‘do─ a’ Arama Sonu├žlar─▒

E─čitime Farkl─▒ Bir Bak─▒┼č

E─×─░T─░ME FARKLI B─░R BAKI┼×

Yazar─▒ : Selim AYDIN

Yay─▒nevi : T├ľV

Bask─▒ : ─░zmir / 1993 / 244 shf.

ISBN : 975-7744-28-X

Bilim Grubu : E─čitim

T├╝r├╝ : Telif

Hitap Etti─či Okuyucu Kitlesi: ├ľzel ─░lgi

Kitab─▒n Art─▒lar─▒:

Eserin di─čer eserlerden g├Âze ├žarpan en ├Ânemli yan─▒ mucid ve dahilerin ├Âzelliklerini ├žok g├╝zel bir ┼čekilde ele almas─▒.

Kitab─▒n Eksileri:

Mucid ve dahilerin e─čitimi ve ├Âzellikleri b├Âl├╝m├╝ne 80 sayfa yer verilmi┼č. Orjinal tesbitler var ama daha geni┼čte ele al─▒nabilirdi.

Genel De─čerlendirme:

Eserin ilk b├Âl├╝m├╝nde e─čitim sistemimizin ar─▒zalar─▒ anlat─▒l─▒yor ve e─čitim sistemimize genel olarak ele al─▒n─▒yor. ─░kinci b├Âl├╝m├╝nde mucidlik d├╝nyas─▒, mucidlerin ├Âzellikleri ve e─čitimleriyle, yurtd─▒┼č─▒nda mucidlerin e─čitimi anlat─▒l─▒yor. E─čitim nas─▒l olmal─▒ b├Âl├╝m├╝yle bitiriliyor.

├ľzel Not:

Eser her e─čitimcinin okumas─▒ gereken bir eser.

BUG├ťNK├ť E─×─░T─░M S─░STEM─░NE GENEL B─░R BAKI┼×

Bug├╝nk├╝ E─čitim Sistemimize Kritik Bir Bak─▒┼č.

Ezbere dayal─▒ olan ├Â─čretim sistemimizde bilgi y├╝klenilmesi a─č─▒rl─▒ktad─▒r. ├ľzellikle bilgi y├╝kleme. ─░lk├Â─čretimde, ├žocuk kendine yabanc─▒ olan bir yayg─▒n bilgiden mesul tutulmakta. ├ľzellikle d├╝┼č├╝nmeye yer verilmeyen, ara┼čt─▒rmaya y├Ânlendirmeyen e─čitim sistemi ilkokuldan ├╝niversiteye kadar ├Â─čretmenin s├Âylediklerini ezberlemeye, imtihanlarda nakletmeye y├Ânlendirilen ├Â─črenci ilmi d├╝┼č├╝nmeyi ger├žekle┼čtirememektedir.

├ľ─črenci, bilgi y─▒─č─▒lan bir nesne olmaktan ├ž─▒kar─▒l─▒p, anlama ve bilgi ├╝retme d├Ânemine giren bir ├Âzne vasf─▒n─▒ kazan─▒nca daha ilkokuldan ba┼člayarak ezberlemeye de─čil; anlamaya y├Ânelik bir e─čitim g├Ârd├╝─č├╝nde, y├╝ksek ├Â─čretim s─▒ras─▒nda art─▒k yaln─▒z ├Â─čretim ├╝yesinden bir┼čeyler ├Â─črenen ki┼či olmaktan ├ž─▒k─▒p, kendisi de bir┼čeyler inceleyen ara┼čt─▒ran, derse katk─▒da bulunan bir ki┼či olacakt─▒r.

Toplumumuzda Ki┼čilik Geli┼čimi ve E─čitim

Bug├╝n ileri toplumlarda ├žocu─ča aile zenginli─či veya onun stat├╝s├╝ de─čil, g├╝ven duygusu, beceri ve sorumluluk kazand─▒r─▒lmakta. ├ç├╝nk├╝ ┬ĹKendisini y├Ânetmeyen aciz ve g├╝vensiz insan─▒, ba┼čkalar─▒n─▒n kurallar─▒ y├Ânetir┬ĺ. ├çocuk de─či┼čmez bir zeka ile do─čmaz. ─░lmi ├žal─▒┼čmalar zekan─▒n en h─▒zl─▒ ┼čekilde 8 ya┼č─▒ndan ├Ânceki d├Ânemde geli┼čti─čini ortaya koymu┼čtur. ├çocu─ča kendine ifade f─▒rsat─▒ verildi─či ├Âl├ž├╝de geli┼čir. K├╝├ž├╝k ya┼čtan itibaren ona kendine has fikirlere sahip olmas─▒ ve d├╝┼č├╝ncelerini belirtmesi i├žin yard─▒mc─▒ olmal─▒. Yap─▒lan anketler, ├╝niversitede okuyan gen├žler aras─▒nda y├╝ksek oranda yetersizlik ve g├╝vensizlik duygusunun var oldu─čunu g├Âstermektedir.

├çocuk deneyerek daha kolay ├Â─črenir. Gen├žlerimiz hep ┬Ĺyan─▒lmak korusu┬ĺ ile pasif ve ├žekingen kalm─▒┼čt─▒r. Bunun da sebebi ├žocuklar─▒n hata yapmalar─▒n─▒n da onlara g├╝ven duygusunun verilmeyi┼čidir. Eme─čin ve ├žal─▒┼čman─▒n takdir edilmedi─či bir toplumda gen├žlere s├╝rekli ┬Ĺ├žal─▒┼č─▒n┬ĺ demenin hi├žbir pratik de─čeri yoktur.

BUG├ťN├ťN D├ťNYASINDAK─░ DE─×─░┼×─░K E─×─░T─░M

Okulu ba┼čar─▒l─▒ yapan ┼čeyler sadece para ve emekle sat─▒n al─▒nan veya yapt─▒r─▒lan, g├╝zel binalar ve kaliteli e─čitim teknolojileri de─čil, ayn─▒ zamanda ├Â─čretmene, onun yeti┼čmesine ve problemlerini ├ž├Âzmesine ├Ânem veren zihniyette insanlar─▒n olmas─▒ ve paran─▒n ├Â─čretmen i├žin harcanmas─▒d─▒r. Bug├╝n Japonya ve Almanya, okullar─▒nda ├Â─črenci ba┼č─▒na, A.B.D.┬ĺden % 50 daha az para harcamakta. Bununla birlikte bir├žok konuda A.B.D.┬ĺden daha ileri seviyededirler. A.B.D. binalara ve y├Ânetime daha fazla para harcarken, Japonya ve Almanya Y├Ânetim ve binalardan ziyade, ├Â─čretmen maa┼člar─▒na daha fazla ├Âdemekte.

Osmanl─▒ medreselerinde hocalara g├╝nde 50 ile 100 ak├že talebelere de 7 ak├že burs verip sosyal hayatlar─▒n─▒ garantiye alm─▒┼čt─▒r. B├╝t├╝n e─čitim elemanlar─▒n─▒n yeme ve i├žmeleri bedavayd─▒. (O devirde birka├ž ak├že ile bir koyun al─▒nmakta idi. Bug├╝nle k─▒yas─▒n─▒ var─▒n siz yap─▒n.)

