒ faaliyetlerdir.

- ├çal─▒┼čanlar, ├žo─ču zaman y├Ânetime ve onun koydu─ču normlara kar┼č─▒ ki┼či olarak de─čil, belirli bir grubun ├╝yesi olarak davran─▒┼člarda bulunurlar. Ki┼činin ne kadar ├╝retim yapaca─č─▒ ki┼čiler taraf─▒ndan de─čil, ki┼činin ├╝yesi oldu─ču grup taraf─▒ndan belirlenir. B├Âylece grup i├žindeki bireysel davran─▒┼č engellenmi┼č olur. Kendi davran─▒┼č─▒nda direnen ki┼či ise, grup ├╝yeleri taraf─▒ndan cezaland─▒r─▒lmaktad─▒r.

Hawthorne ara┼čt─▒rmalar─▒ ├Ârg├╝t ve y├Ânetim konular─▒nda ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒n─▒ olu┼čturur. Bu ara┼čt─▒rmalar, telefon par├žalar─▒ ├╝reten Bat─▒ Elektrik ┼×irketinin 200.000 i┼č├ži ├žal─▒┼čt─▒ran Hawthorne i┼čletmesinde ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. ┼×irket, ─▒┼č─▒kland─▒rma, dinlenme aralar─▒, daha az ├žal─▒┼čma s├╝releri vb. konularda olu┼čturulan belirli fizik ve ├ževre de─či┼čikliklerinin verimlilik ├╝zerindeki etkilerini ara┼čt─▒rmak amac─▒yla Harvard ├ťniversitesi ile i┼čbirli─či yapm─▒┼čt─▒r. Kolay ve a├ž─▒klanabilir sonu├žlar elde etmede ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čray─▒nca, ara┼čt─▒rmac─▒lar bu ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar─▒n─▒n nedenini be┼čer├« fakt├Ârlerde aramaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bu ise, i┼č hayat─▒ ile ilgili bi├žimsel olmayan ili┼čkilerin, ki┼čilerin ├žal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒ndaki davran─▒┼člar─▒n─▒ etkileme a├ž─▒s─▒ndan ta┼č─▒d─▒─č─▒ ├Ânemi ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r (60).

2.3.3. Hawthorne Ara┼čt─▒rmalar─▒

Neokl├ósik teorinin varl─▒─č─▒ ├žok eski devirlere kadar uzan─▒r. Ayr─▒ca 1900′l├╝ y─▒llar─▒n ba┼člar─▒nda Munsterberg’in eseri, ├Ârg├╝tlerdeki ki┼čiler aras─▒ndaki bireysel farklar─▒ da a├ž─▒k├ža ortaya koyuyordu. Munsterberg, bunlardan ba┼čka organizasyona d─▒┼čar─▒dan gelen sosyal ve k├╝lt├╝rel fakt├Ârlerin etkisini de izah ediyordu. Elton Mayo da yorgunluk ve monotonluk ├╝zerinde 1925 y─▒l─▒ndan ├Ânce ger├žekle┼čtirilmi┼č bulunan bir├žok ├žal─▒┼čmay─▒ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒. B├Âyle olmakla beraber, be┼čer├« ili┼čkiler hareketinin ba┼člang─▒c─▒ genellikle, 1924-1932 y─▒llar─▒ aras─▒nda yap─▒lm─▒┼č Hawthorne deneyleri olarak bilinir. Her ne kadar ba┼člang─▒c─▒ ├žok daha eski tarihlere kadar uzan─▒rsa da, Hawthorne deneyleri ┼č├╝phesiz bu harekete belirli bir bi├žim vererek a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturmu┼čtur. Yap─▒lan deneyler ve deneylerin sonu├žlar─▒ F. J. Rothlisberger ve William J. Dickson taraf─▒ndan detaylar─▒yla a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒r. Bununla beraber Elton Mayo, belki de bu hareketi di─čerlerinden daha ├žok etkilemi┼č ve geli┼čtirmi┼čtir (61).

Ba┼člang─▒├žta Hawthorne ├žal─▒┼čmalar─▒ kl├ósik teorinin bir ├že┼čit uygulamas─▒ ┼čeklinde ba┼člam─▒┼č, ancak elde edilen bulgular yeni bir yakla┼č─▒m─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒na neden olmu┼čtur. Ara┼čt─▒rmac─▒lar Western Elektrik ┼×irketinin Chicago’nun banliy├Âs├╝ olan Cicero’daki Howthorne fabrikas─▒nda, ─▒┼č─▒kland─▒rma, ─▒s─▒tma, yorgunluk ve fiziksel yerle┼čim d├╝zeninin i┼č├žilerin verimlili─či ├╝zerindeki etkilerini ara┼čt─▒rmak ve incelemek amac─▒yla ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člam─▒┼člard─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ba┼člang─▒├žtaki hipotezi ┼č├Âyle olmu┼čtur: I┼č─▒kland─▒rma, ─▒s─▒tma, dinlenme zamanlar─▒ gibi fiziksel iyile┼čtirmelerin dereceleri y├╝kseldik├že verimlilik de artacakt─▒r (62).

Bu ├žal─▒┼čmalar s─▒ras─▒nda yap─▒lan deneyler a┼ča─č─▒da s─▒ras─▒yla a├ž─▒klanacakt─▒r:

2.3.3.1. I┼č─▒kland─▒rma Deneyleri

Daha ├Ânce de de─činildi─či gibi Havvthorne ara┼čt─▒rmalar─▒ ├že┼čitli insan m├╝hendisli─či (human engineering) de─či┼čkenlerinin (─▒s─▒, ─▒┼č─▒k yorgunluk gibi) ├╝retim ├╝zerine olan etkilerini incelemek ├╝zere yap─▒lm─▒┼člard─▒r. I┼č─▒kland─▒rma deneyleri, ─▒┼č─▒─č─▒n i┼č├ži verimine ili┼čkin etkisiyle ilgilidir. ├ľrnek olarak al─▒nan bir grup i┼č├ži, deney grubu ve kontrol grubu ┼čeklinde ikiye ayr─▒lm─▒┼č ve s├Âzkonusu deneyler bu gruplara uygulanm─▒┼čt─▒r. Kontrol grubu, ayn─▒ ┼čartlar alt─▒nda bir di─čer ifadeyle sabit ─▒┼č─▒k alt─▒nda, deney grubu ise de─či┼čik ─▒┼č─▒k ┼čartlar─▒ alt─▒nda ├žal─▒┼čan grubu meydana getiriyordu. Deney grubunda ─▒┼č─▒k ┼čiddetli 24 mumdan 46′ya, daha sonra da 70′e ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, kontrol grubunda ise ─▒┼č─▒k ┼čiddeti sabit b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar, bu i┼člemleri hem sun├« hem de do─čal ─▒┼č─▒kland─▒rman─▒n kullan─▒lmas─▒n─▒n bir sonucu ┼čeklinde d├╝┼č├╝nd├╝ler ve do─čal ─▒┼č─▒kland─▒rmay─▒ kald─▒rd─▒lar. Neticede yine ayn─▒ ┼čekilde her iki grupta da verim bak─▒m─▒ndan bir art─▒┼č oldu. Ara┼čt─▒rman─▒n daha sonraki a┼čamas─▒nda deney grubunun ─▒┼č─▒k ┼čiddeti, ay ─▒┼č─▒─č─▒ d├╝zeyine kadar indirildi─či halde, bu grubun ├╝retiminde ├žok belirgin bir d├╝┼č├╝┼č kaydedilmemi┼čtir. B├Âylece i┼č├žilerin artan verimliliklerini ba┼čka bir nedene ba─člamak gerekmekteydi (63).

B├╝t├╝n bunlar, i┼č├žileri etkileyen ancak, etkileri hen├╝z kontrol edilmemi┼č olan birtak─▒m de─či┼čkenlerin var oldu─čunu g├Âsteriyordu. Bu fakt├Ârler, fiziksel de─či┼čikliklerin yapaca─č─▒ her t├╝rl├╝ etkiyi olumsuz hale getiriyordu. Bu ara┼čt─▒rma s├╝rekli olarak verimlili─čin y├╝kselmesi, deneye tabi tutulan i┼č├žilerin kendileri ├╝zerinde bir ara┼čt─▒rma yap─▒lmakta oldu─čunu bilmelerinden kaynaklan─▒yordu. Bu ger├žek “Havvthorne etkisi” s├Âz├╝n├╝n ara┼čt─▒rma y├Ânetimine girmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Bu etki, bug├╝n ara┼čt─▒rmaya kat─▒lan deneme personelinin bunun fark─▒na vararak ara┼čt─▒r─▒c─▒lar─▒n hipotezlerinden farkl─▒ bir ┼čekilde davranmalar─▒ anlam─▒na gelmektedir. Bu beklenmedik bulgular kar┼č─▒s─▒nda ara┼čt─▒r─▒c─▒lar, sonu├žlar─▒ etkiledi─či veya bozdu─ču san─▒lan fakt├Ârleri yok edecek bir dizi ara┼čt─▒rmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r (64).

2.3.3.2. R├Âle Montaj Odas─▒ Deneyi

On├╝├ž devreyi kapsayan ve ikibu├žuk y─▒l devam eden bu ara┼čt─▒rma, ├Âncelikle fiziki ┼čartlar─▒ ara┼čt─▒rmay─▒ ama├žlamaktayd─▒. ┼×├Âyle ki, bu tecr├╝bede sanayi sekt├Âr├╝ndeki herhangi bir ├žal─▒┼čma grubunun verimlili─či ile b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ilgili g├Âr├╝len ┼ču ┼čartlar ├╝zerinde durulmaktayd─▒. Dinlenme devrelerinin say─▒s─▒ ve uzunlu─ču, i┼č g├╝n├╝ ve i┼č haftas─▒n─▒n uzunlu─ču. Bu ┼čartlar birbirini takip eden deneyim devrelerinin herbirinde de─či┼čikliklere tabi tutulmu┼čtur. Fiziki ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒nda yap─▒lan de─či┼čikliklerin, i┼č├žilerin verimlili─či ├╝zerinde olu┼čturaca─č─▒ etkileri ├Âl├žme amac─▒m g├╝d├╝yordu. Bu tecr├╝be devreleri s─▒ras─▒yla a┼ča─č─▒da a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒r (65).

I. Devre: R├Âle Montaj At├Âlyesinde 113 i┼č├ži k─▒z ├žal─▒┼čmaktayd─▒. Bunlar b├╝t├╝n at├Âlyeyi kapsayan par├ža ba┼č─▒na ├╝cretle ├žal─▒┼čan yar─▒ vas─▒fl─▒ i┼č├žilerdi. Hepsi de ayn─▒ i┼či yap─▒yorlard─▒. Kendilerine yak─▒ndan nezaret ediliyor ve aralar─▒nda konu┼čma yapmalar─▒ istenmiyordu. Ara┼čt─▒rman─▒n birinci devresi, al─▒┼č─▒lm─▒┼č R├Âle Montaj At├Âlyesinde ger├žekle┼čtirildi. R├Âle, k─▒rk civar─▒nda par├žadan olu┼čan telefon par├žalar─▒na verilen isimdir. ─░┼č├žilerin g├Ârevi s├Âz konusu par├žalar─▒ monte etmekti. 113 k─▒z i┼č├ži aras─▒ndan 6 i┼č├ži se├žildi. Bunlardan biri haz─▒rlama i┼č├žisi olarak ├žal─▒┼čacakt─▒. ─░┼č├žiler birlikte ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin birbirlerini ├žok iyi tan─▒yorlard─▒. Kendilerine olay a├ž─▒kland─▒ ve r─▒zalar─▒ al─▒nd─▒. Fakat tecr├╝be odas─▒na nakledilmeden ├Ânce 2 hafta gibi bir s├╝re i┼č├žilerin ├╝rettikleri miktarlar haberleri olmaks─▒z─▒n ├Âl├žt├╝. Bunun amac─▒, her bak─▒mdan standart olan ┼čartlarda bu i┼č├žilerin normal ├╝retim miktarlar─▒ hakk─▒nda bir kay─▒t elde etmekti.

II. Devre: Bu devre, s├Âz konusu alt─▒ i┼č├žinin tecr├╝be odas─▒na nakledilmesiyle ba┼člad─▒. K─▒zlar bir masan─▒n etraf─▒nda oturmu┼č durumda ├žal─▒┼čmaktayd─▒lar. Ba┼člar─▒nda hi├žbir nezaret├ži yoktu. Sadece ara┼čt─▒rmay─▒ takip i├žin bir g├Âzlemci s├╝rekli olarak odada bulunuyordu. ─░┼č├žilerin kendi aralar─▒nda konu┼čmalar─▒ yasak edilmi┼čti. Kendilerinden rahat bir ├žal─▒┼čma h─▒z─▒yla ├žal─▒┼čmalar─▒ istenmi┼čti. Ara┼čt─▒rman─▒n amac─▒na uygun bir ┼čekilde ├žok ayr─▒nt─▒l─▒ ve noksans─▒z olarak kay─▒tlar─▒n─▒n tutulmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Sadece i┼č├žilerin ├╝retim kapasiteleri ├Âl├ž├╝lmekle kal─▒nm─▒yor, ├žal─▒┼čma odas─▒n─▒n hararet ve rutubeti, i┼č├žilerin her gece ka├ž saat uyuduklar─▒, yedikleri yeme─čin miktar─▒ vb. konular da ├Âzenle kaydediliyordu. Daha sonra i┼č├žiler d├╝zenli aralarla sa─čl─▒k kontrol├╝nden ge├žiriliyordu. Be┼č hafta s├╝ren ikinci devre s─▒ras─▒nda, ├žal─▒┼čma ortam─▒n─▒n ┼čartlar─▒nda hi├žbir de─či┼čiklik yap─▒lmam─▒┼č, i┼č├žiler esas at├Âlyedeki ├╝cret ├Âdeme bi├žimine ayn─▒ ┼čekilde tabi tutulmu┼člard─▒. Bu ├╝cret ├Âdeme bi├žimi y├╝zer ki┼čilik gruplar─▒ kavrayan par├ža ├╝cret ├Âzelli─čini ta┼č─▒maktayd─▒.

III. Devre: ─░┼č├žilerin yeni bir par├ža ba┼č─▒na ├╝cret esas─▒na dayanan ba─č─▒ms─▒z bir grup olu┼čturmalar─▒ durumunda daha etkili bir i┼čbirli─či kurmalar─▒n─▒n kolayl─▒kla ger├žekle┼čece─či d├╝┼č├╝n├╝lerek sadece tecr├╝be odas─▒ndaki grubu kapsayan bir te┼čvik edici ├╝cret sistemi esas al─▒nd─▒. 8 Hafta s├╝ren bu devrede ├╝retimde art─▒┼člar oldu─ču g├Âr├╝ld├╝.

IV. Devre: Bu devrede deney mahiyetindeki esas de─či┼čiklilikler ger├žekle┼čtirilmeye ba┼čland─▒. ┼×├Âyle ki, be┼čer dakikal─▒k iki dinlenme devresi kondu. Bunlardan biri sabah, di─čeri ├Â─čleden sonra uyguland─▒. ├ťretimde yine art─▒┼člar oldu─ču g├Âr├╝ld├╝.

V. Devre: Bu devrede dinlenme s├╝releri uzat─▒larak be┼č dakikadan on dakikaya ├ž─▒kar─▒ld─▒. Yine ├╝retimde y├╝kselmeler kaydedildi.

VI. Devre: Bu devrede be┼čer dakikal─▒k alt─▒ adet dinlenme s├╝resi kondu. Bunlardan ├╝├ž├╝ sabah, ├╝├ž├╝ ├Â─členden sonra verildi. Ancak i┼č├žiler bu ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒nda ├žal─▒┼čma d├╝zeninin bozuldu─čundan ┼čikayet├ži oldular. ├ťretimde hafif bir d├╝┼čme oldu.

VII. Devre: Bu devrede be┼činci devrenin dinlenme ┼čartlar─▒na d├Ân├╝ld├╝. Fakat dinlenme s├╝releri sabah 15 dakikaya, ├Â─čleden sonra ise 10 dakikaya ├ž─▒kar─▒ld─▒. Bu dinlenmeler s─▒ras─▒nda da i┼č├žilere hafif yemekler verildi. ├ťretim y├╝kselerek, V. devredeki d├╝zeyine eri┼čti. Bu dinlenme s├╝releri ve hafif yemek y├Ântemi onbirinci devre sonuna kadar devam ettirildi.

VIII. Devre: Bu devrede i┼čg├╝n├╝ yar─▒m saat k─▒salt─▒ld─▒.

IX. Devre: ─░┼čg├╝n├╝ yar─▒m saat daha k─▒salt─▒ld─▒. ├ťretimde y├╝kselmeler kaydedildi.

X. Devre: Bu devrede, yedinci devrenin ┼čartlar─▒na d├Ân├╝ld├╝. ├ťretimde tekrar y├╝kselmeler kaydedildi.

XI. Devre: Bu devrede be┼č g├╝nl├╝k i┼č haftas─▒ uygulamas─▒na ba┼čland─▒. Bu ┼ču ┼čekilde ger├žekle┼čtirildi. ─░┼čg├╝n├╝ her g├╝n bir saat uzat─▒ld─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k da Cumartesi g├╝n├╝ ├žal─▒┼č─▒lmad─▒, ortalama saat ba┼č─▒na ├╝retimde daha k─▒sa i┼č g├╝nlerine oranla hafif bir d├╝┼čme oldu─ču g├Âr├╝ld├╝. Ancak g├╝nl├╝k ├╝retim miktar─▒ y├╝kseldi.

XII. Devre: (─░lk ┼čartlara yeniden d├Ân├╝┼č) Ayn─▒ i┼č├žiler 12 hafta devam eden bu devre boyunca dinlenme s├╝releri, i┼čg├╝n├╝n├╝n uzunlu─ču vb. konularda tecr├╝benin ilk iki devresinde uygulanm─▒┼č bulunan ┼čartlara tab├« tutuldular. Hem g├╝nl├╝k hem de haftal─▒k ├╝retim hacmi o zamana kadar g├Âr├╝lmemi┼č bir ┼čekilde y├╝kseldi.

XIII. Devre: Bu devre di─čer devrelere g├Âre s├╝re bak─▒m─▒ndan en uzun olan─▒d─▒r. 31 hafta devam eden bu devre s├╝resince, yedinci devrenin ┼čartlar─▒ ayn─▒ ┼čekilde tekrarland─▒. ├ťretim d├╝zeyi y├╝kseldi, sonra yeni ve y├╝ksek bir rekor d├╝zeyde karar k─▒ld─▒, onikinci devrede eri┼čilen d├╝zeyi de a┼čt─▒. Her bir deney devresinin bir ├Âncekinden farkl─▒ olmas─▒na ra─čmen ara┼čt─▒rmac─▒lar ser├« tecr├╝beler s─▒ras─▒nda ayn─▒ ┼čartlar─▒n birer birer ortaya ├ž─▒kmas─▒na ├Âzellikle dikkat etmi┼člerdir. B├Âylece VII., X. ve XIII. devrelerin her birinde sabahlar─▒ 15 ve ├Â─čleden sonralar─▒ ise 10 dakika s├╝ren iki dinlenme devresi vard─▒. Bundan ba┼čka, bu devreler s─▒ras─▒nda hafif yemek servisi de yap─▒l─▒yordu. XII. devre, I., II. ve III. devrelere benziyordu; dinlenme s├╝releri verilmemi┼čti.

Sonu├ž: Verimlilik, ara┼čt─▒rma s├╝resince bir deney devresinden di─čerine d├╝zenli bir art─▒┼č g├Âstermi┼čtir. ├ľzellikle VIII. devreden sonra dikkate de─čer bir art─▒┼č sa─članm─▒┼čt─▒r. Dinlenme s├╝releri uygulamas─▒na son verildi─činde bile verimlilik ├Ânceki d├╝zeyine d├Ânecek yerde y├╝kselmeye devam etmi┼čtir. Bu nedenle, deney ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žland─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek gerekmektedir. Bir di─čer ifadeyle, fiziki ┼čartlar daha ├Ânceki hallerine d├Ând├╝r├╝lmelerine ra─čmen verimlili─čin yine y├╝kseli┼či, deneyde kontrol alt─▒na al─▒nmam─▒┼č olan bir tak─▒m ├Ânemli ┼čartlar─▒n de─či┼čmi┼č oldu─čunu ortaya koyuyordu. ├ťretimde meydana gelen art─▒┼člar─▒n her ┼čeyden ├Ânce fiziki ┼čartlarda olu┼čturulan geli┼čmelere atfedilmesine dayanan varsay─▒m, tamamen alt├╝st olmu┼čtu. Bu durumda, ├╝retim art─▒┼člar─▒na neden olan itici g├╝├ž neydi? (66).

Ara┼čt─▒rmac─▒lar as─▒l R├Âle Montaj At├Âlyesindeki ┼čartlarla deney odas─▒ndaki durum aras─▒nda olu┼čan ve a┼ča─č─▒da a├ž─▒klanacak baz─▒ tesad├╝fi de─či┼čmelerin ├Ânceden tahmin edilmeyen ├╝retim art─▒┼č─▒na muhtemelen sebep olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝ler. ├ľncelikle baz─▒ “sosyal ├ževre ┼čartlar─▒” deney odas─▒ndaki durumu de─či┼čik y├Ânlerden karakterize etmekteydi ki, bunlardan bir├žo─ču ayn─▒ zamanda ─▒┼č─▒kland─▒rma deneyleri i├žin de ge├žerlidirler. ┼×├Âyle ki, i┼č├žilerin ba┼č─▒nda herhangi bir nezaret├ži yoktu. ├çal─▒┼čma boyunca deney ┼čartlar─▒nda herhangi bir de─či┼čiklik yap─▒lmadan ├Ânce her defas─▒nda i┼č├žilerin fikri al─▒nm─▒┼čt─▒. Kendileri ile s─▒k s─▒k g├Âr├╝┼čmeler yap─▒lm─▒┼č ve d├╝zenli sa─čl─▒k kontrollerine tab├« tutulmu┼člard─▒. G├Âzlemciye kar┼č─▒ herhangi bir g├╝vensizlik hissetmemi┼čler, ├╝stelik kendisine yak─▒nl─▒k g├Âstermi┼čler ve dertlerini a├žmakta teredd├╝t etmemi┼člerdir. ─░┼č├žiler birbirleriyle arkada┼č olmu┼člar ve serbest├že konu┼čabilmi┼člerdir. Dikkatleri kendi ├╝zerlerine ├žekebiliyorlar ve ├Ânemli olduklar─▒m hissediyorlard─▒. XII. devreye ula┼č─▒lmadan ├žok ├Ânemli bu alt─▒ i┼č├ži aralar─▒nda tamamen tesad├╝fen ayn─▒ yerde ├žal─▒┼čmaktan ba┼čka hi├žbir ortak ili┼čki bulunmayan herhangi bir insan toplulu─ču olmaktan ├ž─▒km─▒┼č ve bundan b├Âyle birbirine ├žok ba─čl─▒ bir grup olu┼čturmaya ba┼člam─▒┼člard─▒. Tecr├╝benin ├Ânemini de anlam─▒┼člard─▒. ─░├žlerinden herhangi birisine bi├žimsel olmayan grup lideri olarak sayg─▒ g├Âsteriyorlard─▒. ─░┼č ba┼č─▒nda ve i┼č d─▒┼č─▒nda birbirlerine kar┼č─▒ samimi idiler ve yard─▒mc─▒ oluyorlard─▒. Ara┼čt─▒rmay─▒ yapanlar, “sosyal” de─či┼čmelerin d─▒┼č─▒nda ekonomik bir fark─▒n da var oldu─čunu g├Ârm├╝┼člerdi. Ara┼čt─▒rmalara g├Âre alt─▒ i┼č├žinin ├╝retimine dayanan te┼čvik edici ├╝cret sistemiyle yeni bir ekonomik fakt├Âr etkisini ortaya koymaktayd─▒ (67).