Ayr─▒ca e─čitim sistemleri kaliteli olan ├╝lkeler, ├Â─črencileri daha fazla tutarlar. Mesela, Japonya┬ĺn─▒n ├Â─čretim s├╝resi bir y─▒lda 240 g├╝n, Almanya┬ĺda 210 g├╝n, T├╝rkiye┬ĺde ise yakla┼č─▒k 180 g├╝nd├╝r.

D├╝nyada matematik ├Â─čretiminde en iyi olan Hollanda┬ĺda farkl─▒ ve ilgi uyand─▒r─▒c─▒ yap─▒daki cisimler derste kullan─▒l─▒r. Ger├žek d├╝nyadaki cisimler derste de kullan─▒l─▒r. ├çocuklar─▒n ├Â─črendikleri ┼čeyler onlar─▒n hayatlar─▒yla ba─člant─▒l─▒d─▒r. Bilimi, teknolojiye aktarmada en iyi olan Japonlar, di─čer ├╝lkelerle k─▒yasland─▒─č─▒nda, avukattan, hukuk├žudan fazla m├╝hendis ve teknik eleman yeti┼čtirirler.

Japonlar Osmanl─▒┬ĺlar─▒n Enderun mektebindeki uygulama a─č─▒rl─▒kl─▒ e─čitimi benimseyip tatbik etmektedir. Yeni Zelanda┬ĺl─▒lar okuma ve anlama kabiliyetini en iyi ger├žekle┼čtirenlerdir. Yeni Zelanda┬ĺl─▒lar─▒n bu metodu, Osmanl─▒ medreselerinde tatbik edilen metoddur.

├ľ─čretmen e─čitiminde en ba┼čar─▒l─▒ olan Almanya┬ĺda ├Â─čretmenler, rahat ┼čekilde orta s─▒n─▒f seviyesinde maa┼č al─▒rlar ve haklar verilir; a─č─▒r bir e─čitimden ge├žirilir. Mesela, Almanya┬ĺda bir m├╝zik ├Â─čretmenin m├╝zikde veya ─░ngilizce┬ĺde master almas─▒ mecburidir.

Enderun Mektebi

Enderun mektebi Osmanl─▒┬ĺdaki ├╝st├╝n beyin g├╝c├╝n├╝n e─čitimi i├žin kurulan 21. asra girerken, ├╝lkelerin benimsedi─či, hedefledi─či e─čitim modelinin pek ├žok y├Ân├╝n├╝ ihtiva eden e─čitim m├╝essesesidir. Yeni Zelenda┬ĺl─▒lar─▒n ├Ârnek ald─▒─č─▒ e─čitim sisteminde ├Â─črenciler ya┼člar─▒na g├Âre de─čil, ilerleme h─▒zlar─▒na, anlama ve kavrama seviyelerine g├Âre grupland─▒r─▒l─▒rd─▒. S─▒n─▒flar 15┬ĺer ki┼čilik olup, her 15 ki┼čiye bir s─▒n─▒f ├Â─čretmeni atan─▒rd─▒. yine Yeni Zelenda┬ĺl─▒lara belletmen sistemini Enderun Mektebinde 10 ki┼čilik ├Â─črenci gruplar─▒na ├Â─čretmenden ayr─▒ olarak Lala (rehber) verilirdi. Lalalar k─▒demli ve ba┼čar─▒l─▒ ├Â─črenciler aras─▒ndan se├žilirdi.

Tanzimat┬ĺtan G├╝n├╝m├╝ze E─čitimdeki ─░nsan Modeli

Tanzimattan sonra ├╝lkemizde Bat─▒┬ĺya ve onun de─čerlerine bir y├Âneli┼č vard─▒r. 1840-1900 y─▒llar─▒ aras─▒nda Osmanl─▒ toplumunda e─čitiminde Bat─▒l─▒la┼čma ve laikle┼čme ad─▒na ├žok ├Ânemli de─či┼čiklikler yap─▒ld─▒.

1839┬ĺda ilk ├Ânce askeri sahada bat─▒l─▒la┼čmaya y├Ânelik reform hareketleri daha sonra, e─čitimde, adalet sisteminde ve b├╝rokraside yap─▒ld─▒. ├ťlkenin en ├Ânemli e─čitim kurumlar─▒ Bat─▒l─▒lara teslim edilmesi ├žok k─▒sa bir zaman sonra a├ž─▒k bir ┼čekilde g├Âr├╝lmeye ba┼člad─▒.

├ç├╝nk├╝ pozitivist ve materyalist bir e─čitim sisteminin uygulan─▒┼č─▒n─▒, Mc.Farlena hayretler i├žinde m├╝┼čahede etmi┼čti. Yabanc─▒ okullar─▒n a├ž─▒lmas─▒na h─▒z verildi. 1867┬ĺde Frans─▒z Devletinin maddi ve manevi b├╝y├╝k yard─▒mlar─▒yla Frans─▒zca e─čitim ve ├Â─čretim yapan Galatasaray Lisesi kuruldu. y─▒llarca imparatorlu─čun y├Ânetici kadrolar─▒n─▒ ayd─▒nlar─▒n─▒, yeti┼čtiren bu okulun m├╝d├╝r├╝ ve hocalar─▒n─▒n ├žo─ču Frans─▒zd─▒.

LONDRA┬ĺDAN E─×─░T─░M S─░STEM─░M─░Z─░N G├ľR├ťN├ť┼×├ť

Lisan─▒m─▒z

D├╝nyada dil zenginli─či kelime a├ž─▒s─▒ndan, birincisi Arap├ža ikincisi Frans─▒zca ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ ─░ngilizce olmas─▒na ra─čmen ─░ngilizce┬ĺden T├╝rk├že┬ĺye terc├╝mede ne kadar zorluk ├žekildi─či malumdur. ├ç├╝nk├╝ T├╝rk├že┬ĺdeki bir kelime, az bir n├╝ansla ─░ngilizce┬ĺde 60-70 kelime kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r. Bu da bizim ├Âz T├╝rk├že ad─▒na dilimizin ay─▒klama ad─▒na do─čurdu─ču zorluklardand─▒r.

E─čitim g├Ârm├╝┼č bir ─░ngiliz, Shakespeare┬ĺin ve en az─▒ndan 1800┬ĺlerde yaz─▒lm─▒┼č eserlerin dilini rahat├ža anlarlarken; 1900┬ĺlerde T├╝rk├že olarak yaz─▒lm─▒┼č eserler bir T├╝rk vatanda┼č─▒na yabanc─▒ gelmektedir. Bizim Osmanl─▒┬ĺda ele┼čtirdi─čimiz ┬Ĺhalk ile Ulema aras─▒ndaki kopuklu─čun en b├╝y├╝k sebebi olan ┬Ĺkullan─▒lan kavramlar─▒n ve s├Âzc├╝klerin farkl─▒ olu┼ču┬ĺ gibi; ─░ngilizce┬ĺde de akademik bilim ─░ngilizce┬ĺsi ile halk─▒n konu┼čtu─ču ─░ngilizce farkl─▒d─▒r. Yine liseyi bitiren bir ─░ngiliz vatanda┼č─▒, ana dili ─░ngilizce┬ĺden yeterlilik imtihan─▒na girmek zorundad─▒r.

┬ĹGit Doktoran─▒ Yap Gel┬ĺ Mant─▒─č─▒

1960┬ĺl─▒ y─▒llardan beri yurt d─▒┼č─▒na ├Â─črenci ve kamu g├Ârevlileri g├Ânderilmesine ra─čmen hala ├╝lke ve millet ├žap─▒nda Bat─▒n─▒n bilim ve teknolojisini alarak onu geli┼čtirmi┼č de─čiliz. Japonlar bu i┼či 20-25 y─▒lda ger├žekle┼čtirdi. 4-5 y─▒ll─▒k masraf─▒ bug├╝nk├╝ de─čerlerde 300-350 milyon lira dolay─▒nda olan ve her y─▒l 150-200 ├Â─črenci g├Ânderilerek say─▒lar─▒ 1000 olan ve 1500 tane de kendi imkanlar─▒yla giden bu ├Â─črenciler spastik olarak ne ├žal─▒┼čacaklar─▒n─▒ ve d├Ând├╝klerinde nerelerde istihdam edilip, millete nas─▒l faydal─▒ olacaklar─▒n─▒ bilmiyorlard─▒. Sonu├ž ortada: ├ťlkelerine geri d├Ânenlerin oran─▒ % 30┬ĺdur. ├ťlkelerine d├Ânenler de ya yanl─▒┼č i┼člerde istihdam ediliyor, veya b├╝rokratik engellemelere kurban gidiyor. Devletin ┬ĹGit doktoran─▒ yap gel┬ĺ mant─▒─č─▒ ├Â─črencilere ├Ânceden mesuliyeti vermekte. Yurt d─▒┼č─▒nda doktora yapan ├Â─črencilere de haz─▒r bilgilerin oldu─ču tezler haz─▒rlatt─▒r─▒lmakta (├ľrne─čin Rusya┬ĺdaki M├╝sl├╝man T├╝rkler).

─░ngiliz E─čitim Sistemi.

─░ngiltere┬ĺde devlet okullar─▒n─▒n yan─▒nda en az onlar kadar yayg─▒n ├Âzel okullara 7 ya┼č─▒nda al─▒n─▒r, Lise bitinceye kadar da bu okullarda yat─▒l─▒ kal─▒n─▒r. Buradan mezun olanlar da ├╝lkeyi y├Ânetir. ─░darecilerin % 80 bu okullardan mezundur.

Bat─▒daki ─░lmi Geli┼čmeler Ve Biz

Bug├╝n Bat─▒ d├╝nyas─▒, D├╝┼č├╝nce ve fikir bak─▒m─▒ndan kriz d├Ânemi ya┼čamaktad─▒r. Bilim ve din aras─▒ndaki 150 y─▒ll─▒k m├╝cadelenin art─▒k sona erdirilmesi gerekti─či inan├ž ve bilginin insan─▒n iki temel ihtiyac─▒ oldu─ču hususlar─▒nda pek ├žok Bat─▒ll─▒ bilim adam─▒ ve d├╝┼č├╝n├╝r kampanya ba┼člatm─▒┼č bulunmakta. Oysa 1920┬ĺli y─▒llarda Avrupa┬ĺda moda olmu┼č dinin ve inanc─▒n gereksiz ve manas─▒z oldu─čunu ileri s├╝ren ┬ĹMant─▒ki Pozitivizm┬ĺ isimli materyalist bilim felsefesi g├Âzl├╝─č├╝ ile y─▒llard─▒r T├╝rkiye┬ĺdeki M├╝sl├╝manlar─▒ de─čerlendiren bir grup ayd─▒n, ├Âzellikle okumu┼č insanlar─▒n dine alaka duymaya ba┼člamas─▒n─▒ ve dindarla┼čmas─▒n─▒ mant─▒ki pozitivizm felsefesi ├žer├ževesinde anlam─▒yorlar. Ger├žekte mant─▒ki pozitivizm Hristiyanl─▒─ča kar┼č─▒ bir cevapt─▒r. Oysa bizim ayd─▒n─▒m─▒z Bat─▒da Hristiyanl─▒k i├žin verilen h├╝k├╝mleri, memleketimizde ─░slamiyet ├╝zerinde infaz ettiler.

Bat─▒n─▒n Bilim ve Teknolojideki seviyesine ni├žin ula┼čam─▒yoruz? Yakla┼č─▒k 150 y─▒ld─▒r Bat─▒┬ĺ ile s─▒k─▒ bir al─▒┼č veri┼č i├žinde bulunuyoruz. Bizim toplumumuzda Bat─▒daki gibi sosyal de─či┼čimlere ba─čl─▒ olarak halk─▒n yap─▒s─▒na uygun kurulmu┼č ve oturmu┼č m├╝esseseler mevcut de─čil. Bat─▒n─▒n ├╝niversitelerinde memleketimizin ve ├╝niversilerimizin ihtiya├ž duyduklar─▒ konularda, ama ├žok plans─▒z ┼čekilde k├╝├ž├╝k bir noktada, kompleks ve pahal─▒ teknoloji ve laboratuar cihazlar─▒n─▒ kullanarak, akademik kariyerini tamamlamakta ve ├╝lkemize -e─čer vatanperver ise- geri d├Ânmektedir. G├Âreve ba┼člad─▒ktan sonra, Bat─▒da ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar elde etti─či sistemi, ortam─▒ ve ilmi ara┼čt─▒rma atmosferini bulamamakta; ├╝├ž be┼č y─▒l i├žinde ara┼čt─▒rma, okuma a┼čk ve ┼čevkini kaybederek rutin ┼čekilde dersini veren sisteme adapte olmu┼č biri veya o ├╝niversiteyi terk edip zengin olma yollar─▒n─▒ ara┼čt─▒rmaktad─▒r.

MUC─░D YET─░┼×T─░RMEN─░N ├ľNEM─░

Durmadan ortaya ├ž─▒kan yeni problemler kar┼č─▒s─▒nda, milletin, h├╝rriyet, refah ve saadetlerini s├╝rd├╝rebilmesi mucid ruhlu insanlar─▒n yeti┼čtirilmesine ba─čl─▒d─▒r. Bilim, teknik ve ekonomide b├╝y├╝k ilerlemelerin hayal g├╝c├╝ne ve ├╝st├╝n zeka, h─▒zl─▒ problem ├ž├Âzme gibi zihni kabiliyetlerin eseri oldu─čunu ├žok ├Ânceden fark eden bu ├╝lkelerin bilim ve fikir adamlar─▒ y─▒llardan beri ara┼čt─▒rma yapmaktad─▒rlar.

Bu d├╝┼č├╝ncelerin akis uyand─▒raca─č─▒ anla┼č─▒labilece─či ├že┼čitli mesleklerden bir ayd─▒n grubuna sahip olmalar─▒ da onlar i├žin ayr─▒ bir talih olmu┼čtur. Zaten Almanlar─▒n 41, Amerikal─▒lar─▒n 40, ─░ngilizlerin 32 Nobel m├╝kafat─▒ kazanmalar─▒na kar┼č─▒l─▒k, M├╝sl├╝manlar─▒n bir tane bile Nobel ├ľd├╝l├╝ yoktur.