2.3.3.3. Tel Ba─člama G├Âzlem Odas─▒ Deneyi

├ľnceki deneylerde ├╝retimin belirlenmesinde grubun ├Ânemi anla┼č─▒l─▒nca, ara┼čt─▒rmac─▒lar bir deneye daha ba┼člad─▒lar. Bu deney, par├ža ba┼č─▒na ├Âdenen ├╝cret sisteminin grup davran─▒┼člar─▒na ve ├╝retime etkisini ara┼čt─▒rmaktayd─▒. Ara┼čt─▒rma y├Ântemi ise sadece g├Âzlemde bulunmaktan ibaretti. Bunun i├žin 14 ki┼čiden meydana gelen yeni bir grup se├žildi. Bu ond├Ârt erkek i┼č├ži tel ba─člama at├Âlyesinden al─▒narak k├╝├ž├╝k bir g├Âzlem odas─▒na yerle┼čtirildiler Burada yapacaklar─▒ ├žal─▒┼čmalar, daha ├Ânce at├Âlyede yapt─▒klar─▒ndan farkl─▒ de─čildi Sadece di─čer i┼č├žilerden ay─▒rdedilmi┼č bir ┼čekilde ve bir g├Âzlemcinin s├╝rekli olarak denetimi alt─▒nda bulunuyorlard─▒. Ayn─▒ ┼čekilde par├ža ba┼č─▒na ├╝cret al─▒p ustaba┼č─▒ taraf─▒ndan s─▒k s─▒k denetleniyorlard─▒. Daha ├Ânce yap─▒lan tahminlere g├Âre grubun amac─▒, ├╝retimi y├╝kseltmek ve h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čan i┼č├žilerin daha yava┼č ├žal─▒┼čanlara fazla ├žal─▒┼čmalar─▒ konusunda bask─▒ yapmayacaklar─▒ y├Ân├╝ndeydi. Bu deney sonunda ara┼čt─▒rmac─▒lar, verimin bir sosyal davran─▒┼č bi├žimi oldu─čunu ortaya ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r. ┼×├Âyle ki i┼č├ži, grubun belirledi─či bir ├Âl├ž├╝ye g├Âr hareket etmekteydi. Bu grup ├Âl├ž├╝s├╝n├╝n alt─▒nda veya ├╝st├╝nde ├╝retim Japanlar grup ├╝yeleri taraf─▒ndan farkl─▒ bi├žimlerde cezaland─▒r─▒lmaktayd─▒lar Grup her k─▒┼č─▒ i├žin belirli bir ├╝retim miktar─▒ tespit etmekteydi ve bu miktarda ne beceri ve kabiliyet ve ne de ustal─▒kla ili┼čkili de─čildi. Di─čer ├Ânemli bir bulgu da peki┼čtirici bir ├Â─če olarak para, ki┼čisel verimlili─či belirlemekte, sosyal kabul ve grup i├žinde g├╝ven gibi fakt├Ârlerden az etkili olmaktayd─▒ (68).

2.3.3.4. ─░kinci R├Âle Montaj Deney Grubu

Ara┼čt─▒rmac─▒lar. R├Âle Montaj Odas─▒ Deneyine “sosyal ├ževre” ┼čartlar─▒n─▒n sonu├žlar─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒ etkisinden “ar─▒nm─▒┼č”, sade “ekonomik de─či┼čkeni” kapsayan yeni bir ara┼čt─▒rma ile devam ettiler. Burada sosyal ├ževre ┼čartlar─▒nda her hangi bir bir de─či┼čiklik yapmaks─▒z─▒n yaln─▒z te┼čvikli ├╝cret sisteminde olu┼čacak de─či┼čikli─čin verimlili─če etkisini ├Âl├žmek amac─▒ g├╝d├╝l├╝yordu. R├Âle Montaj At├Âlyesinden alt─▒ i┼č├ži k─▒z se├žildi ve bunlar, sadece kendi ├╝rettiklerinin toplam─▒na dayanan yeni bir grup ├╝retim ├╝cretine tabi tutuldular. Di─čer bir ifadeyle her i┼č├žinin ├╝creti, grubun ortaya koydu─ču ├╝retimin 1/6 s─▒na kar┼č─▒l─▒k geliyordu, i┼č├žilerin ├žal─▒┼čma ├ževrelerinde ba┼čka herhangi bir┼čey dan─▒┼č─▒l─▒p r─▒zalar─▒ al─▒nmam─▒┼č, herhangi bir dinlenme aras─▒ da verilmemi┼č ve aralar─▒nda da hi├ž bir g├Âzlemci bulunmam─▒┼čt─▒r. Sonu├žta, verimlilik ├Ânce yava┼č yava┼č y├╝kselmi┼č daha sonra y├╝kselme durarak sabit bir d├╝zeyde seyretmi┼čtir. (Ortalama ├╝retim ilk iki g├╝n i├žinde %11 y├╝kseldi. Ara┼čt─▒rman─▒n geri kalan 40 g├╝n├╝ i├žinde ise y├╝kselme tamamen durdu. Baz─▒ i┼č├žiler %16 kadar bir art─▒┼č sa─člad─▒lar di─čerleri ise hi├žbir geli┼čme sa─člayamad─▒lar (69).

2.3.3.5. Mika Yarma Deneme Odas─▒

─░kinci R.M.O.D.lerini, te┼čvik edici ├╝cret sisteminin sonu├žlar─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒ etkisinden ar─▒nm─▒┼č, sadece “sosyal ├ževre ┼čartlan” de─či┼čkenini kapsayan yeni bir ara┼čt─▒rma takip etti. B├Âylece te┼čvik edici ├╝cret sisteminde herhangi bir de─či┼čiklik yapmaks─▒z─▒n, sadece sosyal ├ževre ┼čartlar─▒ndaki de─či┼čikliklerin verimlili─če etkisini ├Âl├žmek amac─▒ g├╝d├╝lmekteydi. Ara┼čt─▒r─▒c─▒lar bu deneyle, R.M.O.D. deki i┼č├žilerden elde ettikleri sosyal tecr├╝belerdeki de─či┼čik sonu├žlar─▒, ├╝cret ├Âdeme sisteminde herhangi bir de─či┼čiklik yapmadan yeni bir gruptan tekrar elde etmeye ├žal─▒┼čt─▒lar (70).

Mika Yarma At├Âlyesinden se├žilen i┼č├žiler, i├žinde bir g├Âzlemcinin de bulundu─ču k├╝├ž├╝k bir odaya yerle┼čtirildiler ve hepsi ayn─▒ muameleye tabi tutuldular. Eski at├Âlyede ge├žerli olan par├ža ba┼č─▒na ├╝cret sistemi yine ayn─▒ ┼čekilde esas al─▒nd─▒. ─░┼č├ži k─▒zlar─▒n konu┼čmalar─▒na m├╝saade edildi. Dinlenme aralar─▒na da yer verildi. Ustaba┼č─▒ yoktu. Yap─▒lan de─či┼čikliklerle ilgili olarak fikirleri al─▒n─▒yor, kendileriyle g├Âr├╝┼čmeler yap─▒l─▒yordu. Sa─čl─▒k kontrollerine tabi tutulmaktayd─▒lar. Neticede, 12 ay s├╝ren durum ┼čuydu: i┼č├žiler verim bak─▒m─▒ndan birbirleriyle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒klar─▒nda aralar─▒nda b├╝y├╝k farklar g├Âr├╝lmemi┼č, bununla beraber genel ve yava┼č bir verimlilik art─▒┼č─▒ elde edilmi┼čtir. Bunu takip eden 4 ay i├žinde ise, ├╝retimde giderek bir azalma g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Fakat verimlilikteki bu azalma, genel ekonomik krizin o aralarda daha fazla ┼čiddetlenmesi ├╝zerine ortaya ├ž─▒kan i┼čsiz kalma korkusuna ba─članabilir (71).

├ľteki deneyler gibi bu son iki deney de verimlili─či etkileyen esas fakt├Âr├╝ nihai olarak belirleyememi┼čtir. Bu bak─▒mdan ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čram─▒┼č say─▒l─▒rlar. Esas fakt├Âre ili┼čkin genel kan─▒ ┼ču merkezdedir. Bir defa, ekonomik kayg─▒lar─▒n verimlilik ├╝zerindeki etkileri bir ger├žektir. Farkl─▒ bir ├╝cret ├Âdeme bi├žimi uygulam─▒┼č bulunan ikinci R.M.O.D’nin ilk a┼čamas─▒nda elde edilen sonucu bu g├Âr├╝┼č├╝n canl─▒ bir ├Ârne─či saymak m├╝mk├╝nd├╝r. Ayr─▒ca, ayn─▒ i┼č├ži k─▒zlar─▒n daha sonraki davran─▒┼člar─▒ndan da anla┼č─▒l─▒yor ki, sadece ekonomik fakt├Ârlerin verimlili─či art─▒r─▒c─▒ y├Ândeki etkisi s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Mika yar─▒c─▒ k─▒zlar─▒n durumundan ortaya ├ž─▒kar─▒lan sonu├ž ise, ┼č├Âyledir: Sosyal ├ževre ┼čartlar─▒nda olu┼čturulan de─či┼čiklikler yaln─▒z yeni ├ževrelerinde serbest ve daha iyi ┼čartlar alt─▒nda ├žal─▒┼čt─▒ktan ve kendilerine ├Ânem verilmesinden gurur duyduklar─▒ i├žin ki┼či olarak daha fazla ├╝retim yapm─▒┼člar ve bu ├╝retim art─▒┼č─▒ ikinci R.M

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Giri┼č

G─░R─░┼×

Latin k├Âkenli bir s├Âzc├╝k olan klima, iklim anlam─▒na gelir. ─░klim s├Âzc├╝─č├╝nden bir ├╝lkeyi etkisi alt─▒nda bulunduran co─črafi ve atmosferik ko┼čullar ya da s─▒cakl─▒k, atmosferik bas─▒n├ž, r├╝zgar ve f─▒rt─▒na gibi atmosferin durumu ve belirli bir yerdeki de─či┼čimini karakterize eden meteorolojik olgular─▒n t├╝m├╝ anla┼č─▒l─▒r.

─░nsan─▒n biyolojik yap─▒s─▒ yan─▒nda ruh ve beden sa─čl─▒─č─▒ da meteorolojik olgulardan etkilenir. ├çevremizi, ├ževremizde ge├žen do─ča olaylar─▒n─▒ alg─▒lad─▒─č─▒m─▒z duygularla ancak tan─▒yabilir, anlayabilir ve de─čerlendirebiliriz. Atmosferik ortamda dokunma duyusu ile alg─▒lad─▒─č─▒m─▒z duygular─▒n ba┼č─▒nda s─▒cakl─▒k ve so─čukluk duygular─▒ gelir. Yerine g├Âre s─▒cakl─▒k duygusu alg─▒lad─▒─č─▒m─▒z zaman serinlemek ve so─čukluk duygusunu alg─▒lad─▒─č─▒m─▒z zaman da ─▒s─▒nmak isteriz.

Rahat ├žal─▒┼čabilece─čimiz, rahat dinlenebilece─čimiz ve rahat e─členebilece─čimiz bir ortam─▒n olu┼čturulabilmesi i├žin yapay yollarla ve teknolojik y├Ântemlerle atmosferik ├ževre ko┼čullar─▒n─▒n de─či┼čtirilmesi gerekir. G├╝n├╝m├╝zde ya┼čam─▒m─▒z─▒ rahat s├╝rd├╝rebilece─čimiz bir ortam─▒n olu┼čturulmas─▒ i├žin atmosferik ├ževre ko┼čullar─▒n─▒n de─či┼čtirilerek s─▒cakl─▒k, yerine g├Âre de so─čukluk duygular─▒na d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesini sa─člayan yapay yollar─▒ ve teknolojik y├Ântemlerin t├╝m├╝ne KL─░MA denilmektedir.

Su bilindi─či gibi atmosferik bas─▒n├žta kolayca buharla┼č─▒r. Yery├╝z├╝n├╝n d├Ârtte ├╝├ž├╝n├╝n denizlerle ├Ârt├╝l├╝ olmas─▒ ve suyunda atmosferik bas─▒n├žta kolay buharla┼čmas─▒ yery├╝z├╝n├╝ ├ževreleyen hava tabakas─▒n─▒n devaml─▒ olarak su buhar─▒ ile beslenmesine neden olur. Yer y├╝z├╝n├╝n herhangi bir yerinde, atmosferin i├žerdi─či su buhar─▒n─▒n miktar─▒ bu yerin denizden uzakl─▒─č─▒na, y├╝ksekli─čine ve s─▒cakl─▒─č─▒na ba─čl─▒d─▒r. Yery├╝z├╝n├╝ ├ževreleyen hava tabakas─▒n─▒n i├žerdi─či su buhar─▒na nem denir. Havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒ yani nem insan sa─čl─▒─č─▒ i├žin ├žok ├Ânemlidir. S─▒cakta terleyen bir ki┼či, terin buharla┼čmas─▒ ile rahatlar. E─čer ├ževrenin havas─▒ su buhar─▒ ile doygun hale gelmi┼čse ter buharla┼čmaz ve bunal─▒ma yol a├žar. Hava su buhar─▒n─▒ yan─▒nda CO2, SO2, CO gibi gazlarla ├že┼čitli nitelikte tozlar─▒ da i├žerir. Bunun i├žin tiyatro, sinema, konferans salonu gibi k├╝lt├╝r ve e─člence merkezleri ile i┼č yerlerinde teneff├╝s edilen havan─▒n bu gibi sa─čl─▒─ča zararl─▒ maddelerden temizlenmesi ve mensucat fabrikalar─▒nda oldu─ču gibi iplik imal edilirken pamuk liflerinin kopmamas─▒ i├žin ortam─▒n belirli bir nemlilikte tutulmas─▒ gerekir. K├╝lt├╝r ve e─člence merkezleriyle i┼čyerlerinde havan─▒n temizlenmesi ve ortam─▒n belirli bir nemlilikte tutulmas─▒ ancak klima cihazlar─▒ndan yararlan─▒larak ger├žekle┼čtirilir.

─░NSAN KONFORU VE ─░KL─░MLEND─░RME

─░nsan do─čas─▒ndan gelen zay─▒f bir yan─▒ vard─▒r. Bu da rahat olmak istemesidir. ├çok s─▒cak veya ├žok so─čuk, ├žok nemli veya ├žok kuru olmayan bir ortamda ya┼čamak ister. Fakat bu ko┼čullar─▒ sa─člamak kolay de─čildir. ├ç├╝nk├╝ insan v├╝cudunun rahat edebilece─či ko┼čullarla, ,iklim ┼čartlar─▒ genellikle birbiri ile uyu┼čmaz. ─░nsan v├╝cudunun rahat edebilece─či ko┼čullar─▒n k─▒sacas─▒ konforun sa─članmas─▒, s─▒cak ve nem gibi baz─▒ de─či┼čkenleri s├╝rekli denetim alt─▒nda tutmay─▒ gerektirir. M├╝hendislerin g├Ârevi; insanlar─▒ rahat ettirmektir.

─░nsanlar─▒n bir b├Âlgenin iklimini de─či┼čtiremeyeceklerini anlamalar─▒ uzun s├╝re almad─▒ yapabilecekleri sadece ev veya i┼čyeri gibi s─▒n─▒rl─▒ bir kapal─▒ alan─▒n hacmin iklim ko┼čullar─▒n─▒ de─či┼čtirebilmekti. Ge├žmi┼čte bu gereksinim ┼č├Âmine veya soba gibi basit ─▒s─▒tma sistemleriyle sa─čland─▒. G├╝n├╝m├╝zde ise ─▒s─▒tma, so─čutma, nemlendirme nem alma, temizleme hatta koku giderme gibi i┼člemleri yapan, ba┼čka bir deyi┼čle bir ortam─▒n havas─▒n─▒ insanlar─▒n isteklerine g├Âre d├╝zenleyen, geli┼čmi┼č iklimlendirme sistemleri vard─▒r. ─░klimlendirme sistemleri insan v├╝cudunun gereksinimlerini sa─člamak i├žin tasarlan─▒r, bu nedenle insan v├╝cudunun termodinamikle ilgili y├Ânlerini bilmekte yarar vard─▒r. ─░nsan v├╝cudu, yak─▒t─▒ yedi─čimiz besinler olan bir ─▒s─▒ makinesidir. S├╝rekli ├žal─▒┼čan her ─▒s─▒ makinesi gibi, insan v├╝cudu da art─▒k ─▒s─▒s─▒n─▒ bir ortama (├ževreye) vermek zorundad─▒r. ─░nsan v├╝cudunun ├ževreye verdi─či ─▒s─▒ yapt─▒─č─▒ i┼če g├Âre de─či┼čir. Yeti┼čkin bir erkek i├žin ortalama de─čerler, uyurken 87 Watt, dinlenirken veya masa ba┼č─▒nda i┼č yaparken 115 Watt, a─č─▒r bedensel i┼č yaparken 440 Watt`t─▒r. Yeti┼čkin bir kad─▒n i├žin ortalama de─čerler %15 daha azd─▒r. Aradaki fark, v├╝cut s─▒cakl─▒─č─▒ndan de─čil b├╝y├╝kl├╝─č├╝nden gelmektedir. Sa─čl─▒kl─▒ bir insan─▒n i├ž s─▒cakl─▒─č─▒ 37┬░ C dolaylar─▒nda sabittir. ─░nsan v├╝cudu, at─▒k ─▒s─▒s─▒n─▒ ├ževreye kolayl─▒kla verebilece─či durumlarda rahat eder.

Is─▒ ge├ži┼či s─▒cakl─▒k fark─▒yla orant─▒l─▒d─▒r. Bu nedenle so─čuk ortamlarda, v├╝cut ├ževreye her zaman verdi─činden daha ├žok ─▒s─▒ verir. B├Âyle durumlarda v├╝cut enerji kayb─▒n─▒ azaltmak i├žin deriye yak─▒n b├Âlgelerde kan dola┼č─▒m─▒n─▒ azalt─▒r, buna ba─čl─▒ olarak, normal olarak 340┬░ C olan deri s─▒cakl─▒─č─▒ ve ─▒s─▒ ge├ži┼či de azal─▒r. Deri s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n d├╝┼čmesi insan─▒ rahats─▒z eder. ├ľrne─čin ellerde deri s─▒cakl─▒─č─▒ 100┬░ C d├╝┼čt├╝─č├╝ zaman ac─▒ hissedilir. ─░nsan v├╝cudundan ─▒s─▒ kayb─▒, fazla giyinerek, ba┼čka bir deyi┼čle yal─▒t─▒m yap─▒larak veya hareket edip v├╝cut i├žinde enerji ├╝reterek azalt─▒labilir. ├ľrne─čin ; 10┬░ C s─▒cakl─▒ktaki bir odada, k─▒┼čl─▒k giysileriyle oturan bir adam─▒n konfor d├╝zeyi -23┬░ C s─▒cakl─▒kta orta a─č─▒rl─▒kta i┼č yapan bir adam─▒n konfor d├╝zeyine e┼čittir. S─▒cak ortamlarda durum tam tersidir, v├╝cut ├ževreye ─▒s─▒ vermekte g├╝├žl├╝k ├žeker ve s─▒k─▒nt─▒ ├žekilir. Hafif giysiler giyilerek ├ževreye ─▒s─▒ ge├ži┼či kolayla┼čt─▒r─▒l─▒r ve hareket d├╝zeyi en aza indirilerek v├╝cudun at─▒k ─▒s─▒ ├╝retimi azalt─▒l─▒r. Hafif i┼č yaparken veya yava┼č y├╝r├╝rken v├╝cuttan ─▒s─▒t─▒lan ─▒s─▒n─▒n yar─▒s─▒n─▒ terleme yoluyla gizli ─▒s─▒ olarak di─čer ─▒s─▒da ta┼č─▒n─▒m ve ─▒┼č─▒n─▒mla duyulur ─▒s─▒ olarak ├ževreye verilir. Dinlenirken veya masa ba┼č─▒nda ├žal─▒┼č─▒rken at─▒lan ─▒s─▒n─▒n ├žo─ču (yakla┼č─▒k % 70`i) duyulur ─▒s─▒ olarak, a─č─▒r i┼č yaparken de at─▒lan ─▒s─▒n─▒n ├žo─ču (yakla┼č─▒k % 60`─▒) gizli ─▒s─▒ olarak ├ževreye verilir. Terleme s─▒ras─▒nda y├╝zeyde olu┼čan s─▒v─▒, buharla┼č─▒rken gizli ─▒s─▒y─▒ veya buharla┼čma ─▒s─▒s─▒n─▒ v├╝cuttan sa─člar, b├Âylece v├╝cut so─čumu┼č olur. Fakat ortam─▒n ba─č─▒l nemi %100 `e yak─▒nsa, terlemenin b├╝y├╝k bir yarar─▒ olmaz. Uzun s├╝reli terlemeye v├╝cudun su kayb─▒ e─čer su i├žerek giderilmezse terleme azal─▒r v├╝cut s─▒cakl─▒─č─▒ artar ve s─▒cak ├žarpmas─▒ olabilir.

Pencereler gibi ├ževre y├╝zeyler aras─▒nda ─▒┼č─▒n─▒mla ─▒s─▒ ge├ži┼člidir. G├╝ne┼čin ─▒s─▒s─▒ uzayda ─▒┼č─▒n─▒mla yay─▒l─▒r. Havan─▒n so─čuk olmas─▒na kar┼č─▒n bir ate┼čin kar┼č─▒s─▒nda ─▒s─▒n─▒rs─▒n─▒z.

Benzer bi├žimde duvarlar─▒ veya tavan─▒ d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒kta olan ilik bir odada rahat edileme, ├ž├╝nk├╝ v├╝cuttan ├ževre y├╝zeylere ─▒┼č─▒n─▒mla ─▒s─▒ ge├ži┼či olur.

─░nsan─▒n v├╝cut rahatl─▒─č─▒ veya konforu temel olarak ├╝├ž etkene ba─čl─▒d─▒r. Bunlar, kuru termometre s─▒cakl─▒─č─▒ (s─▒cakl─▒k), ba─č─▒l nem ve hava dola┼č─▒m─▒d─▒r. Ortam s─▒cakl─▒─č─▒ konforun en ├Ânemli k─▒stas─▒d─▒r. ─░nsanlar─▒n ├žo─ču 22 ile 27┬░ C s─▒cakl─▒klar aras─▒nda rahat eder. Ba─č─▒l nem konforu ├Ânemli ├Âl├ž├╝de etkiler ├ž├╝nk├╝ v├╝cudun buharla┼čma yoluyla ne kadar ─▒s─▒ atabilece─či havan─▒n ba─č─▒l nemiyle ili┼čkilidir. Ba─č─▒l nem havan─▒n ne kadar nem alabilece─činin ├Âl├ž├╝s├╝d├╝r. Y├╝ksek ba─č─▒l nem, terleme yoluyla ─▒s─▒ ge├ži┼čini yava┼člat─▒r, d├╝┼č├╝k ba─č─▒l nem ise h─▒zland─▒r─▒r.

─░nsanlar─▒n ├žo─ču %40 ile %60 aras─▒nda bir ba─č─▒l nem tercih ederler.