D├╝nyan─▒n Dahi Yeti┼čtiren Merkezleri

20-30 y─▒ld─▒r ┬Ĺy├╝ksek zeka ve mucitlik testleri┬ĺ geli┼čtirerek toplumlar─▒n─▒ testlerle sistematik olarak tarayan ─░srail, ├çin, eski Sovyetler Birli─či ve A.B.D. ├╝st├╝n zekal─▒lar─▒n e─čitimi i├žin ├Âzel okullar ve ├╝niversiteler tesis etmi┼čtir. Mesela ─░srail┬ĺin (Cudin ┼čehrinde ┬ĹOfek┬ĺ isimli ├Âzel bir dahi okulu vard─▒r. Bu okulun ├Â─črencilerinden ┬ĹDan Gl├╝k┬ĺ 5 ya┼č─▒nda iken ─░srail h├╝k├╝metine yazd─▒─č─▒ bir mektupta Filistin meselesinin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin ayr─▒nt─▒l─▒ bir bar─▒┼č plan─▒ haz─▒rlay─▒p teklif etmi┼čti. Okulun en ba┼čar─▒l─▒ ├Â─črencisi olan Dan Gl├╝k┬ĺe gelece─čin Einstein┬ĺi olarak bak─▒lmaktad─▒r.

Novossibirsk┬ĺte dahilerin e─čitimini profes├Ârlerin ├╝stlendi─či Sovyetler Birli─či┬ĺnin a├žt─▒─č─▒ dahi okulunun e─čitim s├╝resi 3 y─▒ld─▒r.

Mucidler Nas─▒l Ke┼čfedilir?

Mucidli─čin temel i┼čleme mekanizmas─▒ olan diverjant d├╝┼č├╝nce, mevcut bilgiye dayan─▒larak yeni orijinal de─či┼čik alternatif ve ├ž├Âz├╝mler ├╝retilmesinde i┼č g├Âr├╝┼č├╝ mucidli─či ├Âl├žen geli┼čtirilmi┼č ├Âzel testlerle mucidler ke┼čfedilir; I.Q. testi ile zeka seviyesi ├Âl├ž├╝l├╝r. Mucid kimseler, teknik konularda daha ├žok okurlar. Kendi uzmanl─▒klar─▒n─▒n farkl─▒ alanlar─▒yla ilgili mesleki litarat├╝re a┼č─▒r─▒ ilgi duyarlar. Gen├žliklerinde ├žok ┼čey okumu┼člard─▒r. Kendilerine ait ┼čahsi d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmalar─▒ vard─▒r.

Mucid ┼×ahsiyetlerin Vas─▒flar─▒

Mucidlerin grupland─▒r─▒lm─▒┼č vas─▒flar─▒n─▒n baz─▒lar─▒: Kararlar─▒nda ba─č─▒ms─▒z, egosu kuvvetli, enaniyetli, kendine g├╝venen, dedi─či dedik, her┼čeyi kolay kolay kabul etmeyen: ferdiyet├ži tiplerdir. ┼×evkli, istekli, h─▒rsl─▒, kendi kendine ├Â─črenebilen, ─▒rarl─▒ ve ├žal─▒┼čkand─▒r. G├╝zel de─čerlendimeler yapabilen, analiz ve sentez g├╝├žleri kuvvetli, anlay─▒┼čl─▒ ve kavray─▒┼čl─▒, y├╝ksek muhakemelidirler. Bunlar ┬Ĺben merkezli┬ĺ olmalar─▒ndan dolay─▒ kolayca kay─▒p sapabilmektedirler.

E─×─░T─░M NASIL OLMALI

─░steklerin Tatmin Edilme S├╝recinde E─čitimin ├ľnem

─░nsan─▒n ├ževresine kar┼č─▒ organik ve sosyal intibak─▒n─▒n ┼čeklini istek, hedef, engel aras─▒ndaki kar┼č─▒l─▒kl─▒ m├╝nasebetler belirler. Bunun i├žin ba┼čta iste─či de─čerlendirmek, onun ├Ânemini ve karma┼č─▒kl─▒─č─▒n─▒ fark edebilmektir. Problem ├ž├Âzme ile ilgili vakalar─▒ ├Â─črenmesi problem ├ž├Âzmeyi kolayla┼čt─▒rmaktad─▒r. ┬ĹKarar vermeden ├Ânce d├╝┼č├╝n, sonra karar─▒n─▒ ver┬ĺ tembihi g├Âz├Ân├╝ne al─▒narak istekleri yerine getirmeden ├Ânce, o istekle alakal─▒ b├╝t├╝n malumatlar─▒ g├Âzden ge├žirmeli, varsa tecr├╝beleri dinlemeli ve di─čer ihtimalleri d├╝┼č├╝n├╝p tartmal─▒ ve ona g├Âre, o iste─či yerine getirip getiremeyece─čine karar vermeli.

E─čitimde ├ľ─črenci Boyutunun ─░lk S─▒raya Konmas─▒n─▒n ├ľnemi

E─čitim ve ├Â─čretim m├╝fredatlar─▒ ├Â─črenci boyutu vurgulanarak haz─▒rlan─▒r. ├ľ─črencinin ya┼č─▒, ├ževresi, ilgi alanlar─▒ bu sistemde ├Ânemlidir. ├ľ─črenciye verilecek bilgiler, ├Â─črencinin daha ├Ânceki e─čitimine, nas─▒l yeti┼čti─čine ve onun ┼čartlar─▒na uygun haz─▒rlan─▒r. K─▒saca ├Â─črenci merkezli bir e─čitimde, ├Â─črenci sistemin temelidir.

├ľ─črenmede Alternatif bir metod: Grup ├žal─▒┼čmas─▒

Grup ├žal─▒┼čmas─▒ ile s─▒cak bir atmosferde; anlat─▒rken ├Â─črenme, dinlerken ├Â─črenme, tart─▒┼č─▒rken ├Â─črenme, soru-cevap tarz─▒nda ├Â─črenme, gibi ├žok geni┼č imkanlar ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. B├Âylece ├Â─črenciyle birlikte m├╝cadele etme, birlikte ba┼čarma birlikte sevinme, k─▒sacas─▒ ┬ĹBiz┬ĺ olma duygusunu kazand─▒rma f─▒rsat─▒ verir.

Okuma-Yazma Ve S├Âzl├╝ Anlat─▒m─▒n Geli┼čtirilmesi

├ľ─črencilerin duygular─▒n─▒, izlenimlerini, tecr├╝belerini ┼čiir, hikaye f─▒kra t├╝rlerinde dile getirebilip yay─▒nlayabilecekleri bir okul gazetesi ├ž─▒kartma, ├Â─črenci odakl─▒ e─čitimin uygulamas─▒na bir model olabilir. Bu t├╝r faaliyetler hem ├Â─črencinin aktif at─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člayarak kritik d├╝┼č├╝nmeyi peki┼čtirecek, hem de dili g├╝zel bir bi├žimde kullanmas─▒n─▒ sa─člayacakt─▒r.

E─čitimde Yabanc─▒ Dilin ├ľnemi

Bir├žok sahada ortaya ├ž─▒kan yenilikleri izleyebilme ya da di─čer toplumlara aktarabilme, b├Âylece ya┼čad─▒─č─▒ ├ža─č─▒ kavrayabilme bug├╝n├╝n insan─▒ i├žin ├Ânemli bir ihtiya├žt─▒r. ─░lk├Ânce hangi alanlarda ne t├╝r bir yabanc─▒ dile gerek duyuldu─čunu belirledikten sonra, bu dillerin, kullan─▒m─▒nda hangi kabiliyetlere ne seviyede ├Âncelik verilece─či kararla┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

E─čitimde Kitle ─░leti┼čim Ara├žlar─▒n─▒n ├ľnemi

Kitle ileti┼čim ara├žlar─▒n─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ e─čitim-├Â─čretim ortam─▒nda ├žocuk ve gen├žler kendi h─▒zlar─▒ i├žinde kendi ilgi ve kabiliyetlerine uygun konular─▒, kendi ├žabas─▒ ve ├Â─čretmenin rehberli─či ile ├Â─črenme f─▒rsat─▒na sahip olacakt─▒r.

Bilgisayar Destekli E─čitim

Multimedia ├╝r├╝nlerinin kullan─▒lmas─▒nda elde edilen netice ┼čudur: Al─▒┼č─▒lagelmi┼č ├Â─čretim metodlar─▒na (kitap ve tahta) k─▒yasen ki┼čiyi daha uzun s├╝reli ve derin bir alakayla mevzua y├Ânlendirmesidir. Ayr─▒ca ki┼či daha uzun s├╝reli anla┼č─▒lm─▒┼č, sindirilmi┼č bilgiye sahip olman─▒n yan─▒nda, bilginin nas─▒l, nerede kullanabilece─či hususunda tecr├╝be kazan─▒r.

├ľ─črencinin bilgisayarla etkile┼čim i├žine girmesi, deneme ve yan─▒lma yoluyla ├Â─črenciye geri besleme sa─članmas─▒: Y├╝ksek i┼člem h─▒z─▒ sayesinde bir├žok benzetmeye a├ž─▒k olmas─▒ ├Âzellikle ger├žek hayatta bile yap─▒lamayacak veya tehlikeli olacak olaylar─▒ bir anda yapmas─▒ ve g├Âzlem imkan─▒n─▒ sa─člamas─▒, g├Âr├╝nt├╝leri istenen h─▒zda ve s─▒rada kompoze ederek kullanabilmeyi m├╝mk├╝n k─▒lmaktad─▒r.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

T.c.

T.C.

GAZ─░ ├ťN─░VERS─░TES─░

GAZ─░ E─×─░T─░M FAK├ťLTES─░

YABANCI D─░LLER B├ľL├ťM├ť

─░NG─░L─░ZCE ├ľ─×RETMENL─░─×─░

┬ô├ľ─čretim Yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n Se├žimindeki ├ľl├ž├╝tler┬ö

ADI : ├ça─čr─▒

SOYADI : KURBAL

NO : 97050066320

DERS : Ara┼čt─▒rma Becerileri

Ankara, 2001

I. OUTLINE

┬ô├ľ─×RET─░M YAZILIMLARININ SE├ç─░M─░NDEK─░ ├ľL├ç├ťTLER┬ö

OUTLINE

INTRODUCTION

REVIEW OF LITERATURE

THESIS: ├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ndan beklenen yarar─▒n sa─članabilmesi, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de nitelikli yaz─▒l─▒mlar─▒n se├žilip kullan─▒lmas─▒na ba─čl─▒d─▒r.

Bilgisayar destekli ├Â─čretim

Bilgisayarla y├Ânetilen ├Â─čretim

Bilgisayar yard─▒m─▒yla ├Â─čretim

Bilgisayara dayal─▒ e─čitim veya ├Â─čretim

Bilgisayar destekli ├Â─čretimde uyulmas─▒ gereken ┼čartlar

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n niteli─či

Tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒

Birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒

Do─črusal ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒

Dallara ayr─▒lan ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒

Benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒

Bir konuyu ├Â─čreten yaz─▒l─▒mlar

Nas─▒l yap─▒laca─č─▒n─▒ ├Â─čreten yaz─▒l─▒mlar

Sorun ├ž├Âzme yaz─▒l─▒mlar─▒

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žimi

├ľ─črenmenin ger├žekle┼čmesi bak─▒m─▒ndan gereken ├Â─čeler

─░pu├žlar─▒

Kat─▒lma

Peki┼čtirme

D├Ân├╝t

Uygunluk

─░┼člerlik

Etkililik

Verimlilik

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žiminde kullan─▒lacak ├Âl├ž├╝tler

Hedefler

─░├žerik

├ľ─čretme durumlar─▒

De─čerlendirme

Ekran tasar─▒m─▒

Kullan─▒m kolayl─▒─č─▒

Kullanma k─▒lavuzu

Yaz─▒l─▒m kalitesini belirleyen ├Âzellikler

Ba┼čar─▒ma ili┼čkin ├Âzellikler

Tasar─▒ma ili┼čkin ├Âzellikler

Uygulanabilirli─če ili┼čkin ├Âzellikler

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n de─čerlendirilmesi

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒nda bulunmas─▒ gereken ├Âzellikler

METHOD

DATA PRESENTATION

DATA ANALYSIS

CONCLUSION

APPENDIX

REFERENCES

II. INTRODUCTION

E─čitime bilimsel ve teknolojik bir nitelik kazand─▒rman─▒n zorunlu oldu─ču bir ├ža─čda e─čitim ve teknolojinin birbirlerini ne y├Ânde etkiledi─či, aralar─▒nda ne gibi ili┼čkilerin bulundu─čunu incelemek e─čitim teknolojisinin kavram ve kapsam─▒n─▒ daha iyi anlamak bak─▒m─▒ndan yararl─▒d─▒r.

E─čitim ve teknoloji insan ya┼čam─▒n─▒n daha etken duruma getirilmesinde ├Ânemli rol├╝ olan iki temel ├Â─čedir. Her iki ├Â─če de insan─▒n do─čal ve sosyal ├ževresine egemen olma y├Ân├╝nde g├Âsterdi─či ├žabalarda ba┼čvurdu─ču iki temel ara├ž olmu┼čtur. E─čitim, insan─▒n do─ču┼čtan kazand─▒─č─▒ gizli g├╝├žlerin ve yeteneklerin a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒lmas─▒na, onun daha g├╝├žl├╝, daha olgun, yarat─▒c─▒ ve yap─▒c─▒ bir varl─▒k olarak geli┼čme ve b├╝y├╝mesine hizmet etmi┼čtir.

Teknoloji ise, insano─člunun e─čitim yoluyla kazand─▒─č─▒ bilgi ve becerilerden daha etken, daha verimli bir bi├žimde yararlanabilmesinde, onlar─▒ daha sistemli ve bilin├žli olarak uygulayabilmesinde yard─▒mc─▒ olmu┼čtur. B├Âylece e─čitim ve teknoloji insano─člunun m├╝kemmelle┼čtirilmesi, k├╝lt├╝rle┼čmesi ve geli┼čtirilmesi, do─čaya ve ├ževresine kar┼č─▒ etken ve n├╝fuzlu, egemen bir unsur haline gelmesinde etken olmu┼čtur.