Hava dola┼č─▒m─▒ v├╝cut rahatl─▒─č─▒nda ├Ânemli rol oynar, v├╝cut yak─▒n─▒nda biriken ilik ve nemli bir havay─▒ uzakla┼čt─▒rarak yerini g├Âreceli olarak serin ve kuru havan─▒n doldurmas─▒n─▒ sa─člar. Hava dola┼č─▒m─▒ ta┼č─▒n─▒m ve buharla┼čma yoluyla ─▒s─▒ ge├ži┼čini artt─▒r─▒r. Hava ak─▒m─▒, ilik ve nemli havay─▒ uzakla┼čt─▒racak kadar kuvvetli fakat hissedilmeyecek kadar yumu┼čak olmal─▒d─▒r. Hava ak─▒m─▒ i├žin uygun bir h─▒z 15 m /dak. d─▒r. Y├╝ksek h─▒zda bir hava ak─▒m─▒ rahatl─▒k yerine rahats─▒zl─▒k verir. ├ľrne─čin ; 10┬░ C s─▒cakl─▒─č─▒ndaki bir ortamda r├╝zgar ortamda 48 km /h oldu─čunda, s─▒cakl─▒k durgun havada -7┬░ C imi┼č gibi hissedilir. Bunun nedeni r├╝zgar─▒n ─▒s─▒ ge├ži┼čini art─▒r─▒c─▒ etkisidir. V├╝cut rahatl─▒─č─▒n─▒ etkileyen di─čer fakt├Ârler hava temizli─či, koku, g├╝r├╝lt├╝ ve ─▒┼č─▒n─▒m etkisidir.

TEMEL KAVRAMLAR VE TANIMLAR

4.1 - Nemli Hava :

├çevremizi saran atmosfer salt oksijen ve azot kar─▒┼č─▒m─▒ olan havadan olu┼čmam─▒┼čt─▒r. Havan─▒n i├žerisinde y├╝ksek oranda su buhar─▒ vard─▒r. Havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒n─▒n miktar─▒ ├ževre ko┼čullar─▒na ve meteorolojik olgulara ba─čl─▒ olarak de─či┼čir.

Havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒ insan─▒n hem biyolojik hem de beden ve ruh sa─čl─▒─č─▒n─▒ etkiler

4.2 - Kuru Hava:

─░├žerisinde su buhar─▒ bulunmayan kuru havaya denir.

4.3 ┬ľ Buhar Bas─▒nc─▒:

Su buhar─▒n─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒ genelde buhar bas─▒nc─▒ olarak nitelendirilir.

4.4 ┬ľ Mutlak veya ├ľzg├╝l Nem:

1 m3 havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒ miktar─▒n─▒n kuru hava miktar─▒ oran─▒na denir. Buna g├Âre mutlak nemi (1 kg) kuru havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒ miktar─▒ olarak ta tan─▒mlamak m├╝mk├╝nd├╝r.

1 m3 nemli havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒na (gs) kuru havan─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒na (gh) ve mutlak nemi de x ile g├Âsterirsek olur.

Nemli havay─▒ olu┼čturan elemanlardan su buhar─▒n─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒ ├žok d├╝┼č├╝kt├╝r.

Bunun i├žin genel gaz konusu nemli havay─▒ olu┼čturan su buhar─▒ ile kuru havaya uygulanabilir. 1m3 nemli havay─▒ olu┼čturan su buhar─▒n─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒n─▒ P.s kuru havan─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒na P.h dersek nemli havan─▒n mutlak s─▒cakl─▒─č─▒ T, bas─▒nc─▒ P, buhar─▒n gaz sabiti Rs ve kuru havan─▒n gaz sabiti de Rh oldu─čuna g├Âre Dalton Kanununa g├Âre

P = Ps + Ph e┼čitli─čini,

Genel gaz kanunu uyar─▒nca da

Ph . V = gs . Rs . T ve

Ph . V = gh . Rh . T

E┼čitliklerini yazabiliriz.

Bu form├╝ller g├Âstermektedir ki mutlak nem, nemli havay─▒ olu┼čturan elemanlardan su buhar─▒n─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒n─▒n kuru havan─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒na oran─▒n─▒n (0,6242) kar─▒na e┼čittir.

Suyun molar a─č─▒rl─▒─č─▒ (Gsm)18.10-3 kg/mol

Kuru havan─▒n molar a─č─▒rl─▒─č─▒ (Gmh) 28,84.10-3 kg/mol

4.5 ┬ľ Ba─č─▒l Nem:

1 m3 nemli havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒ miktar─▒n─▒n ayn─▒ s─▒cakl─▒k ve ayn─▒ toplam bas─▒n├žta i├žerebilece─či max su buhar─▒ miktar─▒na oran─▒na ba─č─▒l nem denir.

Y = Ba─č─▒l nem

gs = 1 m3 havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒

gd = max i├žerdi─či su buhar─▒n─▒ miktar─▒ a─č─▒rl─▒─č─▒

Y = gs / gd yaz─▒l─▒r.

Di─čer yandan 1 m3 nemli havan─▒n i├žerebilece─či max su buhar─▒n─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒n─▒ pd ile g├Âsterelim.

Bu durumda genel kanuna g├Âre

Ps . V = gs . Rs . T ve

Pd . V = gd . Rs . T e┼čitliklerini yazabiliriz.

Bu e┼čitliklerle Y = gs / gd e┼čitli─činin bile┼čimini yapacak olursak Y = Ps / Pd e┼čitli─čini elde ederiz.

X = 0,6242 Ps / Pd oldu─ču i├žin

Y = x . Ph / 0,6242 . Pd olur.

4.6 ┬ľ Kuru termometre s─▒cakl─▒─č─▒ :

Atmosferik havan─▒n s─▒cakl─▒─č─▒d─▒r.

4.7 ┬ľ ├çi─č Noktas─▒ :

Sabit bas─▒n├žta so─čutulan nemli havan─▒n i├žerdi─či su buhar─▒n─▒n yo─čunla┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒ s─▒cakl─▒─ča ├ži─č noktas─▒ denir.

├çi─č noktas─▒ belirlenmesi i├žin su buhar─▒ ve kuru hava kar─▒┼č─▒m─▒n─▒n sabit bas─▒n├žta so─čutulmas─▒ gerekir.

V = kar─▒┼č─▒m─▒n ├Âzg├╝l hacmi

P = Bas─▒nc─▒

Vs = su buhar─▒n─▒n ├Âzg├╝l hacmi

Ps = su buhar─▒n─▒n k─▒smi hacmi

Rs = su buhar─▒n─▒n gaz sabiti

T = mutlak s─▒cakl─▒k

Genelde gaz kanunu uyar─▒nca

Ps . Vs = Rs . T ve

P . V = R . T

Bu e┼čitliklerin birle┼čmesinden

elde edilir.

Vs = V / gs ve

V = V / G oldu─čundan

olur.

Buradan kar─▒┼č─▒m─▒n bas─▒nc─▒ ve a─č─▒rl─▒k oranlar─▒ de─či┼čmedik├že su buhar─▒n─▒n k─▒smi bas─▒nc─▒da de─či┼čmedi─čini anlar─▒z.

Termodinamikte doygunluk bas─▒nc─▒ ile doygunluk s─▒cakl─▒─č─▒ aras─▒ndaki ili┼čkiyi g├Âsteren denklemlere gerilme denklemleri denir.

Gerilme denklemi

t = f(P) ile ifade edilir.

OP ve Ot eksenlerinden olu┼čan dik a├ž─▒l─▒ koordinatlar sisteminde genel denklemi t = f(P) olan e─čriye doygunluk e─črisi denir.

Bu e─črinin ├╝st├╝nde kalan b├Âlge buhar b├Âlgesi alt─▒nda kalan b├Âlge s─▒v─▒ b├Âlgesidir.

tA = kar─▒┼č─▒m─▒n s─▒cakl─▒─č─▒

tB = ├ži─č noktas─▒ s─▒cakl─▒─č─▒

4.8 ┬ľ Adyabatik doyma s─▒cakl─▒─č─▒ :

Havan─▒n uzun bir kanaldaki su ├╝zerinden ak─▒p doymu┼č hale geldi─či zaman sahip olaca─č─▒ s─▒cakl─▒kt─▒r.

4.9 ┬ľ Ya┼č termometre s─▒cakl─▒─č─▒ :

Termometrenin ucuna suya doymu┼č bir pamuk fitil sarmak ve ├╝zerinden hava ak─▒┼č─▒n─▒ sa─člamakla bulunur. Bu ┼čekilde ├Âl├ž├╝len s─▒cakl─▒─ča denilir.

4.10 ┬ľ Psikometrik diyagram:

M├╝hendislikte klima tekni─či ile kurtma tekni─či uygulamalar─▒nda temel madde olarak kullan─▒lan nemli havan─▒n ├Âzelliklerini hesap y├Ântemine g├Âre daha kolay bir ┼čekilde bulabilmek ve havan─▒n hal de─či┼čimlerini (─▒s─▒tma, so─čutma, nemli olmas─▒, kuru olmas─▒) daha kolay g├Ârebilmek i├žin nemli havan─▒n ├že┼čitli─či ├Âzelliklerini ihtiva eden psikometrik diyagram ad─▒ verilen diyagram pratikte ├žok kullan─▒l─▒r. D├╝┼čey eksen ├Âzg├╝l nemi, yatay eksen nemli havan─▒n s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ (kuru termometre) g├Âsterir. Diyagramda Q=1 doymu┼č hava e─črisi, ayn─▒ zamanda ya┼č termometre ve ├ži─č noktas─▒ s─▒cakl─▒klar─▒n─▒ okumak i├žin kullan─▒l─▒r. Diyagramda nemli havan─▒n entalpisini g├Âsteren h=sbt e─črileri de ├žizilmi┼čtir. Nemli havan─▒n iki ├Âzelli─či verilince diyagramda bu iki ├Âzelli─čin kesi┼čtirilmesi ile havan─▒n konumu belirlenir.

5- ) KLİMA SİSTEMLERİ, UYGULAMALARI VE SİSTEM SEÇİMLERİ

Sistem se├žiminde do─čal olarak konfor en ba┼čta gelen kriterlerden biridir. Sistem se├žimi yaparken ├Âncelikle ─▒s─▒tman─▒n a┼ča─č─▒dan, so─čuk y├╝zey ├Ânlerinden ve m├╝mk├╝n oldu─čunca ─▒┼č─▒n─▒m yoluyla yap─▒lmas─▒ ana konfor prensibidir. Buna kar┼č─▒l─▒k so─čutma yukar─▒dan yap─▒lmal─▒d─▒r. Is─▒ kayb─▒ yo─čunlu─ču 250 W/m de─čerinin ├╝zerinde olan d─▒┼č y├╝zeyler (genellikle cam y├╝zeylerdir). ├ľnlerine konulacak radyat├Âr gibi statik ─▒s─▒t─▒c─▒larla ─▒s─▒t─▒lmal─▒d─▒r. B├Âylece so─čuk d─▒┼č y├╝zey s─▒cakl─▒klar─▒ art─▒r─▒l─▒r ve bu da konfor s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n artmas─▒na ve gerekli i├ž hava s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n d├╝┼čmesine neden olur.

Buna kar┼č─▒l─▒k tam tersine duvar tipi so─čutucularla a┼ča─č─▒dan yap─▒lan so─čutma i┼člemleri, yaz klimas─▒nda konforsuzlu─ča neden olmaktad─▒r. Bu so─čutuculardan ├ž─▒kan so─čuk hava fazla y├╝kselmeyerek geri d├╝┼čmekte ve insanlara ├žarparak ├╝┼č├╝tmekte ve hasta etmektedir. So─čuk hava tavandan odaya verilmeli ve insanlar─▒n ya┼čam b├Âlgesine indi─činde, ortam hava ile kar─▒┼čarak rahats─▒z etmeyecek s─▒cakl─▒─ča gelmelidir. Is─▒tma ve so─čutman─▒n tavandan yap─▒lmas─▒ halinde, s─▒cak havay─▒ a┼ča─č─▒ya indirebilmek i├žin menfez ├ž─▒k─▒┼č h─▒zlar─▒n─▒ artt─▒r─▒lmak zorundad─▒r. Bu durumda hava sesi olu┼čabilir. Ayn─▒ menfezden ├ž─▒kan so─čutulmu┼č hava daha a─č─▒r oldu─ču i├žin h─▒zla a┼ča─č─▒ya inerek konforu bozar. Sonu├ž olarak uygun olmayan sistemler se├žildi─či zaman ┬ô daha az konfor, daha ├žok enerji t├╝ketilerek elde edilir┬ö. Y─▒l boyu ├žal─▒┼čan iklimlendirme sistemlerine hibrid sistem (Amerikan sistem) denir. Is─▒tman─▒n radyat├Ârle cam ├Ânlerinden, so─čutman─▒n ise hava ile tavandaki menfezlerden yap─▒ld─▒─č─▒ sistemler kullan─▒┼čl─▒d─▒r.

6 - ) SİSTEM SEÇİM KRİTERLERİ:

Sistem se├žiminde g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nabilecek pek ├žok kriter s─▒ralanabilir. ├ľnlem s─▒ras─▒ mal sahibinin veya sat─▒n almay─▒ yapan ki┼čilerin isteklerine g├Âre de─či┼čebilir. Ancak bunlar─▒n ├Ânemleri a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir.

a-)Konfor

Sistem se├žiminde beklide en ├Ânemli fakt├Âr konfordur. Bu anlamda HVAC tesisat─▒ yapman─▒n amac─▒da budur. Dolay─▒s─▒yla se├žilecek sistem, i├ž ortamda beklenen ┼čartlar─▒ b├╝t├╝n de─či┼čen d─▒┼č hava ko┼čullar─▒ dahilinde hep belirli de─čerlerde tutabilmelidir. Bu konfor ┼čartlar─▒ aras─▒nda

* S─▒cakl─▒k

* Taze hava miktar─▒

* Ses kirlili─či

* Nem

Temizlik (Hijyen)

Gibi de─čerler bulunmaktad─▒r.

b- ) Kurulu┼č Maliyeti:

Kaynaklar─▒n k─▒s─▒tl─▒ olmas─▒ ├žo─ču zaman ucuz yat─▒r─▒mlara y├Âneltmekte ve en ├Ânemli kriter haline gelmektedir. Halbuki as─▒l ├Ânemli olan toplam maliyet (life cycle cast) de─čeridir. Yani sistemin ekonomik ├Âmr├╝ i├žinde ortaya ├ž─▒kan i┼čletme ve yat─▒r─▒m maliyetleri toplam─▒d─▒r.

c- ) ─░┼čletme maliyeti:

Enerji giderlerinin anormal derecede artmas─▒ i┼čletme maliyetlerini ├Ân plana ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. ─░┼čletme maliyeti i├žinde yak─▒t (veya enerji) giderleri, servis ve bak─▒m giderleri bulunmaktad─▒r. Sistem verimi en ├Ânemli parametredir. Y├╝ksek verimli sistem, toplam maliyet olarak ├žok daha ekonomik olabilmektedir.

d- ) Servis bak─▒m s─▒kl─▒─č─▒ ve kolayl─▒─č─▒ :

Servis s─▒kl─▒─č─▒ ve kolayl─▒─č─▒ problemsiz bir i┼čletmede arka planda kald─▒─č─▒ halde, sorun oldu─čunda en ├Ânemli olacakt─▒r. Sistem b├╝t├╝n oldu─ču kadar basit ve sa─člam olmal─▒d─▒r.

e- ) ─░┼čletme kolayl─▒─č─▒:

─░┼čletmenin m├╝mk├╝nse kalifiye teknik adamlara ihtiya├ž olmaks─▒z─▒n yap─▒lmas─▒ ├Ânemlidir.

f- ) ├çevre fakt├Âr├╝

T├╝rkiye hala ciddi ├ževre koruma s─▒n─▒rlamalar─▒ getirilmemi┼č bir ├╝lkedir. Bu nedenle sistem se├žiminde ├ževre fakt├Âr├╝ hen├╝z belirleyici olmamaktad─▒r. Ancak yak─▒n gelecekte ileri ├╝lkelerde oldu─ču gibi yak─▒t, ak─▒┼čkan, ekipman ve sistem se├žiminde ├ževre daha belirleyici hale gelecektir.

g- ) Di─čer fakt├Ârler:

├ľrne─čin ara mevsimdeki ge├ži┼č kolayl─▒─č─▒ veya sistem performans─▒ bu kriterlerden biridir veya yap─▒n─▒n ├Âzelli─či ve mimarisi de se├žimde ├Ânemli olabilir.

├ľzetle sistem se├žiminde a┼ča─č─▒daki fakt├Ârlerden pek ├žo─čuna ba─čl─▒ kal─▒n─▒r.

) Sistem maliyeti :

a ) ─░lk tesis maliyeti

b ) ─░┼čletme maliyeti

c ) Yat─▒r─▒m, geri d├Ân├╝m├╝ hesaplar─▒

2- ) Binan─▒n konumu :

a ) Co─črafik durumu

b ) Y├Ân├╝

c ) ┼×ekli

3- ) Binan─▒n kullan─▒m─▒ :

a ) Ne maksatla kullan─▒laca─č─▒

b ) ─░nsan Miktar─▒

c ) Ekipman

d ) ─░┼čletme

4- ) Binan─▒n tipi

a ) Konstr├╝ksiyonu

b ) ┼×ekli

c ) Eski ve yeni olu┼ču

5- ) Enerji

a ) Mevcut enerjiler

b ) Fiyatlar

6- ) Sistem tipleri

a ) Haval─▒ sistemler

b ) Sulu sistemler

c ) Paket cihazlar ( haval─▒ ┬ľ sulu )

d ) Yukar─▒dakilerin kar─▒┼č─▒m─▒

7- ) Sistem kontrol├╝

a ) Zon kontrol├╝

b ) Her mahallin m├╝stakil kontrol├╝

Projenin mal sahibine tavsiye edip, sonradan birlikte avantaj ve dezavantajlar─▒n─▒n de─čerlendirecekleri sistem se├žimini etkileyen fakt├Ârler :

Performans gereksinimi,

Kapasite gereksinimi,

├ľzel gereksinmeler,

─░lk tesis maliyeti,

─░┼čletme maliyeti,

G├╝venebilirlik,

Fleksibilite,

Bak─▒m kolayl─▒klar─▒,

Yat─▒r─▒mc─▒n─▒n Hedefleri

Mevcut proses i├žin gerekli ortam─▒n tesisi

Temiz bir ├žal─▒┼čma ortam─▒n─▒n yarat─▒lmas─▒ ve ├žal─▒┼čanlar─▒n veriminin artt─▒r─▒lmas─▒

Sat─▒┼č─▒ artt─▒rmak

Kiray─▒ ve geliri artt─▒rmak

Binan─▒n sat─▒┼č─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak

) S─░STEM SE├ç─░M─░NDE ├ľNCEL─░K

Uygulama yap─▒lacak yerin iklim ┼čartlar─▒ sistem se├žiminde b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒r. Hi├žbir istem b├╝t├╝n avantajlar─▒ b├╝nyesinde toplamayaca─č─▒ i├žin ┬ô ─▒s─▒tma ├Âncelikli veya so─čutma ├Âncelikli sistem se├žimi┬ö ilk ad─▒mda g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nmal─▒d─▒r. ├ľr ┬ôAntalya so─čutma ├Âncelikli, Sivas ─▒s─▒tma ├Ânceliklidir.┬ö

D─▒┼č ortamdaki nem oran─▒ da ├Ânemlidir. Kurak iklimlerde evaporatif so─čutma prensibinden yaralan─▒labilir. Kuru ve so─čuk iklimlerde k─▒┼č─▒n nemlendirme mutlaka yap─▒lmal─▒d─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k nemli iklimlerde ve ortamlarda tam tersine nem al─▒c─▒ konulmal─▒d─▒r.

Uygulama alan─▒; i┼čyerlerinde, ayd─▒nlatma, makineler ve dolay─▒s─▒yla ─▒s─▒ kazanc─▒ daha fazlad─▒r. Bu nedenle konutlara oranla daha fazla so─čutma y├╝k├╝ gerekir.

Mimari s─▒n─▒rlamalar

So─čutma yap─▒lacak binalarda g├╝ne┼čin i├žeri girmesini engelleyecek ├Ânlemler al─▒nmas─▒ enerji ekonomisini sa─člar.

) ISI ─░HT─░YACI HESAPLARI

Oturulabilen s─▒cakl─▒ktaki bir mahallin s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n korunabilmesi i├žin k─▒┼č ayarlar─▒nda ─▒s─▒t─▒lmas─▒ gerekir. Bunun i├žin gerekli ─▒s─▒ miktar─▒n─▒n bilinmesi gerekir. Is─▒, s─▒cak taraftan so─čuk tarafa do─čru akar. Mahal s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n sabit kalmas─▒ i├žin verilecek ─▒s─▒, ─▒s─▒ kayb─▒ hesab─▒yla belirlenir.

Is─▒ kayb─▒n─▒n ba─čl─▒ oldu─ču ├Ânemli fakt├Ârler ┼čunlard─▒r.

─░├ž ve d─▒┼č s─▒cakl─▒k dereceleri,

Bina in┼čaat─▒nda kullan─▒lan malzeme cinslerine,

Binan─▒n ba─čl─▒ oldu─ču d─▒┼č ┼čartlara,

Binan─▒n ─▒s─▒t─▒lmas─▒n─▒n i┼čletme ┼čekline,

Is─▒ kayb─▒n─▒n hesaplanmas─▒nda mahal s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n sabit kalabilmesi i├žin verilmesi zorunlu olan toplam ─▒s─▒ enerjisi iki b├Âl├╝mden olu┼čur.

QH = QT + QL

QT = Transmisyon yolu ile ka├žan ─▒s─▒ (Kond├╝ksiyonla)

QL = Eniltrasyon yolu ile ka├žan ─▒s─▒ (Konveksiyonla)

8.1 TRANSM─░SYON YOLU ─░LE OLU┼×AN ISI KAYBININ HESABI

Bir hacmin iletimle olu┼čan art─▒r─▒ms─▒z ─▒s─▒ gereksinimi (Qo), pencerelerden, kap─▒lardan, d─▒┼č ve i├ž duvar ile d├Â┼čeme ve tavandan meydana gelen ─▒s─▒ kay─▒plar─▒n─▒n toplam─▒d─▒r.

Qo = k . f . ( ti ┬ľ td ) kal / h

k = Is─▒ transferi kat say─▒s─▒

f = Is─▒ ge├žiren y├╝zey (m2)

ti = Is─▒t─▒lacak havan─▒n s─▒cakl─▒─č─▒

td = D─▒┼č ortam yada kom┼ču hacim s─▒cakl─▒─č─▒

QT = Qo ( 1 + % Art─▒r─▒mlar )

ARTIRIMLAR

Bir hacmin iletimle olu┼čan art─▒r─▒ml─▒ ─▒s─▒ gereksinimi QT o hacmin iletimle olu┼čan art─▒r─▒ms─▒z ─▒s─▒ gereksiniminin (Z), bir art─▒r─▒m fakt├Âr├╝yle ├žarp─▒lmas─▒ ile elde edilir.

Z = 1 + ZA + ZU + ZH

ZU = Kesintili ─▒s─▒tma rejimi art─▒r─▒m─▒

ZA = So─čuk d─▒┼č y├╝zeylerin dengelenmesi i├žin al─▒nan art─▒r─▒m

ZH = Y├Ân art─▒r─▒m─▒

ZU = Kesintisiz i┼čletme halinde ba┼čka 3 i┼čletme ┼čekli vard─▒r.

─░┼čletme ┼čekli = geceleri ate┼čin azalmas─▒

─░┼čletme ┼čekli = g├╝nde 8 ┬ľ 12 saat kesintili yap─▒lmas─▒

─░┼čletme ┼čekli = g├╝nde 12 ┬ľ 16 saat kesintili yap─▒lmas─▒

ZA + ZU = ZD olarak tablolardan al─▒nabilir

ZH i├žinde tablo de─čerleri kullan─▒l─▒r.

8.2 ENF─░LTRASYON NEDEN─░YLE OLU┼×AN ISI KAYBININ HESABI

R├╝zgar etkisi ile pencereden ve kap─▒ aral─▒klar─▒ndan yap─▒ b├Âl├╝mlerinin i├žine s─▒zan so─čuk havan─▒n ─▒s─▒t─▒lmas─▒ i├žin gerekli ─▒s─▒ enerjisidir.

QL = S ( a . 1 ) . R . H . ( ti ┬ľ td ) . ZE ( kcal / h )

a = Havan─▒n s─▒zd─▒rma katsay─▒s─▒

1 = R├╝zgar─▒n geldi─či pencere ve kap─▒n─▒n hava s─▒z─▒nt─▒ aral─▒─č─▒ uzunlu─ču

R = Oda durum katsay─▒s─▒

H = Bina durum katsay─▒s─▒

ZE = K├Â┼če durum katsay─▒s─▒

R= Oda i├žine giren havan─▒n ak─▒p gidebilme durumunu belirler tablolardan al─▒n─▒r.

H=Yap─▒n─▒n uyguland─▒─č─▒ yerin, ├ževrenin durumunu ve in┼čaat tarz─▒na ba─čl─▒ ├Âzelliklerinin etkisinde bulunan bir katsay─▒d─▒r. Tablodan tespit edilir.

ZE= K├Â┼če pencere veya kap─▒s─▒ olan durumlarda =1 ,2

Di─čer b├╝y├╝n hallerde 1 al─▒n─▒r.

ZW= R├╝zgar zamm─▒d─▒r. Tablodan al─▒n─▒r.

Sembol

Anlam─▒

Sembol

Anlam─▒

DD

─░D

DK

─░K

Ta

D─▒┼č duvar

─░├ž duvar

D─▒┼č kap─▒

─░├ž kap─▒

Tavan

BBD

ÇPP

Tp

D├Â

ÇCP

Beton d─▒┼č duvar

Çift pimapen pencere

Tek pencere

D├Â┼čeme

Çift camlı pencere

Tablo 1 ; Is─▒ kay─▒p cetvelinde kullan─▒lan sembol ve anlamlar─▒

Pencere ve kap─▒lar─▒n ─▒s─▒ ge├žirme katsay─▒lar─▒ TMMOB` nin 84 nolu yay─▒n─▒ndaki pencere ve kap─▒lar─▒n ─▒s─▒ ge├žirme katsay─▒lar─▒ ├žizelgesinden al─▒nm─▒┼čt─▒r ve a┼ča─č─▒daki tabloda belirtilmi┼čtir.

PENCERELER

K ( Kcal / m2 h0 C )

├çift y├╝zeyli ah┼čap pencere

2,2

Tek pencere (ah┼čap)

4,5

Çift satıhlı pimapen pencere

2,6

Basit tek caml─▒ pencere

4,5

KAPILAR

D─▒┼č kap─▒ (madeni)

5,0

─░├ž kap─▒ (ah┼čap)

2,2

Balkon kap─▒s─▒ (ah┼čap)

4,0

Tablo 2 ; Pencere ve kap─▒lar─▒n ─▒s─▒ ge├žirme katsay─▒lar─▒,

─░┼čletme Durumu

0,1 ┬ľ 0,29

0,30 ┬ľ 0,69

0,70 ┬ľ 1,49

1,50

% ZD

I. ─░┼čletme

II. ─░┼čletme

20

15

15

15

III. ─░┼čletme

30

25

20

15

Tablo 3 ; Birle┼čtirilmi┼č art─▒r─▒m katsay─▒s─▒ ZD

Y├Ân

G GB B KB K KD D GD

% ZH

-5 -5 0 5 5 5 0 -5

Tablo 4 ; Y├Ân art─▒r─▒m─▒ ZH %

Tablo 5 ; HAVA SIZINTISI ISI GEREKS─░NMES─░ ─░├ç─░N GEREKL─░ DE─×ERLER─░N TESP─░T─░

Yap─▒n─▒n ┼čekli

Pencere Y├╝ksekli─či

H (m)

├çe┼čitli ├žok

Kanatl─▒

Pencereler

0,50

0,63

0,75

0,88

1,00

1,50

2,00

2,50

7,2

6,2

5,3

4,9

4,5

3,7

3,3

3,0

─░ki kanatl─▒ kap─▒

2,5

3,3

Tek kanatl─▒ kap─▒

2,10

2,6

Tablo 5.1 ; Pencerenin a├ž─▒lan k─▒sm─▒n─▒n ├žer├ževe uzunlu─ču

Pencere Cinsi

─░├ž kap─▒

FA (D─▒┼č pencere alan─▒)

FT (─░├ž kap─▒lar─▒n alan─▒)

Tahta veya plastik

Pencere

Çelik veya metal

pencere

Aral─▒kl─▒

< 3

Aral─▒ks─▒z

< 1,5

Aral─▒kl─▒

< 6

aral─▒ks─▒z

< 2,5

0,9

Tahta veya plastik

Pencere

Çelik veya metal

pencere

Aral─▒kl─▒

3 ile 9

Aral─▒ks─▒z

1,5 ile 3

Aral─▒kl─▒

6 ile 20

aral─▒ks─▒z

2,5 ile 6

0,7

Tablo 5.2 ; Oda durum katsay─▒s─▒ (R)

B├Âlgenin durumu

Binan─▒n durumu

H katsay─▒s─▒

Biti┼čik Nizam

Ayr─▒k Nizam

Normal b├Âlge

Mahfuz

Serbest

Çok serbest

0,24

0,41

0,60

0,34

0,58

0,84

R├╝zgarl─▒ b├Âlge

Mahfuz

Serbest

Çok serbest

0,41

0,60

0,82

0,58

0,84

1,13

Tablo 5.3 ; Bina durum katsay─▒s─▒

Malzeme

Pencere ve kap─▒ ┼čekli

Ah┼čap ve plastik

Pencere

Tek pencere

Çift camlı pencere

Çift pencere

3,0

2,5

2,0

Plastik ├žer├ževe

Tek veya ├žift caml─▒ pencere

Tek pencere

2,0

1,5

├çelik veya metal ├žer├ževe

Çift camlı pencere

Çift pencere

1,5

1,2

─░├ž kap─▒lar

E┼čiksiz kap─▒lar

E┼čikli kap─▒lar

40,0

15,0

D─▒┼č kap─▒lar aynen pencere gibi hesaplan─▒r.

Tablo 5.4 ; Pencere ve kap─▒ ├žer├ževesinin hava s─▒zd─▒rmazl─▒k katsay─▒s─▒ (a)

HESAPLAMALAR

├çift pencere (Ah┼čap)

─░├ž kap─▒ (Ah┼čap)

ISI KAYBI HESABI

1- ) D─▒┼č duvar (DD)

Malzeme cinsi

Kal─▒nl─▒k d (cm)

Is─▒ ileti┼čim katsay─▒s─▒

k ( kcal / mh┬░C)

D─▒┼č s─▒va

***********

1,200

Delikli tu─čla

8,5

0,430

K├Âp├╝k levha

3,0

0,004

Delikli tu─čla

8,5

0,430

─░├ž s─▒va

2,2

0,750

2 -) ─░├ž duvar (─░D)

Malzeme cinsi

Kal─▒nl─▒k d (cm)

Is iletme katsay─▒s─▒

H (kcal / m h┬░ C)

─░├ž s─▒va

2,2

0,750

Delikli tu─čla

8,5

0,430

─░├ž s─▒va

2,2

0,750

)Tavan (Ta)

Malzeme cinsi

Kal─▒nl─▒k d (cm)

Is─▒ iletim katsay─▒s─▒

K (kcal / m h┬░C)

Donat─▒l─▒ beton

16

1,8

─░zocam

0,035

ISI KAYBI HESABI

Yap─▒ bile┼čeni

Alan hesab─▒

Is─▒ kayb─▒ hesab─▒

Art─▒r─▒mlar

10

11

12

13

14

15

16

17

18

i┼čaret

Y├Ân

Kal─▒nl─▒k (cm)

Uzunluk (m)

Y├╝kseklik veya geni┼člik (m)

Alan (m2)

Adet

Çıkarılan alan (m2)

Hesaba giren alan (m2)

Is─▒ ge├žirme katsay─▒s─▒ (Kcal/m2 hoC)

S─▒cakl─▒k fark─▒ (oC) (Dt)

K x T (kcal /m2 h)

Zams─▒z (art─▒r─▒ms─▒z ─▒s─▒ kayb─▒ Qo (kcal/h)

ZD = Zy + Za (%)

ZW Kat y├╝kseklik

ZH Y├Ân zamm─▒

Z Toplam zam ( 1 + %)

Toplam ─▒s─▒ ihtiyac─▒ (Qh = Qi + Qs)

(20oC)

ÇP

1,06

1,88

1,993

7,97

2,2

38

83,6

666,29

─░K

1,11

2,22

2,444

2,464

2,2

11

27,10

DD

25,2

4,73

14,2

7,97

6,23

0,696

38

24,93

155,14

─░D

12,9

4,73

14,2

2,464

11,736

1,845

9,23

108,32

Ta

25

4,73

3,57

16,89

16,89

0,339

27

9,15

154,34

1111,39

15

-5

1,1

1222,53

933,09

2155,62

┬╗2156

ISI KAZANCI HESABI

Uygulama yeri = Sivas

Kullan─▒m amac─▒ = YAZ ┬ľ KI┼× kullan─▒m─▒na uygun

B├╝ro i├žin klima ├žal─▒┼čmas─▒

DI┼× HAVA ┼×ARTLARI

a ) Yaz KT = 33┬░C

YT = 20┬░C

ÙTq = 17,8°C

─░R = %48

b ) K─▒┼č KT = 18┬░C

YT = 18┬░C

─░R = %48

─░├ç HAVA ┼×ARTLARI

YAZ KT = 26┬░C

YT = 18,7┬░C

─░R = %66

K─▒┼č─▒n klima edilen mahaller = 20┬░C

Yaz klima y├╝kleri

A ┬ľ Harici y├╝kler

a ┬ľ Pencerelerden gelen ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

b ┬ľ Duvar, d├Â┼čeme ve tavandan gelen ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

c ┬ľ D─▒┼č havadan konveksiyonla gelen ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

d ┬ľ Havaland─▒rma ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

B ┬ľ Dahili y├╝kler

a ┬ľ ─░nsanlardan gelen ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

b ┬ľ Ayd─▒nlatma ve ─▒┼č─▒k kazan├žlar─▒

c ┬ľ Bilgisayar cihazlar─▒ndan ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

1.1 Pencerelerden g├╝ne┼č ─▒s─▒ kazan├žlar─▒

23 Temmuz

Y├Ân Saatler

22 Eyl├╝l

Y├Ân Saatler

Max kazanc─▒n oldu─ču tarih ve zaman

G ┬ľ 22 Eyl├╝l saat 12

1- ) G├ťNE┼× RADYASYONU ─░LE GELEN ISI KAZANCI

QRadyasyon = Pencere alan─▒ x pik y├╝k

= 12 m2 x 50 W /m2

= 600watt

= 516 kcal / h

Y├Ân

Saat

Saat

Saat

08:00

12:00

16:00

Bat─▒

50

50

500

Do─ču

500

50

50

G├╝ney

50

200

Kuzey

50

50

50

K D

350

50

50

G D

350

150

50

G B

50

150

350

K B

50

50

350

Tablo 6 ; Is─▒ kazan├žlar─▒ ( w /m2 , 40┬░ kuzey enlem)

Not : Mahalin g├╝ne radyasyonundan kaynaklanan so─čutma y├╝k├╝n├╝ bulmak i├žin

Pik y├╝k├╝n olu┼čtu─ču saati bulmak gerekir.

* Pencere yo─čunlu─ču D, KD ve GD cephelerinde fazla ise pik y├╝k saat 08:00 de olu┼čur

* Pencere yo─čunlu─ču B, KB ve GD cephelerinde ise pik y├╝k saat 16:00 de olu┼čur.

) ├çATIDAN GELEN Y├ťKLER

Q├çat─▒ = K x F x Dta┼č

= 0,339 x 16,89 x 7

= 40,01 watt

= 34,5 kcal / h

├çat─▒ i├žin e┼čde─čer s─▒cakl─▒k tablosu

SAAT

SAAT

SAAT

08:00

12:00

16:00

G├╝ne┼če maruz ├žat─▒lar

10

22

G├Âlgedeki ├žat─▒lar

Tablo 7 ; ├çat─▒ i├žin e┼čde─čer s─▒cakl─▒k tablosu

) ─░NSASNLARDAN OLAN ISI KAZANCI

a ) Duyulur ─▒s─▒

Qduy = 10 x 57

= 570 kcal / h

b ) Gizli ─▒s─▒

Qgizli = (6 x 44) + (4 x 113)

= 716 kcal / h

Not: 6 ki┼čiyi oturan 4 ki┼čiyi hafif i┼člerde ├žal─▒┼čan insanlar olarak kabul edilmi┼čtir. ( toplam 10 ki┼či)

Ki┼či ba┼č─▒na

Duyulur ─▒s─▒

Gizli ─▒s─▒

Toplam

Oturan insan

57

44

101

Hafif i┼člerde ├žal─▒┼čan insan

57

113

170

Tablo 8 ; ─░nsanlardan kazan─▒lan ─▒s─▒ miktar─▒

AYDINLATMA ─░LE GELEN ISI KAZANCI

QA =QTA . k1 . k2

= ( 40. 4) . 1 . 1,1

= 176 Watt

= 151 ,4 Kcal / h

QTA = Hesab─▒ yap─▒lan mahalin ayd─▒nlatma g├╝c├╝

(Hesab─▒m─▒zda 40 wattl─▒k 4 fl├╝oresan kulland─▒k.)

k1 = Kullanma fakt├Âr├╝ (ofis ve i┼čyerleri i├žin 1 al─▒n─▒r.)

k2 = ├Âzel armat├Âr fakt├Âr├╝ ( 1 -1,2 aras─▒nda al─▒n─▒r.)

DUVAR VE PENCERELERDEN OLAN ISI KAZANCI

a ) Pencereden konveksiyonla olan ─▒s─▒ kazanc─▒

Qpen = k . f . Dt

= 2,2 . 7,97 . 7

= 122,74 Kcal / h

b ) Duvardan konveksiyonla olan ─▒s─▒ kazanc─▒

Qduv = k . f . Dt

= 0,56 . ( 4,73 . 1,03 ) . 7

= 22,37 Kcal / h

HAVALANDIRMADAN DOLAYI GELEN Y├ťKLER

a ) Qduy = 4 . n . V

= 4 . 10 . 20

= 800 watt = 688 Kcal / h

b ) Qgiz = 3 . n . V

= 3 . 10 .20

= 600 watt = 516 Kcal / h

n = Ki┼či say─▒s─▒

V = Ki┼či ba┼č─▒na gerekli hava miktar─▒ (saatte)

TOPLAM SO─×UTMA Y├ťK├ť

QT = S (Qduy + Qgiz)

= 516 + 34,5 + 570 + 716 + 151,4 + 122,74 + 22,37 + 688 + 516

= 3337,01 Kacl / h

= 13247,93 Btu / h

TOPLAM ISITMA KAPAS─░TES─░

Toplam ─▒s─▒tma kapasitesi = 2165 Kcal / h = 8559,32 Btu / h

QKamp = 1,1 . 8559,32

= 9415 Btu / h

Montajl─▒ kliman─▒n ├Âzellikleri

Tipi : Pencere tipi s─▒cakl─▒k ┬ľ so─čuk klima

Kapasitesi : So─čutma 18000 btu / h

Is─▒tma 900 btu / h

So─čutucu ak─▒┼čkan : Freon ┬ľ 22

Motor g├╝c├╝ : 1,5 (Hp)

┼×ekil 3 ********************************************************

10 ┬ľ YORUM:

Bu projeyi yapmakta kullan─▒m amac─▒na uygun ve ortam ┼čartlar─▒na g├Âre ─▒s─▒ kazan├ž ve kay─▒plar─▒n─▒n hesab─▒n─▒ yap─▒p, bu hesaplara g├Âre bir klima montaj─▒ i├žin gereken par├žalar─▒ se├žtik. Bu projeyi yapmam─▒z ile g├╝n├╝m├╝zde ├žok ├Ânemli bir yeri olan ─▒s─▒tma ┬ľ so─čutma sistemleri hakk─▒nda bilgi edindik ve tablodan de─čerlerin okunmas─▒n─▒ ├Â─črendik.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Is─▒san ├žal─▒┼čmalar─▒ No: 158

Alarko ┼čirket katalo─člar─▒

Carier hesap tablolar─▒

Kalorifer tesisat─▒ esaslar─▒ T.M.M.O. 84 nolu yay─▒n

VNTES klima santralleri katalo─ču

KL─░MA KAB─░NLER─░ ( KONSOLLARI)

Bu cihazlar, radyat├Ârler bulunmayan pencere altlar─▒na yerle┼čtirilir ve pencere cihazlar─▒yla ayn─▒ g├╝ce ve s─▒n─▒rlamalara sahiptir, ayn─▒ i┼člevleri yerine getirir.

Hava so─čutmal─▒ kondenserleri olan cihazlar, besleme havas─▒n─▒n kondensere iletilmesi i├žin duvarda bir a├ž─▒kl─▒k gerekti─činden, yaln─▒zca d─▒┼č duvara ; su so─čutmal─▒ kondenserleri olan cihazlar ise i├ž duvara da yerle┼čtirilebilir.

Bu cihazlara aksesuar olarak elektrikli veya s─▒cak sulu hava ─▒s─▒t─▒c─▒lar─▒ tak─▒labilir. Piyasada hem ─▒s─▒tma hem de so─čutma sa─člayan klima kabinleri vard─▒r.

Is─▒tmadan so─čutmaya yada tersine ge├ži┼č, so─čutucu ak─▒┼č─▒n y├Ân├╝n├╝ de─či┼čtiren ├╝├ž y├Ânl├╝ bir vanayla sa─član─▒r.

─░┼×LEY─░┼× ─░LKES─░: D├Ân├╝┼č havas─▒ fan taraf─▒ndan emilir ve evaporat├Âre ge├žilir. Burada so─čutulan ve bir ├Âl├ž├╝de nemden ar─▒nd─▒r─▒lan hava ├ž─▒k─▒┼č ─▒zgaras─▒na gelir ve daha sonra yeniden havas─▒ ko┼čulland─▒r─▒lan odaya g├Ânderilir. ─░stenilen d─▒┼č hava oran─▒, bir damper yard─▒m─▒yla elle ayarlan─▒r. Ama bu ayar kesin de─čildir ve d─▒┼č hava oran─▒ bina i├žindeki bas─▒nca veya r├╝zgar bas─▒nc─▒na ba─čl─▒ olarak de─či┼čiklik g├Âsterebilir.

─░kinci bir fan d─▒┼č havay─▒ emer ve ├Ânce kondensere ve son olarak da atmosfere ├╝fler. Kondenser taraf─▒ndan havadan ayr─▒lan kondensat, ya ba┼čka bir boruya aktar─▒l─▒r ya da kondensat├Âre p├╝sk├╝rt├╝lerek buharla┼čmas─▒ sa─član─▒r. Bu, hermetik kompres├Âr├╝ ve hava so─čutmal─▒ kondenseriyle k├╝├ž├╝k ve kompakt bir so─čutma cihaz─▒d─▒r.

UYGULAMA : Klima kabinleri dar odalarda hava ko┼čulland─▒rma amac─▒yla kullan─▒l─▒r. Bunlar genellikle s─▒cak sulu ─▒s─▒tma sistemine sahip binalara yerle┼čtirilirler. ─░┼čyeri, otel ve tek odalar gibi fazla y├╝k├╝ olmayan ve fazla havaland─▒rma gerektirmeyen ortamlara uygundur.

KL─░MA SANTRALLER─░

Bunlar t├╝m├╝yle fabrikada monte edilmez. Bu cihazlar hava debisi 1,4 ┬ľ 28m3/s aras─▒nda de─či┼čir. Klima santralleri her zaman ├Âzel odalara ( tesisat dairesi) yerle┼čtirildi─činden estetik ├Âzellikler fazla ├Ânem ta┼č─▒maz. Bu nedenle tasar─▒mda kullan─▒┼čl─▒k ve i┼člevlik a─č─▒rl─▒k ta┼č─▒r.

┼×ekil 4 ******************************

Bu cihazlarda enerji d├Ân├╝┼č├╝m├╝ her zaman cihaz─▒n d─▒┼č─▒nda ger├žekle┼čir.

├ťNTES yap─▒m─▒ Galavnizli sacdan k─▒vr─▒larak profil ┼čeklinde karkas─▒ yap─▒l─▒p ve ├╝zeri galvanizli sacdan mamul panellerle kapl─▒ ( S─▒zd─▒rmazl─▒k i├žin paneller ├ževresine ├Âzel ama lastik ┼čeritler yerle┼čtirilerek, paneller plastik klipslerle ve c─▒vata somun ile tespit edilerek) tamamen s├Âk├╝lebilir tipte, i├ži ─▒s─▒ ve sese kar┼č─▒ istek ├╝zerine poli├╝retan veya strofor izole klima santralleri a┼ča─č─▒da belirtilen h├╝crelerden meydana gelmi┼čtir.

Nemlendirme h├╝cresi

Vantilat├Âr h├╝cresi

Aspirat├Âr h├╝cresi

Kar─▒┼č─▒m ve filtre h├╝cresi

├ľn ─▒s─▒t─▒c─▒ h├╝cresi

Egzoz h├╝cresi

Son ─▒s─▒t─▒c─▒ h├╝cresi

So─čutucu h├╝cresi

Klima santralleri panel d─▒┼č y├╝zeyleri iste─če g├Âre f─▒r─▒n boyal─▒ imal edilir.

13.1 ┬ľ NEMLEND─░RME H├ťCRES─░

Deflekt├Âr b├Âl├╝m├╝, su sirk├╝lasyon d├╝zeyi, Separat├Âr b├Âl├╝m├╝. S─▒zd─▒rmazl─▒k kontrol kap─▒s─▒ olarak d├Ârt b├Âl├╝mden meydana gelir. Bu b├Âl├╝mler galvanizli sa├žtan mamuld├╝r.

13. 2 ┬ľ VANT─░LAT├ľR H├ťCRES─░

Aspirat├Âri titre┼čim takozlar─▒, motor ve tahrik d├╝zeni, ├ž─▒k─▒┼č a─čz─▒ b├Âl├╝mlerinden olu┼čur. Ses ve sars─▒nt─▒n─▒n en az olmas─▒ i├žin vantilat├Âr statik ve dinamik olarak tam balansl─▒d─▒r. Vantilat├Âr ├ž─▒k─▒┼č a─čz─▒ flexible ba─člant─▒l─▒d─▒r.

13.3 ┬ľ ASP─░RAT├ľR H├ťCRES─░

Vantilat├Âr h├╝cresinin ├Âzelliklerini ta┼č─▒r.

13.4 - KARI┼×IM ve F─░LTRE H├ťCRES─░

a ) ─░├ž ve d─▒┼č hava damperleri ihtiva eder. Galvanizli sa├žtan mamul kanatlar, hava miktar─▒n─▒n Vol├╝metrik ayar─▒ i├žin kar┼č─▒l─▒kl─▒ a├ž─▒l─▒r kapan─▒r ┼čekilde tertip edilmi┼čtir.

b ) Y├╝ksek filtreleme ├Âzelli─čine sahip sentetik filtre ka├žaklar─▒na m├╝saade etmeyecek konstr├╝ksiyonda imal edilmi┼čtir. Optimal hava h─▒z─▒nda gerekli filtre y├╝zeyini sa─člayacak ┼čekilde ( V d├╝zeninde) tertiplenmi┼čtir. Standart filtre ├╝nitesi sentetik filtreden yap─▒lmaktad─▒r. Sentetik filtre eleman─▒, ├Âzel ta┼č─▒y─▒c─▒ k─▒zaklar vas─▒tas─▒yla kolayca ├ž─▒kar─▒l─▒p temizlenir.

13.5 ┬ľ ├ľN ISITICI H├ťCRES─░

Bak─▒r botu, al├╝minyum kanatl─▒ bataryalar k─▒zakl─▒ olarak ├Ân ─▒s─▒t─▒c─▒ h├╝creye monte edilir. Batarya iste─če g├Âre ├želik boru-├želik kanatl─▒ olarak imal edilebilir.