Teknoloji e─čitim alan─▒na teknolojik geli┼čmelerden en ├žok etkilenmi┼č olan bilgisayar yoluyla girmi┼čtir. B├╝y├╝k boy bilgisayarlar─▒n yan─▒ s─▒ra, daha ucuza ├╝retilen ve kullan─▒m─▒ kolay olan k├╝├ž├╝k bilgisayarlar─▒n geli┼čtirilmesi, bilgisayarlar─▒n g├╝nl├╝k ya┼čamda yayg─▒n bi├žimde kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Yayg─▒n bi├žimde kullan─▒lmas─▒n─▒n nedenleri aras─▒nda yap─▒lan i┼člerin bilgisayar yoluyla kolayla┼čmas─▒, zenginle┼čmesi, h─▒zlanmas─▒ ve niteli─činin artmas─▒ say─▒labilir. Bu nedenle de g├╝n├╝m├╝z toplumlar─▒nda varolan en ├žekici, en g├Âsteri┼čli arac─▒n bilgisayar oldu─ču s├Âylenebilir. Toplumsal geli┼čmede ├žok etkili olan bilgisayar ve h─▒zla geli┼čen bilgisayar teknolojisi, bir├žok yerde ve i┼čte kullan─▒larak ya┼čam─▒m─▒z─▒ kolayla┼čt─▒rmaktad─▒r. Bilgisayar, insanlar─▒n yapabilecekleri i┼člerin bir ├žo─čunu insanlardan daha ├žabuk ve g├╝venilir bir bi├žimde yapabilen bir ara├žt─▒r. Ancak, bu i┼člemlerin nas─▒l yap─▒laca─č─▒n─▒n insanlar taraf─▒ndan tan─▒mland─▒─č─▒ da unutulmamal─▒d─▒r.

Hemen her alanda kullan─▒lan bilgisayar teknolojisi, e─čitime de girmi┼č, g├╝n├╝m├╝zde yo─čun bi├žimde kullan─▒lmaktad─▒r. Bilindi─či gibi, e─čitimin ama├žlar─▒ndan biri, bireyleri toplumun gereksinimleri do─črultusunda yeti┼čtirmektir. Bu nedenle, e─čitim sistemleri g├╝n├╝m├╝zde bilgi ├ža─č─▒na uygun, bilgi toplumu ├╝yesinin ├Âzelliklerini ta┼č─▒yan bireyler yeti┼čtirmekle y├╝k├╝ml├╝d├╝r. Bu da e─čitim kurumlar─▒n─▒n hem bireyleri yeni teknolojilerden haberli k─▒lmalar─▒n─▒ ve onlar─▒ nas─▒l kullanacaklar─▒n─▒ ├Â─čretmelerini hem de kendilerinin yeni teknolojileri kullanmalar─▒n─▒ gerektirir. Bilgisayarlar e─čitim alan─▒nda en ├žok y├Ânetim, ├Â─črenci i┼čleri, ├Âl├žme-de─čerlendirme, rehberlik, ├Â─čretim hizmetlerinde kullan─▒l─▒rlar. Burada ├Â─čretim hizmetlerinden kas─▒t ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒d─▒r. Asl─▒nda, bilgisayar 1960┬ĺlarda okullarda s─▒n─▒rl─▒ say─▒da ├Â─čretmen ve se├žilmi┼č ├Â─črencilerle kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Ancak, o y─▒llarda donan─▒ma a─č─▒rl─▒k verilmi┼č, yaz─▒l─▒m ise arka planda kalm─▒┼čt─▒r. Halbuki, ├Â─čretme-├Â─črenme s├╝recinde bilgisayardan etkili bi├žimde yararlan─▒labilmesi, en ├žok yaz─▒l─▒mlar─▒n bulunmas─▒na ba─čl─▒d─▒r.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, okullarda, derslerde bilgisayar destekli ├Â─čretimi ger├žekle┼čtirmek amac─▒yla haz─▒rlanm─▒┼č olan gere├žlerdir. Bilgisayar destekli ├Â─čretim i├žin haz─▒rlanan ders yaz─▒l─▒mlar─▒, bir dersin ├Â─čretinde sadece problem ├ž├Âzme, test, al─▒┼čt─▒rma vb. ama├žlarla kullan─▒ld─▒─č─▒ gibi, dersin tamam─▒n─▒n ├Â─čretilmesi amac─▒yla da kullan─▒lmaktad─▒r. ├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ndan beklenen yarar─▒n sa─članabilmesi, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de nitelikli yaz─▒l─▒mlar─▒n se├žilip kullan─▒lmas─▒na ba─čl─▒d─▒r. ─░yi bir ders yaz─▒l─▒m─▒, konu i┼člendikten sonra, ├Â─črenciye y├Âneltti─či sorularla konunun ├Â─črenci taraf─▒ndan iyi ├Â─črenilip, ├Â─črenilmedi─čini ara┼čt─▒r─▒r, konuyu ├Â─črenen ├Â─črencileri daha ileri basamaklara g├Ânderir, iyi ├Â─črenmeyen ├Â─črenciler i├žin sorularda uygun ipu├žlar─▒ vererek onlar─▒ d├╝┼č├╝nmeye ve do─čru cevab─▒ ke┼čfetmeye y├Âneltir, gerekirse dersi tekrarlar, hatta ├Â─črenciyi ├Ânceki konulara g├Ândererek daha iyi ├Â─črenmesini sa─člar(IBM, 1990).

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žiminde isabetli karar verebilmek, bilgisayar destekli ├Â─čretimden beklenen yararlar─▒n sa─članabilmesi ve yap─▒lan yat─▒r─▒mlar─▒n harcanan emek ve zaman─▒n bo┼ča gitmemesi gibi hususlar ders yaz─▒l─▒mlar─▒ de─čerlendirme ├Âl├ž├╝t listesinin gereklili─čini ve ├Ânemini a├ž─▒k├ža ortaya koymaktad─▒r.

III. REVIEW OF LITERATURE

B─░LG─░SAYAR DESTEKL─░ ├ľ─×RET─░M

Bilgisayar destekli ├Â─čretim; ├Â─čretim s├╝recinde, ├Â─črencilerin bilgisayarla etkile┼čimde bulunmas─▒, bilgisayarlar─▒n s├╝re├žte bir ├Â─čretim arac─▒ e bir ├Â─čretim ortam─▒ olarak i┼č g├Ârmesi etkinlikleri olarak tan─▒mlanabilir.

Bilgisayarlar g├╝n├╝m├╝zde e─čitim ve ├Â─čretim alan─▒nda de─či┼čik bir tak─▒m hizmetler sunarlar.

Bilgisayarla Y├Ânetilen ├ľ─čretim: Bilgisayar, ├Â─čretim s├╝recinin y├Âneticisi durumundad─▒r.

Bilgisayar Yard─▒m─▒yla ├ľ─čretim: Bilgisayar, ├Â─čretime ek bir yard─▒mc─▒ durumundad─▒r. Kullan─▒m sunu┼ču veya prati─či i├žerir fakat ikisi ayn─▒ anda olmaz.

Bilgisayara Dayal─▒ E─čitim ve ├ľ─čretim: Bilgisayar, ├Â─čretimin temel bi├žimi durumundad─▒r.