13.6 ┬ľ EGZOZ H├ťCRES─░

Elle kumanda veya motor tahrikli birbirine g├Âre ters ├žal─▒┼č─▒r, d├Ân├╝┼č ve egzoz havas─▒ damperleri ihtiva eder.

13.7 ┬ľ SON SISTICI H├ťCRES─░

├ľn ─▒s─▒t─▒c─▒ h├╝crenin ├Âzelliklerini ta┼č─▒r. Standart olarak son ─▒s─▒t─▒c─▒ h├╝cresi so─čutucu h├╝cre ile birlikte imal edilir.

13.8 ┬ľ SO─×UTUCU H├ťCRES─░

├ľn ─▒s─▒t─▒c─▒ h├╝cresinin ├Âzelliklerini ta┼č─▒r. Direkt expansiyonlu so─čutma sistemlerinde batarya, bak─▒r boru al├╝minyum kanatl─▒ imal edilir. Freon distribt├Âr├╝ ve kapilar botular─▒n─▒ ihtiva eder. So─čutucu batarya asgari 12 at├╝ hidrolik bas─▒n├ž testine tabi tutulur.

Santral tipi

Hava miktar─▒

Min. m3/h

Max m3/h so─čutma ─▒s─▒tma

Vatilat├Âr tipi

So─čutma kapasitesi kcal/h

Is─▒tma kapasitesi kcal/h

Asp. Vant.

mm

Egz.

mm

Mik.

mm

Is─▒t

mm

So─č.

mm

Nem

mm

Gen.

mm

Y├╝k.

mm

Is─▒t.

So─č.

mm

mm

mm

mm

mm

mm

mm

mm

├ťKS-1

750

2000

ÇRV 7-7

3500

ÇRV 7-7

25000

30000

800

400

600

350

450

800

700

700

800

250

450

200

270

220

300

100

100

130

250

├ťKS-2

1000

3800

ÇRV 7-7

5000

ÇRV 10-10

34000

39000

900

450

650

350

450

900

800

800

800

300

500

210

290

232

330

100

100

130

250

├ťKS-3

2250

5500

ÇRV 10-10

7600

ÇRV 12-12

54000

60000

1050

500

650

350

450

1050

900

900

800

300

600

290

340

330

395

100

100

130

250

├ťKS-4

5000

8500

ÇRV 12-12

12000

ÇRV 15-15

70000

74000

1150

550

750

350

450

1100

1100

1100

800

400

800

340

405

395

470

100

100

130

250

├ťKS-5

8500

11000

ÇRV 15-15

11500

ÇRV 18-18

115000

120000

1250

550

750

350

450

1200

1200

1150

800

400

900

405

480

470

560

100

100

130

250

├ťKS-6

9800

12500

ÇRV 18 -18

17500

ÇRV 20-20

130000

140000

1300

600

800

350

500

1300

1300

1250

850

500

1000

480

630

560

630

100

100

130

300

├ťKS-7

11500

14500

ÇRV 18 -18

20500

ÇRV 20 -20

165000

175000

1400

600

850

350

500

1400

1400

1300

850

500

1100

480

630

560

630

100

100

130

300

├ťKS-8

15000

21000

ÇRV 20-20

27000

ÇRV 25-25

220000

235000

1650

650

950

350

500

1600

1600

1550

850

600

1300

630

795

630

795

100

100

130

300

├ťKS-9

19000

24000

ÇRV 20-20

34000

ÇRV 25-25

280000

300000

1800

750

1050

350

550

1800

1800

1650

900

700

1500

630

795

630

795

100

100

130

300

├ťKS-10

24000

30000

ÇRV 25-25

41000

ÇRV 28 -28

330000

350000

2000

850

1200

350

550

2000

2000

1800

900

800

1700

870

795

870

795

100

100

130

300

├ťKS-11

30000

40000

ÇRV 28- 28

54000

ÇRV 30-28

440000

470000

2150

950

1300

350

600

2100

2400

1900

950

900

2100

870

940

870

870

100

100

130

300

├ťKS-12

39000

50000

ÇRV 30-28

69000

ÇRVÇ 28-20

575000

610000

2250

1050

1550

350

600

2200

2800

2050

950

1200

2200

940

870

870

676

100

100

130

300

├ťKS-13

49000

64000

ÇRVÇ 25-25

101000

ÇRVÇ28-28

700000

735000

2350

1300

1650

350

650

2350

3200

2300

1000

1300

2400

795

870

795

870

100

100

130

300

├ťKS-14

66000

71000

ÇRVÇ25-25

110000

ÇRVÇ20-28

790000

820000

2450

1400

1800

350

650

2500

3400

2400

1000

1400

2600

795

940

795

870

100

100

130

300

Tablo 9 ; klima santralleri kapasite ve boyut tablosu

13.10 ┬ľ SANTRAL ├ťN─░TELER─░NDE OLU┼×AN BASIN├ç KAYIPLARI (MMSS)

H├╝cre

Hava

h─▒z─▒

Filtre

Tipi

D├╝z

tipi

Kar─▒┼č─▒m

Veya egzoz

nemlendirme

Vantilat├Âr

Damper

seperat├Âr

─▒s─▒t─▒c─▒

so─čutucu

Çelik

Bak─▒r

Bak─▒r

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

s─▒ra

Min.

10

10

16

Max.

16

12

13

14

16

25

Tablo 10; Santrallerdeki bas─▒n├ž kay─▒plar─▒

13.11 nakliye ve montaj esnas─▒nda dikkat edilmesi gereken hususlar

1- H├╝crelerin nakliyesi esnas─▒nda bir ba┼čka elemana ├žarpmamas─▒na dikkat edilmelidir.

2- Ta┼č─▒nma esnas─▒nda dengelenmi┼č olarak kald─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

3- h├╝crelerin ─▒s─▒t─▒c─▒, so─čutucu borular─▒ veya damper milleri ta┼č─▒ma esnas─▒nda, itilip ├žekilmemeli, ta┼č─▒y─▒c─▒ olarak kullan─▒lmamal─▒d─▒r.

4- H├╝crelerin birbirine montaj─▒ yap─▒lmadan ├Ânce birbirine monte edilecek iki profil aras─▒na elastik conta yap─▒┼čt─▒r─▒l─▒p, profil y├╝zeyleri birbirine tamamen dengelendikten sonra birle┼čtirme i┼člemi ger├žekle┼čtirilmelidir.

5- H├╝crelerin ├╝zerine oturaca─č─▒ kaide betonunun zemininin d├╝zg├╝n olmas─▒na dikkat edilmelidir.

13.12- sistem ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmadan ├Ânce yap─▒lacak kontroller

1- T├╝m ak─▒┼čkan ba─člant─▒lar─▒n─▒n s─▒zd─▒rmazl─▒─č─▒ kontrol edilmelidir.

2- Tesisatta ve serpantinlerde hava kalm─▒┼č ise tahliye edilmelidir.

3- Nemlendirici pompa emi┼č seviyesi su kayna─č─▒ndan a┼ča─č─▒da olmal─▒d─▒r.

4- Motor, fan v.s, ba─člant─▒ vidalar─▒ kontrol edilmelidir.

5- H├╝cre i├žerisinde toz v.s, temizli─či yap─▒lmal─▒d─▒r.

6- Elektrik tesisat─▒nda topraklama yap─▒l─▒p yap─▒lmad─▒─č─▒ kontrol edilmelidir.

7- Fan kay─▒┼člar─▒n─▒n gerginli─či ve fan d├Ân├╝┼č y├Ân├╝ kontrol edilmelidir.

13.13- ─░┼čletme esnas─▒nda yap─▒lacak kontroller

1- En ge├ž bir filtreler kontrol edilmeli, kirlenmi┼č ise temizli─či yap─▒lmal─▒d─▒r.

2- ├ť├ž ayda bir fan kay─▒┼č gerginli─či ve c─▒vata ba─člant─▒lar─▒n─▒n s─▒k─▒l─▒─č─▒ kontrol edilmelidir.

3- Nemlendirme b├Âl├╝m├╝ fiskiyelerinin ayda bir kontrol├╝ yap─▒lmal─▒d─▒r gerekiyorsa temizlenmelidir.

4- Serpantinler fanlar ve santral i├žindeki di─čer elemanlar y─▒lda en az bir kez temizlenmelidir.

Sorun

Kontrol mahalli

Olas─▒ sebepler

Yetersiz

Hava

debisi

Fan

D├Ânme y├Ân├╝ yanl─▒┼čt─▒r.

Kanallar

Bas─▒n├ž d├╝┼č├╝m├╝ gere─činden fazlad─▒r

Kanallarda t─▒kanma vard─▒r.

Filtreler

T─▒kanm─▒┼čt─▒r

Bataryalar

T─▒kanm─▒┼čt─▒r.

A┼č─▒r─▒ hava

debisi

Kanallar

Bas─▒n├ž d├╝┼čmesi gere─činden fazlad─▒r.

Kanallar b├╝y├╝kt├╝r.

Taze hava giri┼či veya d├Ân├╝┼č├╝ y├╝ksektir.

Santral h├╝creleri

Filtreler tak─▒lmam─▒┼čt─▒r.

H├╝cre kapaklar─▒ a├ž─▒kt─▒r.

By-pass damperi y├╝ksektir.

Yetersiz ─▒s─▒

transferi

Batarya

Giri┼č/├ž─▒k─▒┼č ba─člant─▒s─▒ yanl─▒┼čt─▒r.

Batarya kirlenmi┼čtir.

Sistemde hava vard─▒r.

Santral hava debisi y├╝ksektir.

Pompa

D├Ân├╝┼č y├Ân├╝ yanl─▒┼čt─▒r.

Bas─▒n├ž yetersizdir.

Su debisi yetersizdir.

Likit hatt─▒

Borular izolesizdir.

Termostat set edilmi┼čtir.

Yetersiz

Nemlendirme

Fiskiyeler ve filtre

Kire├ž olmu┼čtur.

Pompa filtresi t─▒kal─▒d─▒r.

Pompa

Havuzda su yoktur. D├Ân├╝┼č y├Ân├╝ yanl─▒┼čt─▒r

Filtre t─▒kanm─▒┼čt─▒r.

Batarya

├ľn ─▒s─▒tma yetersizdir.

Buharla┼čma y├╝zeyi

Y├╝zey kirli,t─▒kal─▒ ve bozuktur.

Fiskiyeler t─▒kal─▒d─▒r.

g├╝r├╝lt├╝

Fan motoru

Rotor balans─▒ bozuk veya gev┼čektir.

Hava ├ž─▒k─▒┼č a─čz─▒ hasarl─▒d─▒r.

V ┬ľ kay─▒┼č veya kasnaklar

Kasnak ile mil bo┼člukludur.

Kay─▒┼člar gev┼ček/s─▒k─▒/a┼č─▒nm─▒┼čt─▒r.

Kay─▒┼č kesiti yanl─▒┼č se├žilmi┼čtir.

Motor veya fan gev┼čemi┼čtir.

Kasnaklar ayn─▒ hizada de─čildir.

Fan yataklar─▒

Ya─čs─▒zd─▒r. Yataklar bozulmu┼čtur

Yatak ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ gev┼čemi┼čtir.

Motor

Elektrik voltaj─▒ yanl─▒┼čt─▒r.

Eksik faz geliyordur

Rotor ve stator s├╝rt├╝n├╝yordur.

So─čutma fan─▒ kapa─ča ├žarp─▒yordur.

Y├╝ksek h─▒z

Kanallar─▒n kesitleri k├╝├ž├╝kt├╝r.

Kanallarda titre┼čim vard─▒r.

Bas─▒n├ž kayb─▒ gere─činden fazlad─▒r.

Pompalama

Kanallar b├╝y├╝kt├╝r.

Kanallarda rezonans olu┼čuyordur.

Geri tepme ve vuruntu

Kanal i├ži hava h─▒z─▒ y├╝ksektir.

Kanallarda titre┼čim vard─▒r.

Vibrasyon ├Ânleyici ├žok s─▒k─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Santral panelleri uygun monte edilmemi┼čtir.

Tablo 11; Ar─▒za arama ├žizelgesi

SPL─░T KL─░MA C─░HAZLARI

Bu cihazlar evler, k├╝├ž├╝k i┼čyerleri, d├╝kkanlar ve ofislerin iklimlendirilmesin de en yayg─▒n kullan─▒lan sistemlerdir. Bu sistemlerde kompres├Âr ve kondenser ├╝nitesi ki bu d─▒┼č ├╝nite denir, bah├že, teras, binalar─▒n d─▒┼č cepheleri gibi yerlere bina d─▒┼č─▒na yerle┼čtirilir. Havay─▒ ┼čartland─▒ran evaporat├Âr serpantini, havay─▒ dola┼čt─▒ran fan ve filtre, conta v.s, gibi di─čer aksesuar ve i├ž ├╝niteyi olu┼čturur. ─░├ž ├╝nite ile d─▒┼č ├╝nite so─čutucu ak─▒┼čkan borular─▒ ile birbirine ba─čl─▒d─▒r. ─░├ž ├╝nite kanals─▒z duvar tipi olabilece─či gibi kanal tipide olabilir. Kanal tipi i├ž ├╝nitelere ba─članan kanal sistemiyle ┼čartland─▒r─▒lan hava farkl─▒ hacimlere ta┼č─▒nabilir.

Duvar tipi i├ž ├╝niteler do─črudan ┼čartland─▒r─▒lacak hacme yerle┼čtirilirler. Bu nedenler bu ├╝niteler dekoratiftir. Kanal ipi i├ž ├╝niteler ise bodrum, garaj, tavanaras─▒, asama tavan i├žin, mutfak ve gardrop gibi b├Âl├╝mlere yerle┼čtirilerek gizlenir. Split klima cihazlar─▒nda sadece so─čutma yap─▒labildi─či gibi, ─▒s─▒ pompas─▒ tiplaerinde hem so─čutma hem de ─▒s─▒tma yap─▒labilmektedir. Ayr─▒ca kanal tipi cihazlarda d─▒┼č hava ba─člant─▒s─▒ yap─▒larak istenilen oranda taze havay─▒ ┼čartland─▒ran ortama temin etmek m├╝mk├╝nd├╝r. ├ľzellikle lokanta, diskotek, vb. yerlerde bu havaland─▒rma ├žok ├Ânemlidir. Kanal tipi bir split klima uygulamas─▒nda ana elemanlar:

d─▒┼č ├╝nite,

i├ž ├╝nite,

kanal ├╝nitesi,

menfezler,

kontrol elemanlar─▒,

aksesuarlardan olu┼čur

14.1. ─░stenilen ├ľzellikler:

Split klima cihazlar─▒nda sa─članmas─▒ istenilen ├Âzellikler a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r:

D─▒┼č ├╝niteler;

Galvanizli sacdan (G-90) mamul, finn boyal─▒, darbelere dayan─▒kl─▒, g├╝zel g├Âr├╝n├╝┼čl├╝;

Bak─▒r borulu serpantin yeterli b├╝y├╝kl├╝kte ─▒s─▒ ge├ži┼č y├╝zeyleri,

Sessiz kompras├Âr ve kondenser fan─▒, iyi ses izolasyonu,

Uzun ├Âm├╝rl├╝ ve verimli kompres├Âr, fan ve tamamen kapal─▒ fan motoru

Kolay ula┼č─▒m ve servis imkan─▒,

S─▒zd─▒rmaz ve kolay servis yap─▒labilen sen prin├žten servis valfleri,

So─čutucu ak─▒┼čkan s─▒v─▒ hatt─▒ fabrikada imal edilmi┼č,

Yerden y├╝kseltilmi┼č dip levhas─▒,

14.1.1. Kanal Tipi ─░├ž ├ťniteler:

1- Kabartma s─▒val─▒ galvaniz (G-90) ├želik g├Âvde

2- Basit elektrik ba─člant─▒s─▒

3- En az iki kademe ├╝fleme fan─▒,

4- Fabrikada tesisi edilmi┼č ─▒s─▒t─▒c─▒ kitler,

5- Fabrikada tesis edilmi┼č ak─▒┼č kontrol├╝,

6- Metal olmayan uzun ├Âm├╝rl├╝ plastik drenaj tavalar─▒

7- D├╝┼č├╝k ses seviyesi,

8- Yatay ve dikey kullanma imkan─▒,

9- D─▒┼č hava ba─člant─▒ imkan─▒,

10- Oda termostat─▒ ile kumanda imkan─▒,

11- Filtre imkan─▒,

14.1.2. Duvar Tipi ─░├ž ├ťniteler:

1- Kimyasal etkilere dayan─▒kl─▒ termoplastik d─▒┼č kabin,

2- G├Âvde ve i├ž kabin ├želik,

3- Hava y├Ânlendirici kanatlarla istenilen y├Âne hava ├╝fleme,

4- ├ť├ž devirli ├╝fleme fan─▒,

5- Kolay s├Âk├╝l├╝p tak─▒labilen filtre,

6- Duvara monte edilebilen uzaktan kumanda,

7- ├çok d├╝┼č├╝k ses seviyesi,

14.2. Sistem Dizayn─▒

Split klima sistemleri k├╝├ž├╝k ├žapl─▒ uygulamalarda kullan─▒ld─▒klar─▒ndan hesap, boyutland─▒rma ve se├žimleri pratik olmal─▒d─▒r. Sistem dizayn─▒ a┼ča─č─▒daki adamlarda olu┼čur.

So─čutma ─▒s─▒tma y├╝kleri hesaplan─▒r.

Kanal yerle┼čimi ve ge├ži┼čleri hesaplan─▒r.

Cihaz yerle┼čim yeri planlan─▒r.

Maximum hava debisi belirlenir.

D├╝┼č├╝k yerlerdeki hava debisi belirlenir.

Cihaz se├žimleri yap─▒l─▒r.

Kanal dizayn─▒ ve menfez se├žimleri yap─▒l─▒r

14.2.1 Kanal Split Klima

┼čekil 6 *******************************************

Taze d─▒┼č hava al─▒nmas─▒ ve ortam─▒n pozitif bas─▒n├žta durmas─▒ sonucu sigara kokusu toz ├Ânlenir, i├ž hava kalitesinin d├╝┼čmesi ├Ânlenir. Duvar tipi split klima uygulamalar─▒ndan daha sessiz ├žal─▒┼č─▒r. Klimatize edilen ortamda rahats─▒z edici hava ak─▒mlar─▒ (cereyan etkisi ) olu┼čmaz, homojen bir s─▒cakl─▒k da─č─▒l─▒m─▒ elde edilir. B├╝y├╝k kapasite sayesinde bir yada birka├ž cihazla geni┼č hacimler klimatize edilebilir. ─░lk yat─▒r─▒m maliyeti de ve cihazlar i├žin gereken rezervasyon d├╝┼čer.

─░├ž ├╝nitenin dikey veya yatay monte edilebilmesi sayesinde montaj─▒ ve gizlenmesi kolayd─▒r. Bu ├Âzelliklerle en efektif ve hesapl─▒ sistemdir. Villalar , b├╝rolar, te┼čhir ve g├Âsteri merkezleri, lokantalar ve benzeri gibi hacimler i├žim m├╝kemmel ├ž├Âz├╝m sa─člar:

┼×ekil 7 **********************************************

14:2.2 Duvar Tipi Split Klima

S├╝per sessiz mikroproresor kontroll├╝ m├╝kemmel sistemdir. Programlanabilir. LCD uzaktan kumanda ile so─čutma ve nem alma fan fonksiyonlar─▒ ├žal─▒┼čt─▒rma imkan─▒. Uyku modunda ├žal─▒┼čma, enerji tasarrufu sa─člar estetik ve g├╝r├╝lt├╝s├╝ ve k├╝├ž├╝k boyutlar─▒ ile her dekora ve her mekana uyar. 3 ayr─▒ fan h─▒z─▒ ve otomatik hava kanatlar─▒ sayesinde istenilen miktarda ├žok y├Ânl├╝ hava da─č─▒t─▒m─▒ yap─▒l─▒r

┼×ekil 8 ***************************

14.2.3. Pencere Tipi Split Klima

kolay montaj ve estetik g├Âr├╝n├╝m ile istenilen her yerde uygulama imkan─▒ sa─člar. Bak─▒r boru ve al├╝minyum kanatlardan olu┼čan ─▒s─▒ e┼čanj├Âr├╝ ile y├╝ksek ├žal─▒┼čma performans─▒na sahiptir. 3 de─či┼čik fan h─▒z─▒ ve ayarlanabilen hava kanatlar─▒ sayesinde ihtiyaca g├Âre orijinal so─čutma sa─član─▒r.

Kompres├Âr i├žin ayr─▒lm─▒┼č ├Âzel b├Âl├╝m├╝ ile sessiz ├žal─▒┼č─▒r. Ayarlanabilen termostat sayesinde maximum konfor sa─član─▒r. Duvar kapatma aparatlar─▒, montaj kolayl─▒─č─▒ hemde estetik g├Âr├╝n├╝m├╝ beraber getirmektedir.

┼×ekil 9 ***********************************************

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

End├╝striyel Do─čal Gaz Tesisatlar─▒, D├Ân├╝┼č├╝m Ve Enstrumentasyonu

END├ťSTR─░YEL DO─×AL GAZ TES─░SATLARI, D├ľN├ť┼×├ťM VE ENSTRUMENTASYONU

Do─čal gaz, fiziksel ├Âzellikleri dolay─▒s─▒ ile end├╝striyel kullan─▒m─▒ rahat, kontrolu kolay, ve gerek hava ve gerekse ├ževreyi en az kirleten bir yak─▒t olarak sanayinin en tercih edilen yak─▒tlar─▒ndan birisi olmu┼čtur.

End├╝striyel bir tesis i├žinde do─čal gaz─▒n kullan─▒labilir duruma getirilmesi i├žin, gaz─▒n tesise girdi─či ilk noktadan, gaz─▒n f─▒r─▒nlarda, kazanlarda yand─▒─č─▒ son noktaya kadar spesifik bir m├╝hendislik gerektiren ┼čebeke dizayn─▒ i├žinde muhtelif kademelerde kontrolu, ayar─▒, temizlenmesi, emniyet alt─▒na al─▒nmas─▒ ve ak─▒┼č ve yanma proseslerinin bir d├╝zen i├žnde ayarlanmas─▒ gerekmektedir. T├╝m bu kademeler, gaz─▒n istenilen noktalar─▒ sevki i├žin kullan─▒lan boru hatlar─▒n─▒ ve bu hatlar ├╝zerindeki enstrumentasyonu i├žerir.

Enstrumantasyon, gaz m├╝hendisli─činin belli-ba┼čl─▒ b├Âl├╝mlerinden birini te┼čkil eder. End├╝striyel tesislerde gaz sistemleri enstrumantasyonlar─▒ a┼ča─č─▒daki ┼čekilde nitelendirilebilir:┬á

Genel Sistem Enstrumentasyonu

├ľl├žme Sistemleri

Emniyet Sistemleri

Yakma Sistemleri Enstrumentasyonu

Yakma Sistemleri Proses Kontrolu

Genel sistem enstrumantasyonu ba┼čl─▒ca, fabrikaya orta-y├╝ksek bas─▒n├žlarda gelen gaz─▒n bas─▒nc─▒n─▒n, fabrikada emniyetli ve gerekli olacak seviyede bir bas─▒nca d├╝┼č├╝r├╝ld├╝─č├╝ ve fabrika t├╝ketiminin gaz sat─▒c─▒s─▒ ile gaz al─▒c─▒ aras─▒ndaki sat─▒┼č anla┼čmalar─▒na baz al─▒nacak hac─▒m ├Âl├ž├╝m├╝n├╝n yap─▒ld─▒─č─▒ bir giri┼č istasyonunu i├žerir. Bu istasyon reg├╝lat├Ârler, hac─▒m ├Âl├žme saya├žlar─▒ ve ├Âl├ž├╝len hac─▒mlar─▒ standart ┼čartlara ├ževiren hac─▒m d├╝zelticiler, gaz─▒ temizleyen filtreler ve baz─▒ emniyet cihazlar─▒ndan meydan gelirler. Baz─▒ ├Âzel yerlerde gelen gaz─▒n bas─▒nc─▒ y├╝ksekse, istasyonda bas─▒n├ž d├╝┼č├╝rme esnas─▒nda meydana gelecek so─čumay─▒ dengelemek i├žin istasyon giri┼člerinde gaz ─▒s─▒t─▒c─▒lar─▒ kullan─▒l─▒r.

Bu istasyondan sonra, fabrika i├ži dahili da─č─▒t─▒m sistemi ile gaz─▒n kullan─▒m noktalar─▒na ula┼čmas─▒ sa─član─▒r. Da─č─▒t─▒m sistemi i├žinde, ak─▒┼č esnas─▒nda borularda vibrasyonu ve sesi ├Ânlemek i├žin da─č─▒t─▒m borular─▒, i├žlerinden akan gaz hacminin bir fonksiyonu olarak ebatland─▒r─▒l─▒r. Da─č─▒t─▒m sistemine ait borular─▒n optimum g├╝zergahlardan ge├žirilmesi ve bu g├╝zergahlar─▒n gereken emniyeti sa─člayacak ┼čekilde se├žilmesi gerekmektedir. Boru ebatlar─▒ ak─▒┼č h─▒z─▒, debi, bas─▒n├ž kay─▒plar─▒ ve gaz transfer hac─▒mlar─▒ parametrelerini, i├žeren bir optimizasyon ile tesbit edilmektedir.

Her kullan─▒m noktas─▒na, ana transfer hatt─▒ndan bran┼č hatlar─▒ ├žekilir. Bu hatlar ├╝zerinde do─čal gaz─▒ gerekti─činde izole edecek el kumandal─▒ veya uzaktan kumandal─▒ motor vana bulunur. K├╝resel vanalar, kolay kullan─▒m ├Âzelli─či ile en fazla tercih edilen valflerdir.

Baz─▒ hallerde her bran┼č ayrac─▒nda , opsiyonel olarak uzaktan kumandal─▒ (Elektrikli ) bir emniyet kapama valfi d├╝┼č├╝n├╝lebilir. B├Âyle bir valf ├Âzellikle tehlikeli atmosfer giri┼člerinde ihdas edilebilir. Valf ayr─▒ca “A├ž─▒k-Kapal─▒” sinyalizasyon anahtar─▒ ile de techiz edilebilir.

F─▒r─▒nlar ve kazanlar i├žin gaz─▒n yanma sistemlerine kadar nakli esnas─▒nda ├že┼čitli enstrumanlar mevcut oldu─čundan ve her enstruman kendi ├Âzelliklerine g├Âre ├že┼čitli orifice, nozzle, vs.gibi son derece hassas kontrol par├žalar─▒ i├žerdi─činden gaz─▒n m├╝mk├╝n olan optimum seviyede temiz ve yabanc─▒ maddelerden ari olmas─▒ gerekir. Bu i┼č i├žin bir gaz filtresi kullan─▒lmas─▒, ├Âzellikle ilk start up┬ĺlarda ├Ânemli olabilir. Genellikle, yeni devreye giren tesislerde boru hatlar─▒ kaynak ├žapaklar─▒, yabanc─▒ maddeler vs. ile bir hayli dolu oldu─čundan, filtrelerin ilk devreye almadan sonra ├žok s─▒k aral─▒klarla de─či┼čtirilmesi ve kontrolu gerekecektir.

Temel Enstrumentasyonda en ├Ânemli komponent do─čal gaz─▒n tevzi bas─▒nc─▒ndan, sistem i├žin gerekli yakma bas─▒nc─▒na d├╝┼č├╝r├╝ld├╝─č├╝ ikici kademe veya nihai reg├╝lat├Ârlerdir. Reg├╝lat├Ârler, yay operasyonlu olabilece─či gibi ├Âzellikle y├╝ksek bas─▒n├žlarda se├žilen “Pilot operasyonlu” tip olabilirler. Pilot operasyonlu reg├╝lat├Ârler ├žok hassast─▒r ancak pahal─▒d─▒rlar. Bu sebeble genellikle ├ž─▒k─▒┼č bas─▒nc─▒n─▒n 300 mbar veya daha d├╝┼č├╝k oldu─ču durumlarda, yay operasyonlular kullan─▒labilir.

Reg├╝lat├Ârlerin ba┼čl─▒ca i┼člevi gerek maksimum ve gerekse minimum debide, yakma donan─▒mlar─▒ kontrol vanas─▒na kadar fix bir bas─▒n├žta do─čal gaz─▒ haz─▒r tutmas─▒d─▒r.

Bir reg├╝lat├Âr├╝n gaz ├žeki┼č ve kesi┼č durumlar─▒na g├Âre bir “Cevaplama” s├╝resi vard─▒r. Reg├╝lat├Âr “cevaplama” s├╝relerinin uzamas─▒ ve bas─▒n├ž dalgalanma boyutlar─▒n─▒ b├╝y├╝t├╝r. Genellikle cevaplama s├╝relerinin 2 saniyeyi ge├žmemesi istenir. Bununla beraber, de─či┼čik uygulamalara g├Âre, cevap s├╝resi bu s─▒n─▒r i├žindede olsa bas─▒n├ž dalgalanma boyutlar─▒ ├žok de─či┼čik olabilir.

Reg├╝lat├Ârleri takip eden d├Ârd├╝nc├╝ cihaz, genellikle ├Âl├žme cihazlar─▒ olur. Saya├ž konumlar─▒, enstrumentasyon maliyeti a├ž─▒s─▒ndan ├Âzellik arzeder. Saya├ž ebatlar─▒, dolay─▒s─▒yla maliyetleri, kullan─▒ld─▒─č─▒ devredeki bas─▒n├ž artt─▒k├ža azalaca─č─▒ndan bazen, saya├žlar─▒n reg├╝lat├Âr ├Ânlerine ve hemen filtreden sonra konulmas─▒ bir alternatif olabilir. Muhtelif saya├ž tipleri vard─▒r. Bunlar:┬á

Diyaframl─▒ Tip ( ├žok d├╝┼č├╝k bas─▒n├žlar i├žin ) :

Pozitif deplasmanl─▒ saya├žlar

Orifis tipi saya├žlar

T├╝rbin tip saya├žlar

Diyafram tip saya├žlar daha ziyade 50 mbar alt─▒nda ve 100 m3 ‘e kadar debiler i├žin d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Hacim d├╝zelticiler veya ├ževiriciler, sayac─▒n monteli oldu─ču devredeki bas─▒n├ž ve ─▒s─▒ya g├Âre kaydedilen “Ger├žek” hacmi 0┬░ C-1 Atmosfer veya 15┬░ C-1 Atmosfer ┼čartlar─▒ndaki normal veya standart m3 de─čere ├ževirmektedir. Bunlar mekanik tip olabilece─či gibi elektronik tiptede olabilirler.

Otomatik Emniyet Kapama Valfleri

Bu valflerin ba┼čl─▒ca ├╝├ž t├╝r├╝ mevcuttur :

Kontrol alt─▒ndaki bas─▒nc─▒n y├╝kselmesinde kapatan,

Kontrol alt─▒ndaki bas─▒nc─▒n azalmas─▒nda kapatan,

Kontrol alt─▒ndaki bas─▒nc─▒n y├╝kselmesi veya azalmas─▒ halinde kapatan

Reg├╝lat├Ârler herhangi bir sebeble beklenmedik bir anda ar─▒za yapabilirler. Reg├╝lat├Âr ├ž─▒k─▒┼č bas─▒nc─▒n─▒n kontrol d─▒┼č─▒nda y├╝kselmesi durumunda, bu durumu hissedip, reg├╝lat├Âr giri┼čini kapayan otomatik emniyet kapama valfleri kullan─▒lmas─▒ art─▒k m├╝him bir uygulama haline gelmi┼čtir. ─░lk iki t├╝r valf─▒n maliyeti hemen hemen ayn─▒ olmakla beraber, ├╝├ž├╝nc├╝ tip ilave bir maliyet getirir, ancak baz─▒ kritik yakma donan─▒mlar─▒nda, yakma sistemleri i├žindeki gaz bas─▒nc─▒n─▒n y├╝ksek olmas─▒ kadar, d├╝┼č├╝k olmas─▒ da ├Ânemli bir fakt├Âr oldu─čundan, bu ├že┼čit bir enstruman gerekebilir.

Otomatik Emniyet Tahliye Valfleri

─░kinci bir emniyet enstruman─▒ otomatik tahliye vanas─▒d─▒r. Otomatik Emniyet tahliye vanalar─▒, herhangi bir sebeble reg├╝lat├Âr ├ž─▒k─▒┼č bas─▒nc─▒n─▒n artmas─▒ ve otomatik kapama fonksiyonunun ├žal─▒┼čmamas─▒ halinde, belirli bir set bas─▒nc─▒n─▒n ├╝zerindeki gaz birikimini atmosfere tahliye etme i┼člevini g├Âr├╝r. Set bas─▒n├žlar─▒, otomatik kapama valflerinin set bas─▒n├žlar─▒n─▒n biraz ├╝st├╝ndedir.

Yakma sistemleri Enstrumentasyonu

Yakma sistemleri, de─či┼čik ama├žlara g├Âre de─či┼čik dizaynlar─▒ i├žermekle beraber, genel olarak hemen hepsinde m├╝┼čterek unsurlar vard─▒r ve bunlar─▒ a┼ča─č─▒daki gibi s─▒ralayabiliriz.┬á

Gaz/Hava yanma oran─▒

Hava ayar─▒

Gaz ayar─▒

Alev kontrolu

Is─▒ kontrolu

Sistem Emniyet Enstrumanlar─▒

T├╝m yakma donan─▒mlar─▒nda ┼č├Âyle veya b├Âyle bu 6 unsurun kontrolunu ve manipulasyonunu sa─člayan enstrumanlar bulunur.

Yakma donan─▒mlar─▒nda talep edilen enerjiye g├Âre yak─▒t ve yakma kontrolu ba┼čl─▒ca 3 ayr─▒ ipte olabilir :

A├ž/Kapa Kontrol

Kademeli Kontrol ( genellikle iki kademeli )

Oransal Kontrol

A├ž/Kapa kontrol tipi, isminden de anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere fix bir set de─čeri i├žin, ─▒s─▒ talep eden f─▒r─▒na fix bir h─▒zda ─▒s─▒ enerjisi sa─člar ve sistem ─▒s─▒ set de─čeri a┼č─▒ld─▒─č─▒nda br├╝l├Âr ate┼člemeyi kapat─▒r. Kademeli kontrolda br├╝l├Âr, ─▒s─▒ set de─čerinin alt─▒na d├╝┼č├╝r├╝lmesinde y├╝ksek alevleme┬ĺye, ─▒s─▒ set de─čerinin a┼č─▒lmas─▒nda ise al├žak alevleme┬ĺye ge├žer. Bu sistemlerde ─▒s─▒ set de─čerinin ├╝st ve alt─▒nda limit de─čerler olup bu de─čerlere ula┼č─▒ld─▒─č─▒nda br├╝l├Âr stop eder veya stop ‘ta ise ate┼člemeye ge├žer.

Oransal sistemler ise, gaz ve hava oranlar─▒ muhafaza edilebildi─či s├╝rece en ideal kontrol┬á ┼čekli olup, gaz ve hava kontrolleri m├╝┼čtereken ─▒s─▒ talebinin artmas─▒ veya azalmas─▒na g├Âre linear bir kontrol fonksiyonu yaparak sisteme hava ve gaz giri┼člerini, ayarlanm─▒┼č gaz/hava oran─▒ de─či┼čmeksizin azalt─▒r veya ├žo─čalt─▒rlar.

Yanma i├žin ┬ôYakma Havas─▒┬ĺna ihtiya├ž vard─▒r. Bu hava gerekli debi ve bas─▒n├žta hava fan/motor gruplar─▒ ile sa─članmaktad─▒r. Br├╝l├Âre ( Br├╝l├Ârlere ) giden yakma havas─▒ kontrol vanalar─▒ ile ayarlan─▒r. El kumandal─▒ basit f─▒r─▒nlarda, bu kontrol vanas─▒ basit bir kelebek valf olabilece─či gibi otomatik kontrollu f─▒r─▒nlarda, bir servo-motor akuple edilmi┼č, kelebek veya ├Âzel baz─▒ vanalar kullan─▒lmaktad─▒r.

Hava kontrol vanas─▒ ├ž─▒k─▒┼č─▒ndaki hava bas─▒nc─▒, debinin y├╝ksek veya al├žak olu┼čuna g├Âre, de─či┼čen bir bas─▒n├ž yarat─▒r. Hava bas─▒nc─▒ndaki debiyle orant─▒l─▒ bu de─či┼čim gaz kontrol vanas─▒n─▒n kontrolunda kullan─▒l─▒r. B├Âylece yanma i├žin gerekli gaz/hava kar─▒┼č─▒m oran─▒ 1/10 sa─član─▒r. Baz─▒ f─▒r─▒n sistemlerinde benzer kontrol enstrumanlar─▒ olmakla beraber hava/gaz oran─▒n─▒n fix de─čerde muhafazas─▒ bir micro-processor ile yap─▒lmaktad─▒r. Burada gerek hava ve gerekse gaz debileri ├Âl├ž├╝l├╝r ve analog sinyaller arac─▒l─▒─č─▒yla ula┼čt─▒r─▒lan ├Âl├ž├╝m de─čerleri micro-processor ‘de de─čerlendirilerek hava ve gaz kontrol valfleri ayarlan─▒r.

Br├╝l├Âr donan─▒mlar─▒, br├╝l├Âr performanslar─▒n─▒ devaml─▒ kontrol alt─▒nda tutan sens├Ârleri i├žerir. Bir ate┼čleme r├Âlesi, sens├Ârlerden al─▒nan durum sintallerine g├Âre b├╝rl├Âr├╝ devreye sokar veya ├ž─▒kar─▒r. Br├╝l├Ârlerin ├žal─▒┼čmas─▒ esnas─▒nda devaml─▒ kontrol edilen ba┼čl─▒ca parametreler :

Al├žak ( kifayetsiz ) hava bas─▒nc─▒,

Al├žak ( kifayetsiz ) gaz bas─▒nc─▒,

Y├╝ksek gaz bas─▒nc─▒

Alev kayb─▒

Y├╝ksek f─▒r─▒n ─▒s─▒s─▒

Alev kayb─▒, br├╝l├Ârler ├╝zerindeki “UV Tipi ” veya ┬ôIonisation” tipi detekt├Ârler ile devaml─▒ kontrol alt─▒ndad─▒r. Pilot ate┼čleme solenoid valfleri, otomatik ve s─▒ral─▒ ate┼člemenin uyguland─▒─č─▒ yerlerde gerekecektir. Bunlar devaml─▒ pilot veya kesintili pilot tercihlerine g├Âre ya devaml─▒ a├žar veya belirli aral─▒klarla A├ž/Kapa yaparlar.

Buraya kadar, bir end├╝striyel i├žin gerekebilecek do─čal gaz sistemine ait ├žok basit ve ├Âzet bilgiler verildi. End├╝striyel do─čal gaz m├╝hendisli─či, bu ve buna benzer basit veya ├žok daha karma┼č─▒k sistemlein dizayn─▒, enstrumantasyonu ve t├╝m bunlara ait spesifikasyonlar─▒n tesbiti ile u─čra┼č─▒r. Gaz m├╝hendisi, t├╝m bu sistemleri dizayn ederken gerekli her t├╝rl├╝ emniyet fakt├Ârlerini dikkate almak ve ayr─▒ca dizayn etti─či sistem ├╝zerine empoze etmekle y├╝k├╝ml├╝d├╝r. EPG M├╝hendislik & M├╝teahhitlik Ltd., tecr├╝beli ve yetenekli elemanlar─▒ ile 20 y─▒ldan fazla bir s├╝re ile ├╝lkemiz end├╝striyel gaz sistemlerinin dizayn ve kurulmas─▒nda hizmet vermektedir. Bu aplikasyonlar i├žin her ihtiyaca g├Âre de─či┼čebilen tekniklerin uygulanmas─▒, spesifik malzeme ve enstrumanlar─▒n temininde, EPG LTD, ├╝lkemizde milli gaz rezervlerimizin kullan─▒ma a├ž─▒ld─▒─č─▒ tarihlerden itibaren aran─▒lan g├╝venilir ├Ânemli ihtisas ┼čirketlerinden biri olma gururunu duymaktad─▒r.

DO─×ALGAZ HAKKINDA GENEL B─░LG─░LER

Hidrokarbon gazlar─▒n─▒n hepsi yan─▒c─▒ olup, parafin serisinin ├╝yeleridir. Genel form├╝l├╝ ┬ôCnH2n+2┬ö olarak g├Âsterilebilir. Bunlardan en hafifi olan metan, pratik olarak, genel bas─▒n├ž ve ─▒s─▒ ┼čartlar─▒nda gaz halinde olup, ya serbest halde ya da petrolde ├ž├Âz├╝nm├╝┼č olarak bulunur. Metan ayn─▒ zamanda tabiatta bir├žok yerlerde, organik maddelerin bozu┼čmas─▒ndan, petrole ba─č─▒ml─▒ olmayan di─čer gaz ak├╝mlasyonlar─▒na kadar ├že┼čitli yerlerde en ├žok rastlan─▒lan bir gaz t├╝r├╝d├╝r.

Do─čalgaz ba┼čl─▒ca metan (CH4), etan (C2H6) ve az miktarlarda propan (C3H8) ve b├╝tan (C4H10)┬ĺdan te┼čekk├╝l eder. Do─čalgaz i├žinde ayr─▒ca hidrocarbon t├╝r├╝nden olmayan nitrojen, hidrojen s├╝lf├╝r, karbondioksit, helyum ve su buhar─▒ bulunabilir.

Yeralt─▒nda genellikle por├Âz tabakalar i├žinde gaz olarak veya petroll├╝ tabakalarda petrol i├žinde erimi┼č olarak rastlan─▒rlar ve bulunduklar─▒ derinlik ve yeralt─▒ jeolojik yap─▒s─▒n─▒n ┼čartlar─▒na uygun bir bas─▒n├ž ve ─▒s─▒ alt─▒ndad─▒rlar. Tablo-1┬ĺde, hidrokarbon kar─▒┼č─▒mlar─▒ i├žinde bulunu┼č s─▒ralar─▒na g├Âre ve en hafif fraksiyondan en a─č─▒r─▒na do─čru d├╝zenlenmi┼č olarak hidrokarbon t├╝r├╝ do─čalgazlar listelenmi┼čtir.┬á

TABLO ┬ľ 1

Atmosferik Bas─▒n├žta Gazlar─▒n Kaynama Noktalar─▒, oC┬á

Metan, CH4

161.5

Etan, C2H6

88.5

Propan, C3H8

42.2

Iso-B├╝tan, C4H10

12.1

n-B├╝tan, C4H10

0.5

Likit Fraksiyonlar:  

Iso-Pentan, C5H12

27.9  

n-Pentan, C5H12

36.1  

n-Hekzan, C6H14

69.0  

n-Heptan, C6H14

98.4  

Hidrokarbon fraksiyonunun kaynama noktas─▒ y├╝kseldik├že normal ┼čartlar alt─▒nda gaz halinde bulunma kabiliyetleri azal─▒r. Baz─▒ proseslerde, buharla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č a─č─▒r hidrokarbonlar ekstraksiyon yolu ile tekrar likit hale d├Ân├╝┼čt├╝r├╝l├╝rler, bunlar kendi aralar─▒nda LPG (Likit petrol gazlar─▒, b├╝tan-propan), LNG (Likit Do─čal Gaz, metan-etan) veya do─čal gazolin (pentan ve daha a─č─▒rlar─▒ gibi) s─▒n─▒flara ayr─▒l─▒rlar. Ticari do─čalgaz kompozisyonunda metan ve etan miktarlar─▒ %85 ile %95 aras─▒nda de─či┼čmektedir. Geri kalan %5 ve %15 aras─▒nda de─či┼čen k─▒sm─▒ ise hidrokarbon olmayan inert gazlar tamamlar. Gaz─▒n spesifik gravitesi, yani a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n havaya g├Âre oran─▒ 0.56 ile 0.78 aras─▒nda de─či┼čebilir. Kalorifik de─čeri yani 1 m3┬ĺ├╝n├╝n yanmas─▒ ile a├ž─▒─ča ├ž─▒kan ─▒s─▒ miktar─▒ 8 400 ile 10 600 Kcal aras─▒nda de─či┼čmektedir. Do─čal gazlar─▒n yanma karakteristi─či ┼čehir gazlar─▒n─▒ndan daha farkl─▒d─▒r. ┼×ehir gazlar─▒ daha ├žok hidrojen ihtiva etmekte olup, yanma alev h─▒zlar─▒ 70-100 cm/sn aras─▒nda de─či┼čir. (Tablo ┬ľ2)

TABLO ┬ľ 2

Baz─▒ Gazlar─▒n ├ľzelliklerinin Mukayeseleri ┬á

Kalorifik De─čer, Metan

8950 kcal/m3  

Kalroifk De─čer, Hidrojen

2810 kcal/m3

Kalorifik De─čer, ┼×ehir gaz─▒

4420 kcal/m3

Metan, Alev alma ─▒s─▒s─▒

537 ┬░C

Metan, Alev ─▒s─▒s─▒

1325 ┬░C

Metan, Yanma H─▒z─▒

35 cm/sn  

hidrojen, Yanma Hızı 

265 cm/sn

┼×ehir Gaz─▒, Yanma H─▒z─▒

100 cm/sn

Metan-hava yanma oran─▒

5.3-14.0 %  

1 m3 sıvı Metan 

625 m3 Gaz Metan(424 kg)  

Gaz end├╝strisinde ├žal─▒┼čan m├╝hendis ve teknisyenler, yak─▒t maliyetleri ile ├žok yak─▒ndan ilgilenmek zorundad─▒rlar. Do─čalgaz┬ĺ─▒n petrol ve k├Âm├╝re g├Âre de─čeri, ─▒s─▒tma kabiliyetleri ve yanma rand─▒manlar─▒ mukayesesi ile baz─▒ ├ževrim form├╝lleri yard─▒m─▒ ile tayin edilir. Bununla beraber do─čalgaz─▒n bir yak─▒t olarak de─čerinin anla┼č─▒lmas─▒ uzun s├╝re alm─▒┼čt─▒r. ┬á

Sanayi b├Âlgelerinde ilk enerji konservasyonu h├╝k├╝mlerinin ortaya at─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒ tarihlere kadar gerek gaz kuyular─▒ndan ve gerekse petrol ile birlikte ├╝retilen gaz┬ĺ─▒n atmosfere at─▒larak yak─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir. Oklahama┬ĺda 1930-1934 y─▒llar─▒ aras─▒nda bu ┼čekilde heba edilen gaz─▒n miktar─▒ 1 trilyon ft3┬ĺ├╝ ge├žmektedir. Bu tarihlerde 1000 ft3 gaza bi├žilen de─čer 1-2 cent┬ĺten daha fazla de─čildi ve bu 1 ton k├Âm├╝r├╝n 25-50 cent┬ĺe veya 1 galon petrol├╝ 0.07-0.15 cent┬ĺe satmak gibi bir ┼čeydi. Ancak gaz─▒n bu derece ucuz olmas─▒, do─čalgaz end├╝strisinin h─▒zla geli┼čmesine sebep olan en b├╝y├╝k amillerinden biri olmu┼čtur.