Bilgisayar a┼ča─č─▒daki ├Â─čretim s├╝re├žlerini y├Ânetmekte kullan─▒l─▒r.

├ľ─čretimin planlanmas─▒, organizasyonu ve programlanmas─▒nda

├ľ─črenenlerin de─čerlendirilmesinde (test etme).

├ľ─črenenler hakk─▒nda veri toplama

├ľ─črenme verileri ├╝zerinde istatistiksel analizlerin yap─▒lmas─▒nda

Kay─▒t tutmada (grup veya ki┼čisel).

B─░LG─░SAYAR DESTEKL─░ E─×─░T─░MDE UYULMASI GEREKEN ┼×ARTLAR

Bilgisayar destekli ├Â─čretimde arzulanan yararlar─▒n sa─članabilmesi i├žin uyulmas─▒ gereken ko┼čullar vard─▒r. (G├Âlda─č, 1998)

Bunlar:

├ľ─čretim programlar─▒ bilgisayar destekli ├Â─čretime uyabilecek ve bundan en b├╝y├╝k yarar─▒ sa─člayabilecek ┼čekilde d├╝zenlenmelidir.

E─čitimci ve ├Â─čretmenlerin, standart ├Â─čretim y├Ântemleri d─▒┼č─▒na ├ž─▒karak, bilgisayar kullanmalar─▒ ve yeni teknolojileri denemekten ├žekinmemeleri sa─članmal─▒d─▒r.

Haz─▒rlanacak ders yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n gerek konuya gerekse bilgisayar destekli ├Â─čretim y├Ântemlerine uygun olarak d├Âk├╝mante edilmesine dikkat edilmelidir.

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n zaman i├žerisinde geli┼čtirilece─či d├╝┼č├╝n├╝lerek, bilgisayar programc─▒l─▒─č─▒ tekni─či a├ž─▒s─▒ndan kolay anla┼č─▒labilir, geli┼čmeye uygun ve esnek bir yap─▒da geli┼čtirilmesi gereklidir.

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n de─či┼čik bilgisayar ortamlar─▒nda ├žal─▒┼čabilecek ┼čekilde tasarlanmas─▒ gerekmektedir.

Bilgisayar destekli ├Â─čretimin yayg─▒n bir ┼čekilde uyguland─▒─č─▒ durumlarda bilgisayarlar─▒n ve yaz─▒l─▒mlar─▒n etkin bak─▒m tamiri yap─▒lmal─▒, gerekli masraflar hemen kar┼č─▒lanabilmelidir.

Yukar─▒da say─▒lanlar─▒n yerine getirilebilmesi i├žin ├Âncelikle, okullardaki ├Â─črenci say─▒s─▒na, verilmek istenen programlara ve bilgisayar destekli ├Â─čretim amac─▒na g├Âre uygun donan─▒m ve yaz─▒l─▒m sa─članmas─▒, ├Â─čretmen e─čitimlerinin yap─▒lmas─▒ gerekmektedir. Ancak bu ┼čekilde bilgisayar destekli ├Â─čretimden yararlanmak m├╝mk├╝n olacakt─▒r.

├ľ─×RET─░M YAZILIMLARININ N─░TEL─░─×─░

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, okullarda bilgisayar destekli ├Â─čretimi ger├žekle┼čtirmek amac─▒yla haz─▒rlanm─▒┼č olan gere├žlerdir. Haz─▒rlan─▒┼č ve kullan─▒┼č ama├žlar─▒na g├Âre ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ d├Ârt grupta toplayabiliriz: (Tando─čan ve Akkoyunlu, 1998)

Tekrar ve Al─▒┼čt─▒rma Yaz─▒l─▒mlar─▒: Bunlar, ├Â─črenciye i┼členmi┼č olan konularla ilgili tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yapt─▒rma olana─č─▒ sa─člayan yaz─▒l─▒mlard─▒r.

Birebir ├ľ─čretim Yaz─▒l─▒mlar─▒: Bunlar, ├Â─črenciye gereksinmesi olan t├╝m bilgiyi ve ├Â─črenme etkinlikleri sunan yaz─▒l─▒mlard─▒r.

Benzetim Yaz─▒l─▒mlar─▒: Bunlar, ger├žek ya┼čam ve durumlar─▒n temsil edildi─či ya da ger├že─če uygun durumlar─▒n olu┼čturuldu─ču yaz─▒l─▒mlard─▒r.

Sorun ├ç├Âzme Yaz─▒l─▒mlar─▒: Bunlar, ├Â─črenciye sorun ├ž├Âzme becerisini kazand─▒rmak amac─▒yla haz─▒rlanan yaz─▒l─▒mlard─▒r.

TEKRAR VE ALI┼×TIRMA YAZILIMLARI

Tekrar ve al─▒┼čt─▒rmalar, sonraki ├Â─črenmeleri kolayla┼čt─▒rmak i├žin ├Ân ├Â─črenmelerin sa─člam olu┼čmas─▒nda ve ├Â─črenmelerde kal─▒c─▒l─▒─č─▒ sa─člamada olduk├ža ├Ânemlidir. Bu bak─▒mdan tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒, ├Â─čretimden etkili bi├žimde yararlanmaya elveri┼čli yaz─▒l─▒mlard─▒r.

Tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒nda belirli sorular belirli bir s─▒rada verilir. Bu s─▒ra ├Â─črenciye g├Âre de─či┼čmez. Yaz─▒l─▒mda soru sorulduktan sonra ├Â─črenci soruyu yan─▒tlar. E─čer ├Â─črencinin verdi─či yan─▒t do─čru ise, ├Â─črenci hemen bir sonraki soruya ge├žer. E─čer ├Â─črencini yan─▒t─▒ yanl─▒┼č ise, soru bir kez daha sorulur. ├ľ─črencinin ikinci yan─▒t─▒ yine yanl─▒┼č olursa, sorunun do─čru yan─▒t─▒n─▒ bilgisayar verir. Ba┼čka bir deyi┼čle, bu yaz─▒l─▒mlarda d├Ân├╝t ve d├╝zeltme i┼člemleri an─▒nda bilgisayar taraf─▒ndan yap─▒l─▒r. Sorular ve s─▒ralar─▒ sabit olarak haz─▒rlanan ve ├Â─črenciden ├Â─črenciye farkl─▒l─▒k g├Âstermeyen bu t├╝r tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒na ┬ôbilgisayar denetimli al─▒┼čt─▒rma programlar─▒┬ö denilmektedir.

Tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒, bilgisayar destekli ├Â─čretimde en ├žok kullan─▒lan ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒d─▒r. Bunlar─▒n ├Â─čretmene ve ├Â─črenciye sa─člad─▒─č─▒ ├že┼čitli yararlar vard─▒r.

Tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n sa─člad─▒─č─▒ ba┼čl─▒ca yararlar─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz:

Bu yaz─▒l─▒mlar,

├Â─črenciye ├Â─črenmesiyle ilgili an─▒nda d├Ân├╝t sa─člar,

├Â─črenciyi ├Â─črenmeye g├╝d├╝ler,

├Â─črencinin yeni ├Â─črendi─či bilgiyi uzun s├╝reli belle─če aktarmas─▒na yard─▒m eder,

├Â─čretmene zaman kazand─▒r─▒r.