Do─čalgaz┬ĺ─▒n yeralt─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmas─▒, ar─▒t─▒lmas─▒, kontrolu ve da─č─▒t─▒m─▒ ve ba┼čl─▒ba┼č─▒na bir ilim kolu haline gelmi┼čtir. Buna ba─čl─▒ olarak do─čalgaz teknolojisi i├žinde m├╝talaa edilebilecek bir├žok metodlar geli┼čtirilmi┼čtir. Do─čalgaz end├╝strisi ile ilgili ├žal─▒┼čmalar 5 ana grupta toplanabilir :

Do─čalgaz kaynaklar─▒n─▒n sondajlarla aran─▒p bulunmas─▒,

Do─čalgaz┬ĺ─▒n yer alt─▒ rezervuar ta┼člar─▒ndan ├╝retilmesi.

Yer├╝st├╝ gaz ar─▒t─▒m ve proses faaliyetleri,

Do─čal gaz─▒n pazara ta┼č─▒nmas─▒

Do─čal gaz─▒n end├╝stri ham maddesi olarak kullan─▒lmas─▒nda talepler bir devaml─▒l─▒k arzetmekle beraber, ─▒s─▒nma amac─▒na y├Ânelik talepler mevsimden mevsime b├╝y├╝k de─či┼čimler g├Âsterir. K─▒┼č aylar─▒nda yaz┬ĺa g├Âre domestik konut ─▒s─▒t─▒m─▒nda meydana gelecek talep art─▒┼č─▒ 15 ile 20 misli olabilmektedir. Dolay─▒s─▒ ile, belirli kapasitelerde in┼ča edilen boru hatlar─▒ ile nakledilen miktarlar kafi gelmedi─činden, da─č─▒t─▒m sistemleri yeralt─▒ depo kaynaklar─▒ndan takviye edilirler. Bu depolama rezervuarlar─▒ ├Âzel y├Ântemlerle bulunup inki┼čaf ettirilir ve taleplerin az oldu─ču yaz aylar─▒nda talep fazlas─▒ buralarda depo edilir.

Do─čalgaz m├╝hendisli─činde, herhangi bir gaz─▒n en ├Ânemli ├Âzelliklerini, ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz :

Dif├╝zyon ├Âzelli─či,

S─▒k─▒┼čt─▒r─▒labilme ├Âzelli─či, ve Vizkozite

Gaz ve likit hallerinin densiteleri,

Y├╝zey tansiyonlar─▒ ├Âzelli─či,

Termodinamik ├Âzellikleri (Is─▒ kapasitesi, Gizli ─▒s─▒, Entalpi de─či┼čimleri)

Is─▒tma kapasitesi,

Yanma s─▒n─▒rlar─▒

Kritik ├Âzellikler (kritik ─▒s─▒, kritik bas─▒n├ž gibi)

Is─▒ iletim ├Âzellikleri

Yukar─▒da belirtilen ├Âzelliklerin ├žo─ču, gazlar─▒n molek├╝l yap─▒lar─▒ ve molek├╝ller aras─▒ kuvvetlerin ─▒s─▒ ve bas─▒n├ž alt─▒ndaki de─či┼čimlerinin neticesidir. Hidrokarbon gazlar─▒ di─čer gazlar gibi, hidrojen i├žin kabul edilen atomal a─č─▒rl─▒k 16┬ĺya g├Âre ba─č─▒l olarak muhtelif atom a─č─▒rl─▒klar─▒na haizdirler.

DO─×ALGAZ┬ĺIN TAR─░H├çES─░

┬ôKutsal Ate┼č┬ĺ┬ĺ deyimi, insanl─▒k tarihi boyunca kullan─▒lagelmi┼čtir. Eski yunan ve m─▒s─▒r ├╝lkelerinde as─▒rlar boyunca yanan gaz tezah├╝rleri oldu─ču bilinmektedir. Azerbeycanda, Bak├╝ ├ževrelerinde de, gaz alevlerinin, bulundu─ču muhtelif b├Âlgelerde h─▒r─▒stiyanl─▒ktan ├Ânce kurulmu┼č olan mabedler, as─▒rlar boyunca ├Ânemlerini korumu┼člard─▒r. Milattan sonra 221-263 y─▒llar─▒nda, Shu Han krall─▒─č─▒ d├Âneminde ├žinliler ilk defa do─čal gaz─▒ bir enerji t├╝r├╝ olarak tuz kurutma i┼člerinde kulland─▒lar. Hatta daha bu tarihlerde, ├çinliler do─čal gaz─▒ i├žleri oyulmu┼č bambularla ba┼čka yerlere nakletme yolunu denemi┼člerdir.

17.as─▒rda kuzey italyanlar─▒n do─čalgaz─▒ ayd─▒nlatma ve ─▒s─▒tma maksad─▒ ile kulland─▒klar─▒na ait bariz vesikalar vard─▒r. Amerika┬ĺda ilk gaz sahas─▒ ke┼čfi 1815 y─▒l─▒nda West Virginia┬ĺdaki Charleston b├Âlgesinde bir tuz madeni civar─▒nda olmu┼čtur. Bundan 5 y─▒l sonrada ilk ticari gaz i┼čletmecili─či 1820 y─▒l─▒nda William Hart taraf─▒ndan NewYork eyaletinde yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Do─čalgaz┬ĺ─▒n ticari ama├žla uzun bir mesafeye nakli ilk defa 1883┬ĺte gaz─▒n boru hatlar─▒ ile Pitsburg┬ĺa getirilmesi ile ger├žekle┼čmi┼čtir. 1890 y─▒l─▒nda ayn─▒ ┼čehirde do─čalgaz da─č─▒t─▒m─▒ i├žin tesis edilen boru hatlar─▒n─▒n toplam uzunlu─ču 750 km┬ĺye ula┼čm─▒┼čt─▒. Yine ayn─▒ tarihlerde Amerika s─▒n─▒rlar─▒ i├žindeki di─čer transmisyon hatlar─▒n─▒n toplam uzunluklar─▒ ise 40.000 km mertebesinde idi.

2.D├╝nya sava┼č─▒ndan sonra boru imalat ve kaynak teknolojilerinde daha da geli┼čmeler oldu ve bu, daha ├Ânceleri 25-30 bar olan boru hatt─▒ bas─▒n├žlar─▒n─▒n 60-70 bara, boru hatt─▒ ├žaplar─▒n─▒n ise 75 cm┬ĺye kadar ├ž─▒kart─▒labilmesine imkan sa─člayarak nakledilen do─čalgaz hacimlerinin ├Ânemli ├Âl├ž├╝de artmas─▒na yol a├žt─▒. Kanada, kullan─▒m fazlas─▒ olan bir k─▒s─▒m do─čalgaz─▒ Amerika┬ĺya ihra├ž etmeye ba┼člad─▒. Rusya┬ĺda ise do─čalgaz yataklar─▒ geli┼čtirilerek ├╝retilen gaz merkez Asya ve Sibirya┬ĺdan Bat─▒ Rusya ve Do─ču Avrupa ├╝lkerine sevkedilmeye ba┼čland─▒.

1900┬ĺl├╝ y─▒llar─▒n ortalar─▒nda Almanya, ─░talya, Fransa ve Avusturya kendi mevcut do─čalgaz potansiyelini kullan─▒yordu. Hollanda┬ĺdaki Gron─▒ngen sahas─▒n─▒n geli┼čmesi (1959) ile buradaki potansiyelin bir k─▒sm─▒ kom┼ču ├╝lkelere ihra├ž edilmeye ba┼čland─▒. Almanya 1964┬ĺte Gron─▒ngen gaz sistemine ba─čland─▒. Ancak artan enerji talebi, gerek i├ž kaynaklardan ve gerekse kom┼ču ├╝lkelerden kar┼č─▒lanamaz hale gelince bu defa Cezayir, Libya, Brunei ve Nijerya┬ĺdan ve bilahare Orta Do─čudan do─čalgaz─▒n s─▒v─▒la┼čt─▒r─▒larak tankerler ile nakline ba┼član─▒ld─▒. Bu ┼čekilde Japonya ve Birle┼čik Amerika Devletleri geni┼č ├Âl├ž├╝lerde enerji transferi ger├žekle┼čtirdiler. Sovyet Rusya do─čalgaz─▒┬ĺda 1974┬ĺte Almanya┬ĺdan ba┼člamak sureti ile Bat─▒ Avrupa sistemine ba─čland─▒. 2000 y─▒llar─▒nda do─čalgaz┬ĺ─▒n d├╝nya toplam enerji t├╝ketimi i├žindeki pay─▒n─▒ % 30 lara ula┼čaca─č─▒ tahmin edilmektedir. 1970 y─▒l─▒ndan sonra ya┼čanan petrol krizi, do─čalgaz talebinde geni┼č ├Âl├ž├╝de art─▒┼člara sebep olmu┼č ve hemen akabinde d├╝nya do─čalgaz ├╝retimi 7-8 misline ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

D├ťNYA GAZ KAYNAKLARI

D├╝nya Do─čalgaz potansiyelinin da─č─▒l─▒m─▒nda toplam olarak, OPEC ├╝lkeleri en b├╝y├╝k hisseye sahip g├Âr├╝nmektedirler. M├╝nferit olarak en zengin do─čalgaz kaynaklar─▒na s─▒ra ile Sovyet Rusya, Amerika Birle┼čik Devletleri ve Kanada, ve takiben Bat─▒ Avrupa sahip bulunmaktad─▒r.

Tablo-3┬ĺte, d├╝nya gaz potansiyelinin da─č─▒l─▒m─▒ ile ilgili bilgiler verilmi┼čtir. Bu de─čerlere g├Âre halihaz─▒rda ispatlanm─▒┼č gaz rezervleri toplam─▒ 67.5 trilyon m3 civar─▒nda tahmin edilmektedir.

Tablo-3 

B├Âlge

─░spatlanm─▒┼č rezerv, 1012 m3

Muhtemel rezerv, 1012 m3

Sovyet Rusya

22.70

63.49

Kuzey Amerika

8.86

48.86

JANZ

1.17

6.63

Bat─▒ Avrupa

4.34

9.00

├çin ve di─čer Asya ├╝lkeleri

0.60

10.86

G├╝ney Amerika

0.63

7.91

Orta Amerika

0.57

3.63

Kuzey Afrika

0.23

0.91

Afrika, G├╝ney Sahara

0.09

0.34

Do─ču Asya

0.60

3.43

G├╝ney Asya

0.46

1.23

OPEC, 1.grup toplam

7.14

29.77

OPEC, 2.grup toplam

19.60

47.86

Di─čer Ortado─ču ├ťlkeleri

0.43

0.86

T├ťRK─░YEN─░N DO─×ALGAZ POTANS─░YEL─░

T├╝rkiyemizde ispatlanm─▒┼č toplam do─čalgaz kaynaklar─▒ 30 milyar m3 civar─▒ndad─▒r. Bu potansiyelin kabaca %70┬ĺi yani 20 milyar m3┬ĺ├╝ ├╝retilebilir g├Âr├╝nmektedir.Halen, 2000 y─▒l─▒ sonu itibari ile 3 Milyar m3 do─čalgaz ├╝retimi yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak, ├╝lkemizde jeolojik ve jeofizik ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n ve ├Âzellikle sondaj edilerek ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č b├Âlgelerinin tarihinin yeni oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse hen├╝z ke┼čfedilememi┼č muhtemel rezervlerin ├Ân├╝m├╝zdeki gelecekte yukar─▒da verilen potansiyel de─čere ilavesi pekala m├╝mk├╝nd├╝r. Tablo-4┬ĺte ├╝lkemizin ispatlanm─▒┼č ve muhtemel do─čalgaz kaynaklar─▒ ile ilgili baz─▒ de─čerler verilmi┼čtir. ├ťlkemizin 300-400 milyar m3 civar─▒nda bir do─čalgaz potansiyeline sahip olabilece─čini g├Ârmekteyiz. Bug├╝n, geli┼čmi┼č bir Avrupa ├╝lkesinin ortalama y─▒ll─▒k gaz t├╝ketimi olan 15 milyar m3┬ĺl├╝k bir t├╝ketimi, en az 20 y─▒l s├╝re ile besleyebilecek bu potansiyelin, T├╝rkiye gelecek ekonomisi i├žin ne derece ├Ânemli oldu─ču a├ž─▒kt─▒r.

Tablo-4

T├╝rkiye Do─čalgaz Potansiyeli ┬á

B├Âlge

─░spatlanm─▒┼č 109 m3

Muhtemel 109 m3

Trakya; Hamitabat,

50.0

90.0  

Tuz g├Âl├╝ Havzas─▒

- 

25.0┬ľ45.0

Adana-─░skenderun

45.0┬ľ85.0

G├╝neydo─ču Anadolu

15.0 (*)

115.0┬ľ140.0 ┬á

Orta ve Bat─▒ Akdeniz Sahilleri

100.0-150.0

Kumrular, Umurca

5.0

15.0

Do─ču Kara Deniz

30.0┬ľ60.0

(*) Bu potansiyelin 14×109 m3┬ĺ├╝, yan─▒c─▒ olmayan gazlard─▒r.

END├ťSTR─░YEL LPG VE HAVA KARI┼×IMLI LPG S─░STEMLER─░, END├ťSTR─░YEL VE DOMEST─░K YEDEKLEME

Ticari Propan veya Butan LPG kategorisinde m├╝tala edilmekle beraber, T├╝rkiyede LPG denildi─činde akla gelen, Propan ve Butan hidrokarbon kar─▒┼č─▒mlar─▒d─▒r. Bu kar─▒┼č─▒mda Propan ve Butan d─▒┼č─▒nda az miktarda Etan, Etilen gibi hafif ve Pentan ve Heksan gibi a─č─▒r hidrokarbonlar mevcuttur.

Teknik y├Ânden b├Âyle bir s─▒n─▒flaman─▒n manas─▒ olmamas─▒na kar┼č─▒n, genelde T├╝rkiyede sat─▒lan LPG, % 30 Propan ve % 70 Butan kar─▒┼č─▒m─▒ndan olu┼čtu─ču kabul edilir. Asl─▒nda, LPG kompozisyonu, elde edildi─či ham petrolun kimyevi yap─▒s─▒na, elde edilmesinde kullan─▒lan proses ve ekipmana ba─čl─▒d─▒r. A┼ča─č─▒da, dahili piyasada kullan─▒lan LPG ┬Ĺnin tipik bir laboratuar analizi ve ├Âzellikleri belirtilmi┼čtir.

Ticari LPG-Fiziksel ├Âzellikler

Mol Fraksiyon-Densite-Kalorifik De─čer

(Based on 1kg.mole = 23,6 m3 @ 60┬░F)

├ťst Kalorifik De─čer

Komponent

Mol

Mol.Arl─▒─č─▒

kg/mol

Kar─▒┼č─▒m

kg/100mol

Likit Densite

kg/litre

Kar─▒┼č─▒m

litre/100mol

Kar─▒┼č─▒m

mol/fraksyon

Saf Komp.

Kcal/mol  

Kar─▒┼č─▒m(LPG)

 Kcal/mol

Eten

2,4

28,0

67

0,395

169,6

0,024

334.000

8.000

Etan

0,6

30,0

18

0,375

48,0

0,006

369.000

2.200

Propen

6,0

42,0

252

0,522

482,8

0,06

487.000

29.200

Propan

24,0

44,1

1.058

0,508

2.082,7

0,240

526.000

126.200

I.Butan

18,0

58,0

1.044

0,563

1.854,4

0,180

679.000

122.200

N.Butan

48,5

58,0

2.813

0,584

4.816,8

0,485

680.000

329.800

N.Butan(+)

  0,5

  72,0

   36

0,631

  57,0

 0,005

835.000

 4.200

Toplam

100,0

5.288

9.511,3

1,000

622.000

Mol A─č─▒rl─▒─č─▒

52,88

kg/kg.mol

(5.288/100mole)

Likit Densite

0,556

kg/litre

( 5.288/9.511,3)

Gaz Densite

2,24

kg/sm3

(5.288/23.6)

Kalorifik De─čer (Gross)

26.350

Kcal/sm3

(622.000/52.88)

Ticari LPG┬ĺnin muhtelif da─č─▒t─▒m bas─▒n├žlar─▒nda,yo─čunla┼čma s─▒cakl─▒klar─▒ :

Ticari LPG

Yo─čunla┼čma

Da─č─▒t─▒m Bas─▒nc─▒

S─▒cakl─▒─č─▒

Bar abs.

-8

┬░C

2,1

Bar abs.

+11

┬░C

3,65

Bar abs.

+29

┬░C

6,90

Bar abs.

+52

┬░C

Ticari LPG

LPG konsantre bir enerji kayna─č─▒ olma, kolay temin edilebilme ve ekonomik a├ž─▒dan,uygun bir fiatta olmas─▒ nedeniyle, konut , ticari ve sanayi ama├žl─▒ kullan─▒mlar i├žin ├žok kullan─▒┼čl─▒ bir yak─▒t t├╝r├╝d├╝r. EPG, LPG ┬Ĺnin her ama├žl─▒ kullan─▒m─▒nda, gerek tesis dizayn─▒ ve yap─▒m─▒ konusunda ve gerekse mevcut tesisinizin g├╝ncelle┼čtirilmesinde m├╝racat edebilece─činiz bir ┼čirkettir.

LPG konusundaki tesis yap─▒m ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z

Ana yak─▒t veya yedekleme ama├žl─▒ LPG tesisleri,

Depolama tanklar─▒ sa─članmas─▒, enstrumantasyonu ve yap─▒m─▒,

Tanker bo┼čaltma tesis ve sistemleri,

Demiryolu sarn─▒├ž bo┼čaltma tesisleri,

Tevzii sistemleri in┼čaas─▒,

Mevcut tesislerin modifikasyonu ve g├╝ncel hale getirilmesi,

─░htiyaca g├Âre, yeni sistem dizayn─▒ ve kurulmas─▒,

Sanayi kullan─▒m─▒n─▒da, teknik yard─▒m ve ├ž├Âz├╝m ├Ânerileri,

Bak─▒m, onar─▒m, emniyet ve operat├Âr yeti┼čtirme (E─čitim) hizmetleri,

LPG sahas─▒n─▒n, uzaktan kontrollu hale getirilmesi, otomatik operasyon opsiyonlar─▒.

LPG/Hava Yedekleme Sistemleri

Do─čal gaz temininin yetersiz kald─▒─č─▒ durumlarda bu a├ž─▒─č─▒ kapatacak bir enerji kayna─č─▒ gerekir. Likit LPG buharla┼čt─▒r─▒larak, muayyen bir oranda hava ile kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, meydana gelen gaz, (fiziki ├Âzellikler farkl─▒ olsa bile) aynen do─čal gaz─▒n yanma ├Âzelliklerine sahiptir. Yakma sisteminde, aynen do─čal gaz gibi yanarak, do─čal gaz kesintisi veya k─▒s─▒tlamas─▒nda, operasyonun inkitaya u─čramadan devam─▒n─▒ sa─člar. Tek ba┼č─▒na kullan─▒labildi─či gibi, do─čal gaz ile her oranda kar─▒┼čarak, ┬ôyedekleyici yak─▒t┬ö olarak da kullan─▒labilir.

Stand-by (Yedekleme) sistemi nedir?

Yakma sistemi ├╝zerindeki ekipmanlarda, hi├žbir kalibrasyon veya ayarlama gerektirmeksizin, sadece bir irtibat vanas─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒ ile, t├╝m sistemi, do─čal gaz yakar halden, kar─▒┼č─▒m gaz─▒ ile ├žal─▒┼č─▒r hale (veya tersi) getirir.

T├╝rkiyedeki, halihaz─▒r ├Âzel sekt├Âr sanayi do─čal gaz t├╝ketim kapasitesinin % 40 ┬Ĺ─▒ ┼čirketimiz taraf─▒ndan yedeklenmi┼č olup, kurulu tesis kapasitesi toplam 700 milyon Kcal/saat c─▒var─▒ndad─▒r.

Yedekleyici Sistemin Avantajlar─▒

Do─čal gaz kesinti ve k─▒s─▒tlamalar─▒nda, sistem yedekleyicisi olarak kullan─▒labildikleri gibi, hen├╝z do─čal gaz─▒n gelmedi─či mahallerde, fabrika ANA yak─▒t─▒ olarak da kullan─▒labilirler.

Enerji maliyetlerini kontrol alt─▒nda tutar. G├╝n├╝n ┼čartlar─▒na g├Âre hangi yak─▒t t├╝r├╝ ucuz ise onunla ├žal─▒┼čabilirsiniz.

Fabrikan─▒n tamamiyle do─čal gaz┬ĺa ba─č─▒ml─▒ olmas─▒n─▒ ├Ânler.

Do─čal gaz─▒n, Kesintisiz/Kesintili tarifeleri aras─▒ndaki fiat fark─▒n─▒ ortadan kald─▒r─▒r. Do─čal gaz─▒ takriben % 15 daha ucuza alman─▒z─▒ m├╝mk├╝n k─▒larak, sarfiyat─▒n─▒za g├Âre kendini 12 ┬ľ 18 ayda ┬ôamorti ┬ô eder.

Ticari LPG ┬Ĺnin, Butan muhtevas─▒n─▒n y├╝ksek olmas─▒ndan dolay─▒, so─čuk havalarda LPG buhar─▒n─▒n hatlarda kondanse olmas─▒n─▒ ├Ânler. Transfer problemlerini bertaraf eder.

A┼ča─č─▒da, muhtelif da─č─▒t─▒m bas─▒n├žlar─▒nda, ticari LPG ┬Ĺnin ve LPG/Hava kar─▒┼č─▒mlar─▒n─▒n yo─čunla┼čma temperat├╝rleri verilmi┼čtir. Aradaki fark a├ž─▒k olarak g├Âr├╝lmektedir.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á LPG-Hava kar─▒┼č─▒m gaz─▒

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Muhtelif da─č─▒t─▒m bas─▒n├žlar─▒nda yo─čunla┼čma temperat├╝rleri

Yak─▒t Gaz─▒ T├╝r├╝

15Psia 

30Psia 

45Psia 

Propan

-42┬░C

-23┬░C

-14┬░C

Butan

-8┬░C

+11┬░C

+14┬░C

Propan/Hava

-60┬░C

-40┬░C

-29┬░C

Lokal LPG/Hava

-20┬░C

+4┬░C

+7┬░C

Gaz/Hava (Mix Gaz) tesisleri yap─▒mlar─▒

T├╝m ticari LPG veya LPG/Hava tesisleri ve ilgili sistemler.

Sanayi kullan─▒m─▒ i├žin yedekleyici enerji sistemleri.

LPG/Hava ┼čehir gaz─▒, Peak shaving Sistemleri.

Gas zenginle┼čtirme ┬ľ Kalorifik de─čer ayarlama, kalite y├╝kseltme, ar─▒tma sistemleri.

LPG/Hava sistem ekipmanlar─▒ temini

LPG depolama tanklar─▒, Tank aksesuarlar─▒.

Saha enstrumanlar─▒ ve te├žhizatlar─▒.

Yatay & Dikey Su banyolu Buharla┼čt─▒r─▒c─▒lar.

LPG/Hava kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒lar─▒.

Oransal kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒lar.

LPG Pompa uniteleri.

├ľzel filtre ve Demisterler.

Kalorimetre ┬ľ Wobbe metre.

├ľzel at─▒k yakma bacalar─▒.

Programlanabilir kontrol ve emniyet sistemleri.

LPG Depolama Tanklar─▒

Depolama tanklar─▒ ├želikten mamul bas─▒n├žl─▒ tanklard─▒r. NFPA/USA kodlar─▒na veya Merkblatter/Alman normlar─▒nda, 17.6 Bar operasyon bas─▒nc─▒nda ├žal─▒┼čacak ┼čekilde dizayn edilmi┼člerdir. Genel tank hac─▒mlar─▒ ve takribi boyutlar a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir.

Su Hacmi

G├Âvde ├çap─▒

Uzunluk

Takribi A─č─▒rl─▒k

m3

mm

kg

10

1.600

5,4

2.300

22

1.800

6,5

5.500

35

2.500

7,8

7.850

50

2.500

9,8

10.150

70

3.000

10,9

13.800

115

3.000

17,2

23.400

180

3.470

20,9

34.600

Ba─č─▒ms─▒z su banyolu Buharla┼čt─▒r─▒c─▒lar

Yanda, standard s─▒cak su sirk├╝lasyonlu bir buharla┼čt─▒r─▒c─▒ g├Âsterilmektedir. Bug├╝n daha yeni teknoloji ile ├╝retilmekte olan s─▒cak su banyolu buharla┼čt─▒r─▒c─▒lar kullan─▒lmaktad─▒r. Su banyolu teknolojide tank─▒n buhar faz─▒ndan al─▒nan LPG, su banyosu solusyonunun i├žine dald─▒r─▒lm─▒┼č bir alev t├╝p├╝n├╝n i├žinde yak─▒larak su banyosu ─▒s─▒t─▒l─▒r, dolay─▒s─▒yla likit LPG┬ĺnin, bu s─▒cakl─▒kla buhar hale ge├žmesi sa─član─▒r. Boru demetinin i├žindeki LPG, bas─▒n├ž alt─▒nda olup, ─▒s─▒ kayna─č─▒ ile do─črudan temas etmez. Otomatik kontrol enstrumanlar─▒, su banyosunun, ├Ânceden set edilen bir de─čere kadar ─▒s─▒t─▒lmas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lar. Bu temperat├╝r, LPG buhar─▒na, muayyen bir ilave ─▒s─▒nma sa─člayarak, sadece buharla┼čm─▒┼č k─▒sm─▒n buharla┼čt─▒r─▒c─▒y─▒ terketmesine imkan k─▒lacak ┼čekilde ┼če├žilir.

Genel d├╝┼č├╝n├╝┼č├╝n tersine olarak, buharla┼čt─▒r─▒c─▒n─▒n g├Ârevi, buharla┼čt─▒r─▒c─▒n─▒n i├žindeki t├╝m likidin, buhar hale ├ževrilmesi de─čildir. Bu tip buharla┼čt─▒r─▒c─▒lar, sistemin ├žeki┼čine ancak yetecek miktarda buhar ├╝retirler.

LPG Transfer Pompalar─▒

Genellikle, T├╝rkiyedeki ticari LPG ┬Ĺnin y├╝ksek konsentrasyonda Butan ihtiva etmesi dolay─▒s─▒yla, Tank buhar bas─▒n├žlar─▒ d├╝┼č├╝k olup kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒ ekipmanlar─▒n gerektirdi─či bas─▒nc─▒n alt─▒ndad─▒r. Bunun i├žin sistemde ┬ôTransfer Pompalar─▒┬ö n─▒n kullan─▒lmas─▒ gerekir. Bu pompalar, sadece Motor ve pompa d├╝zene─činden ibaret olmay─▒p, Pompan─▒n set edilen limitler i├žerisinde ├žal─▒┼čmas─▒n─▒, herhangi bir bas─▒n├ž sapmas─▒nda, ak─▒┼č─▒n otomatik olarak┬á tanka geri d├Ân├╝┼č├╝n├╝ sa─člayan ve sistemi koruyucu her t├╝rl├╝ enstrumanla te├žhiz edilmi┼č komple SET┬ĺlerdir. Pompalar, ┬öpozitive displacement┬ö tip pompalar olup, muhtelif debilerde, ┬öSimplex┬ö veya ┬ôDuplex┬ö pompa setleri halinde mevcuttur.

Blenders & Mixers

Blenderler, LP Gaz┬ĺ─▒ ve havan─▒n muayyen oranlarda hava ile kar─▒┼č─▒m─▒n─▒ sa─člayan cihazlard─▒r. Genelde 3 kategoride s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒rlar.

Venturi Blenderler ( 5 psig ┬ľ 12 psig) aral─▒─č─▒nda,

Hava Fan─▒ takviyeli Venturiler ( 13 psig ┬ľ 20 psig),

Oransal Blenderler > 20 psig. Bas─▒n├žlarda.

Standart tip Venturiler, LP Gaz─▒ ve havay─▒, harici bir hava kayna─č─▒na (mesela bir hava kompres├Âr├╝ne) ihtiya├ž duymaks─▒z─▒n kar─▒┼čt─▒r─▒rlar. Venturi yuvas─▒n─▒n i├žindeki bir nozuldan ge├žen LP Gaz─▒n─▒n yaratt─▒─č─▒ bir vakum ile atmosferik hava venturi yuvas─▒na emilerek LP Gaz┬ĺ─▒ ile kar─▒┼čma sa─član─▒r. Herbir nozul, muayyen bir kar─▒┼č─▒m gaz─▒ sa─čl─▒yacak ┼čekilde dizayn edilmi┼čtir. Venturi mikser, kar─▒┼č─▒m gaz─▒n─▒n depoland─▒─č─▒ bir s├Ârj tank─▒ndan gaz─▒n ├žekilmesi ile, A├ç /KAPA modunda ├žal─▒┼č─▒r. Sistemin ihtiyac─▒na parelel olarak, venturi say─▒s─▒ istenildi─či kadar art─▒r─▒labilir. Ayr─▒ca bir hava kompres├Âr├╝ gerektirmedi─činden, venturi sistemleri, d├╝┼č├╝k bas─▒n├ž ve ufak debilerde yayg─▒n olarak kullan─▒l─▒rlar.┬á

Daha y├╝ksek bas─▒n├žlarda ise, hava fan takviyeli venturi mikser tipleri d├╝┼č├╝n├╝lebilir. E─čer, fabrikada enstruman havas─▒ mevcut ise, bu sistemler daha uygundur.

Oransal tip blenderler orta ve y├╝ksek bas─▒n├ž kategorisindeki LPG/Hava uygulamalar─▒nda kullan─▒l─▒rlar. En geli┼čmi┼č tipleri, DCD Oransal mikser tabir edilen, hac─▒m bazl─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒lard─▒r. DCDTip blenderler, biri hava di─čeri LPG buhar─▒n─▒n akt─▒─č─▒ parelel iki ak─▒m kolundan olu┼čur. Herbir hat ├╝zerinde, birbirlrriyle irtibatlanm─▒┼č entegre edilmi┼č bas─▒n├ž d├╝┼č├╝r├╝c├╝ ve ak─▒┼č kontrol vanalar─▒ mevcuttur.

Bas─▒n├ž d├╝┼č├╝r├╝c├╝ vanalar, ak─▒┼č kontrol vanalar─▒nda sabit bir difransiyel bas─▒n├ž sa─člayarak ve difransiyel bas─▒n├žlar─▒ hissederek, ak─▒┼č kontrol vanalar─▒n─▒n de─či┼čken bir orifis olarak kullan─▒m─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lar. Ak─▒┼č kontrol valf─▒n─▒n pozisyonunda meydana gelen de─či┼čiklikler, ak─▒┼č denklemi Q = k.├ľdp form├╝l├╝ndeki (valf sabiti) katsay─▒s─▒na ba─čl─▒ olarak “dp” sabit kald─▒k├ža LPG ve Hava hacimlerinin kar─▒┼č─▒m oranlar─▒n─▒ sabitler.

B├Âylelikle, sabit bir difransiyel bas─▒n├ž, hatlardan ge├žen LPG gaz─▒ ve hava oranlar─▒ kontrol alt─▒nda olur. Di─čer bir deyi┼čle, sabit kalorifik de─čerde kar─▒┼č─▒m gaz─▒ ├╝retimini kontrol alt─▒na al─▒r.

Parelel ak─▒┼č konfig├╝rasyonu, kar─▒┼č─▒m gaz─▒ eldesinde en geli┼čmi┼č bir teknoloji olup, eski teknoloji ile ├žal─▒┼čan ve hareketli silindir ve makaradan olu┼čan ┬öPiston Tip┬ö oransal kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒larda meydana gelen ┬ôYap─▒┼čma┬ö sorununu da bertaraf eder.

DCD Blender┬ĺ ler, kalorimetre olmadan, ┬ôManual Mode┬ö da ├žal─▒┼čt─▒r─▒labilece─či gibi, kalorimetre ile entegre olarak ┬ôAutomatic Mode┬ö da da ├žal─▒┼čt─▒r─▒labilir.

Kontrol & Emniyet Sistemleri

Bir├žok LPG/HAVA kar─▒┼č─▒m sisteminde, DCD Blender┬ĺin irtibatland─▒─č─▒ ve cihazdan ayr─▒, merkezl bir kontrol odas─▒nda yer alan bir proses panosu mevuttur. Ba┼člama / Durdurma ve di─čer kumandalar, bu pano vas─▒tas─▒ ile sa─član─▒r.

Ak─▒ll─▒ transmitter┬ĺlerden komputer bazl─▒ PLC┬ĺlere kadar ├že┼čitli kontrol sistemleri bu panelle entegre edilmi┼člerdir.Devaml─▒ bir ┬ôMonitoring┬ö (G├Âzlem alt─▒nda tutma) sa─član─▒r. Proglanm─▒┼č sistem ile proses de─čerleri istenilen set parametreleri aral─▒─č─▒nda tutularak sistemin, efektif kontrolu sa─član─▒r.

├ťlkemizde LPG Teknolojisinde EPG┬ĺ nin faaliyetleri

1960 y─▒llar─▒nda, ─░PRA┼× rafinerisince ├╝lkemizde ilk olarak LPG yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒nda toplam rafineri LPG ├╝retimleri 1700 Ton┬ĺ lar civar─▒ndayd─▒. Bug├╝n bu ├╝retim de─čeri 1 000 000 Ton lar civar─▒na gelmi┼čtir, ve ilaveten 2 500 000 Ton LPG┬ĺ de d─▒┼čardan ithal edilmektedir. Hali haz─▒rda 3 500 000 Ton olan ├╝lke t├╝ketiminin, ├Ân├╝m├╝zdeki on y─▒l i├žinde 10 000 000 Ton/Y─▒l olaca─č─▒ tahmin edilmektedir.

Bir NFPA, uygulay─▒c─▒s─▒ olarak EPG, LPG sistemlerinin dizayn─▒ ve tesisi i┼člerinde tecr├╝be ve kabiliyeti ile aktif ve m├╝stesna hizmetler sa─člamaktad─▒r. Gerek LPG gerekse LPG/HAVA kar─▒┼č─▒ml─▒ sistemlerin m├╝hendisli─či ve kurulmas─▒, ful servis imkanlar─▒ ile sadece ├╝lke s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde de─čil Ortado─ču ├╝lkelerinde de anahtar teslimi taahh├╝tler de bulunmaktad─▒r

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Genetik Olaylar─▒n H├╝crede Molek├╝ler D├╝zeydeki Temeli Genetik Materyal G├Ârev

Genetik olaylar─▒n h├╝crede molek├╝ler d├╝zeydeki temeli genetik materyal g├Ârevini ├╝stlenen n├╝kleik asitlerin yap─▒ ve ├Âzelliklerine dayan─▒r. N├╝kleik asitlerin iki t├╝r├╝ olan deoksiribon├╝kleik asit DNA ve ribon├╝kleik asit RNA temelde ayn─▒ yap─▒sal ├Âzelliklere sahiptir.

Genler, DNA┬Ĺdaki baz─▒ kimyasal dizilimler olan n├╝kleotidlerden meydana gelmi┼čtir. ├ço─čunluk kromozomlar─▒n i├žersinde bulunurlar. Ayr─▒ca DNA molek├╝l├╝ prokaryotlarda (Bakteriler) kromozom d─▒┼č─▒ genetik sistem, olan plazmidlerde, ├ľkaryotik h├╝crelerde genetik materyalin kromozomlar (Nukleus) d─▒┼č─▒nda temel olarak (hayvan ve bitkilerde) mitokondri ve (sadece bitkilerde ve alglerde) kloroplastlarda bulundu─ču bilinmektedir.

1953 y─▒l─▒nda Watson ve Crick DNA molek├╝l├╝n├╝n kendine has ├Âzelliklere sahip bir ├žift sarmal yap─▒ halinde bulundu─čunu ileri s├╝rd├╝ler. Bu ara┼čt─▒r─▒c─▒lar─▒n ├Ânerdikleri DNA yap─▒s─▒ o tarihlerde ba┼čka ara┼čt─▒r─▒c─▒lar taraf─▒ndan ortaya konulan DNA ya ili┼čkin ├Ânemli bulgulara dayanmaktad─▒r. Bunlardan biri, Wilkins ve Franklin taraf─▒ndan, izole edilmi┼č DNA fibrillerinin X-ray ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ k─▒rma ├Âzelliklerinin a├ž─▒klanmas─▒d─▒r. Elde edilen X ─▒┼č─▒n─▒ foto─čraflar─▒, DNA n─▒n zincirlerindeki bazlar─▒n dizili┼č s─▒ras─▒na ba─čl─▒ olmaks─▒z─▒n, ├žok d├╝zenli bi├žimde d├Ân├╝mler yapan bir molek├╝l oldu─čunu g├Âstermektedir. Ayr─▒ca TMV (t├╝t├╝n Mozaik Virusu) ├╝zerinde yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar da DNA ile ilgili ├žal─▒┼čmalarda ─▒┼č─▒k tutmu┼čtur.

Bir ba┼čka ├Ânemli bulguda Chargaff taraf─▒ndan saptanm─▒┼čt─▒r. Herhangi bir t├╝re ait DNA n─▒n n├╝kleotidlerine par├žaland─▒─č─▒nda serbest kalan nukleotidlerde adenin miktar─▒n─▒n timine, guanin miktar─▒n─▒n da sitozine daima e┼čit oldu─čunun saptanmas─▒d─▒r.. Yani Chargaff kural─▒┬Ĺna g├Âre do─čal DNA molek├╝llerinde adeninin timine veya guaninin sitozine oran─▒ daima 1┬ĺe e┼čittir. (A/T=1 ve G/C=1).

─░┼čte Watson ve Crick bu bulgular─▒ de─čerlendirerek b├Âyle ├Âzelliklere sahip DNA makro molek├╝l├╝n├╝n sekonder yap─▒s─▒na ait bir model geli┼čtirdiler. Bu modele g├Âre, bir ├žok sorunun a├ž─▒klanmas─▒ yap─▒labildi─činden dolay─▒ 1962 y─▒l─▒nda bu iki bilim adam─▒na Nobel ├ľd├╝l├╝ verildi.

Bu modele g├Âre;

DNA molek├╝l├╝, heliks (=sarmal) ┼čeklinde k─▒vr─▒lm─▒┼č, iki kollu merdiven ┼čeklindedir. Kollar─▒n─▒, yani merdivenin kenarlar─▒n─▒, ┼čeker (deoksiriboz) ve fosfat molek├╝lleri meydana getirir. Deoksiriboz ile fosfat gruplar─▒ ester ba─člar─▒yla birbirlerine ba─članm─▒┼čt─▒r. ─░ki kolun aras─▒ndaki merdiven basamaklar─▒nda geli┼čig├╝zel bir s─▒ralanma yoktur; her zaman Guanin (G), Sitozin┬ĺin (C ya da S); Adenin (A), Timin┬ĺin (T) kar┼č─▒s─▒na gelir. Hem p├╝rin (yani adenin ve guanin) ile pirimidin (yani sitozin ile timin) aras─▒ndaki hidrojen ba─člar─▒, hemde di─čer ba─člar, meydana gelen heliksin d├╝zg├╝n olmas─▒n─▒ sa─člar. P├╝rin ve pirimidin bazlar─▒, yandaki ┼čekerlere (Riboz), glikozidik ba─člarla ba─članm─▒┼čt─▒r. Baz, ┼čeker ve fosfat kombinasyonu, ├žekirdek asitlerinin temel birimleri olan n├╝kleotidleri meydana getirmi┼čtir. D├Ârt ├že┼čit n├╝kleotid vard─▒r. Bunlar ta┼č─▒d─▒klar─▒ bazlara g├Âre isimlendirilirler (Adenin, Guanin, Sitozin,Timin).

DNA molek├╝l├╝ kendini olu┼čturan nukleotidlerin say─▒s─▒na ba─čl─▒ olarak, b├╝y├╝kl├╝─č├╝ t├╝rden t├╝re de─či┼čen, uzun zincir ┼čeklinde bir yap─▒ g├Âsterir. ─░nsanda bu zincirin uzunlu─ču a├ž─▒ld─▒─č─▒nda 2 metreye kadar varabilir. B├╝t├╝n halinde eldesi zincirin hassas ve k─▒r─▒lgan yap─▒s─▒ndan ├Ât├╝r├╝ ├žok g├╝├žt├╝r.

─░ki polin├╝kleotid zincirin ┼čeker fosfat omurgalar─▒, ortak bir eksen ├ževresinde e┼čit ├žapl─▒ ve sa─č y├Âne do─čru d├Ân├╝mler meydana getirir. N├╝kleotidlerin bazlar─▒ molek├╝l├╝n omurgas─▒n─▒n i├ž k─▒sm─▒nda bulunur. Bazlar─▒n konumlar─▒ sarmal─▒n eksenine 90 derece a├ž─▒ yapacak ┼čekilde konumlanm─▒┼čt─▒r. Birbirine kom┼ču baz ├žiftlerinin d├Ân├╝mleri aras─▒ndaki uzakl─▒k 3,4A d├╝r. Ayr─▒ca her baz ├žifti kom┼čusuna 36 derecelik a├ž─▒ yapacak ┼čekilde yerle┼čmi┼čtir. Buna g├Âre, yakla┼č─▒k 10 baz ├žifti 360 derecelik tam bir d├Ân├╝m├╝ tamamlayaca─č─▒ndan, her d├Ân├╝m├╝n boyu 34A d├╝r.

─░ki polin├╝kleotid zincirdeki nukleotidler kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak birbirlerine hidrojen baglar─▒ ile ba─članm─▒┼čt─▒r. Bu ba─č fosfor ba─člar─▒ kadar kuvvetli olmad─▒─č─▒ i├žin pH de─či┼čikli─či, s─▒cakl─▒k bas─▒n├ž gibi fakt├Ârlerde kolayl─▒kla birbirlerinden ayr─▒labilmektedir. DNA n─▒n kendi kopyas─▒n─▒ yapmas─▒ ve gen anlat─▒m─▒, nukleotidler aras─▒ndaki hidrojen ba─člar─▒n─▒n ayr─▒lmas─▒ ile ger├žekle┼čmektedir.

N├╝kleotidler birbirlerine fosfat ba─člar─▒yla ba─članarak, ┼čeker ve fosfat k─▒s─▒mlar─▒n─▒n birbirlerini izledi─či serilerden olu┼čan bir omurgaya sahip uzun ve dallanm─▒┼č polin├╝kleotid zincirlerini meydana getirmi┼čtir. Kovalent ester ba─člar─▒ veya fosfodiester ba─člar─▒ olarak da bilinen bu ba─člar son derece kuvvetlidir. Fosfodiester ba─člar─▒n─▒n varl─▒─č─▒ DNA molek├╝l├╝n├╝n tek zincirli yap─▒ halinde iken bile dayan─▒kl─▒ ve stabil yap─▒da olmas─▒n─▒ sa─člar. Genetik m├╝hendisli─činin hedeflerinden biri olan klonlama ├žal─▒┼čmalar─▒, do─čal yolla ger├žekle┼čmesi m├╝mk├╝n olmayan kovalent ba─č k─▒r─▒lmalar─▒n─▒ ger├žekle┼čtirerek yeni t├╝rler olu┼čturma ├žabalar─▒n─▒ i├žerir.

Nukleotidlerin yap─▒s─▒ bazik olmas─▒na kar┼č─▒n o─▒murgadaki PO4(fosforik asit) grubunun varl─▒─č─▒ polin├╝kleotid zincirlerin asit ├Âzellikte olmalar─▒na yol a├žar ve n├╝kleik asit terimi de bu ├Âzellikten kaynaklan─▒r.

Hidrojen ba─člar─▒ daima bir p├╝rin(A,G) ile bir pirimidin (T,C) baz─▒ aras─▒ndan meydana gelir. A-T baz ├žiftinde 2 hidrojen ba─č─▒, G-C baz ├žiftleri aras─▒nda ise 3 hidrojen ba─č─▒ bulunmaktad─▒r. Hidrojen ba─člar─▒n─▒n ├Âzelle┼čmesi; anahtar kilit modelinini and─▒ran, uygun nukleotid molek├╝llerinin kar┼č─▒l─▒kl─▒ gelerek birbirlerine yine uygun say─▒da hidrojen ba─člar─▒ ile ba─članmas─▒n─▒ sa─člar. B├Âylece zincirin bir kolunda bulunan nukleotidlerin dizili┼či,kar┼č─▒ kolda bulunan nukleotidlerin dizili┼čini bir ├že┼čit dikte ve kontrol eder. Tesad├╝fe b─▒rakmayan bir titizlikle molek├╝l yap─▒s─▒ olu┼čturulur ve kontrol edilir.

DNA molek├╝l├╝n├╝n en ├Ânemli ├Âzellik iki polin├╝kleotid zincirin birbirinin tamamlay─▒c─▒s─▒ olmas─▒d─▒r. Pozitif (+) ve negatif (┬ľ) iki polinukleotid zincirlerinin tamamlay─▒c─▒l─▒k ├Âzelli─či,genetik materyalin i┼člevlerini do─čru bi├žimde nas─▒l yapabildi─činin a├ž─▒klanmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan DNA┬ĺn─▒n en ├Ânemli temel ├Âzelliklerinin ba┼č─▒nda gelir.

DNA ├žift sarmal─▒n─▒n dikkate de─čer ve ├Ânemli bir ├Âzelli─či, molek├╝l├╝ olu┼čturan zincirlerin birbirlerinden kolayl─▒kla ayr─▒labilmesi ve yeniden birle┼čebilmesidir. Protein sentezi ve Dna replikasyonu (kendi kopyas─▒n─▒ olu┼čturmas─▒) bu ├Âzellik sayesinde meydana gelebilir. DNA┬ĺn─▒n iki zinciri, birbirine sadece H ba─člar─▒ ve hidrofobik etkile┼čimlerle ba─čl─▒ olmalar─▒ nedeni ile, n├╝kleotidleri aras─▒ndaki kovalent ba─člardaki herhangi bir kopma olmaks─▒z─▒n ├ž├Âz├╝lebilir (denat├╝rasyon). Ayn─▒ ┼čekilde ├ž├Âz├╝lm├╝┼č molek├╝l├╝n zincirleri tamamlay─▒c─▒ bazlar─▒ aras─▒nda H ba─člar─▒n─▒n olu┼čumu ile birle┼čip sarmal yap─▒y─▒ yeniden olu┼čturabilir (renat├╝rasyon).

N├╝kleotidler aras─▒ndaki fosfor ba─člar─▒n─▒n kopmas─▒ nedeniyle n├╝kleotidlerin yerine ba┼čka nukleotid veya nukleotid dizisinin ge├žmesi mutasyonlara yol a├žar.Bu mutasyonlar─▒n tek zincirli RNA molek├╝l├╝nde olu┼čma olas─▒l─▒─č─▒ ├žift zincirli DNA molek├╝l├╝ne g├Âre daha fazlad─▒r.Mutasyonlar─▒n neticeleri ├Âl├╝mc├╝l olabilir. Evrimsel geli┼čim i├žinde mutasyonlar─▒n menfi yada m├╝spet etkileri g├Âzard─▒ edilemeyecek noktadad─▒r. G├╝n├╝m├╝zde viral hastal─▒klar─▒n ba┼č─▒nda gelen AIDS┬ĺin ├Ân├╝ne ge├žilememesinin en ge├žerli nedeni genomu tek zincirli RNA olan virusun s├╝rekli mutasyonlar ge├žirerek kendini s├╝rekli yenilemesi g├Âsterilebilir

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Sonraki ├ľnceki


Kategorilere G├Âre

Rasgele...


Destekliyoruz arkada■ - arkadas - partner - partner - arkada■ - proxy - yemek tarifi - powermta - powermta administrator - Proxy