Ancak beklenen yararlar─▒n elde edilebilmesi i├žin yaz─▒l─▒mlar─▒n ├Â─čretim program─▒yla uygun bi├žimde kayna┼čt─▒r─▒lmas─▒ gereklidir. Tekrar ve al─▒┼čt─▒rma etkinliklerine 10-15 dakikadan daha uzun s├╝re ayr─▒lmamas─▒ uygun olur. Daha uzun s├╝ren bu etkinlikler ├Â─črenciler i├žin s─▒k─▒c─▒ olabilir. ├ľte yandan, bu yaz─▒l─▒mlarda yer alan kavram, ilke, genelleme ve olgular─▒n ├Â─črencilere daha ├Ânceden ├Â─čretilmi┼č olmas─▒na ├Âzen g├Âsterilmelidir.

B─░REB─░R ├ľ─×RET─░M YAZILIMLARI

Birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, ├Â─čretmenin bir konuyu canl─▒ olarak ├Â─čretirken yapt─▒─č─▒ etkinliklerin bilgisayarda yap─▒ld─▒─č─▒m yaz─▒l─▒mlard─▒r. ├ľ─črenci bu yaz─▒l─▒mlar arac─▒l─▒─č─▒yla ├Â─črenmeyi t├╝m├╝yle kendisi ger├žekle┼čtirir.

Herhangi bir konuda haz─▒rlanan birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒nda ┼ču basamaklar izlenir:

├ľ─črencinin dikkatini ├žekme

├ľ─črenciyi konudan haberli k─▒lma

├ľn ├Â─črenmeleri hat─▒rlatma

Yeni gere├žleri sunma

K─▒lavuzluk yapma

Davran─▒┼č─▒ ortaya ├ž─▒karma

Davran─▒┼č─▒n do─črulu─čuyla ilgili d├Ân├╝t verme

Davran─▒┼č─▒ de─čerlendirme

Kal─▒c─▒l─▒─č─▒ sa─člama

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi bu basamaklar s─▒n─▒fta ├Â─čretmenin ├Â─čretimde izledi─či basamaklar─▒n ayn─▒s─▒d─▒r. Bilgisayarda ├Â─čretim, ayn─▒ yap─▒da haz─▒rlanm─▒┼č birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒yla ger├žekle┼čir.

Birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, ┬ôdo─črusal┬ö ve ┬ôdallara ayr─▒lan┬ö olmak ├╝zere iki ayr─▒ bi├žimde olu┼čur. Basit bir do─črusal ├Â─čretim yaz─▒l─▒m─▒nda, ├Â─črencinin performans─▒ndaki farkl─▒l─▒k g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nmaks─▒z─▒n, a├ž─▒klama, uygulama ve d├Ân├╝tler belirli bir a┼čamal─▒l─▒k i├žinde verilir. Daha karma┼č─▒k bir yap─▒ya sahip olan dallara ayr─▒lan yaz─▒l─▒mda ise, ├Â─črenci sorular─▒ nas─▒l yan─▒tlad─▒─č─▒na ya da ├Â─črenme gerecinin ├Ânemli b├Âl├╝mlerindeki yetersizli─čine g├Âre y├Ânlendirilir. Hatta bu t├╝r yaz─▒l─▒mlarla ├Â─črenciye gereksinmelerine uygun ├že┼čitli se├ženekler sunulabilir. ─░ster do─črusal olsun, ister dallara ayr─▒lan olsun, her iki t├╝r ├Â─čretim yaz─▒l─▒m─▒ ile ├Â─črenci kendi h─▒z─▒nda ├žal─▒┼čma ve istedi─či kadar tekrar yapma olana─č─▒na sahiptir.

BENZET─░M YAZILIMLARI

Benzetim yaz─▒l─▒m─▒, ger├žek olay, durum yada nesnelerle ├Â─črenme olana─č─▒n─▒n bulunmad─▒─č─▒ ko┼čullarda, bunlar─▒ temsil eden olay, durum ya da nesnelerin bilgisayar ortam─▒nda yarat─▒lmas─▒na ve bunlarla ├Â─črenmenin sa─članmas─▒na olanak veren yaz─▒l─▒md─▒r. Bu t├╝r yaz─▒l─▒mlar gerek birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ndan gerekse tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒ndan daha az yap─▒land─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca bu yaz─▒l─▒mlar ├Â─črencilerin etkile┼čimde bulunmalar─▒na a├ž─▒k olma ├Âzelli─čine sahiptir.

Benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ ┬ôbir konuyu ├Â─čreten┬ö ve ┬ônas─▒l yap─▒laca─č─▒n─▒ ├Â─čreten┬ö yaz─▒l─▒mlar olmak ├╝zere iki ayr─▒ grupta inceleyebiliriz.

Bir konuyu ├Â─čreten yaz─▒l─▒mlarda ├Â─črenci ekranda kendisine sunulan nesne ya da olaya belli bir ama├žla y├Ân verebilir. ├ľrne─čin, ├Â─črenci belirli kimyasal maddelerin bile┼čimi ile nas─▒l bir sonu├ž olabilece─čini g├Ârmek i├žin o maddeleri birle┼čtirip sonucun ne oldu─čunu bilgisayar ekran─▒ndan ├Â─črenebilir.

Nas─▒l yap─▒laca─č─▒n─▒ ├Â─čreten yaz─▒l─▒mlar ise, belli bir i┼čin yap─▒l─▒┼č─▒ndaki i┼člem basamaklar─▒n─▒ ├Â─čretmek amac─▒yla haz─▒rlanan yaz─▒l─▒mlard─▒r. Bu yaz─▒l─▒mlarda ├Â─črencilere varsay─▒ma dayal─▒ sorun durumlar─▒ verilerek onlardan bu sorunu ├ž├Âzmeleri istenir.

Benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒ olduk├ža ├že┼čitlidir. Bunlardan birini se├žerken hangi ├Âl├ž├╝t├╝n kullan─▒lmas─▒ gerekti─čini belirlemek olduk├ža g├╝├žt├╝r. Ancak bu konuda en ├žok kullan─▒lan ├Âl├ž├╝t, yaz─▒l─▒m─▒n ger├že─če en yak─▒n olan ve ger├že─či do─čru bi├žimde yans─▒tan olay ve durumlar─▒ kapsay─▒p kapsamad─▒─č─▒d─▒r.

Bir├žok e─čitimci benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n yararl─▒ oldu─ču d├╝┼č├╝ncesinde birle┼čirler. Ancak, bu t├╝r yaz─▒l─▒mlar─▒n e─čitimcileri kayg─▒land─▒ran y├Ânleri de vard─▒r. ├ľrne─čin, ├Â─črenci denetimli bir ortamda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ durumu, ger├žek durumla ayn─▒ sanabilir. B├Âyle bir durumda da ger├žek durumun yap─▒s─▒n─▒ oldu─čundan daha az ├Ânemli g├Ârebilir. Denetimli bir ortamda verdi─či tepkilerin ger├žek durumda da ge├žerli olabilece─čini d├╝┼č├╝nebilir ki bu her zaman b├Âyle de─čildir. Bu nedenle, ├žo─ču e─čitimciler benzetimlerdeki durumlar─▒n ger├že─če ├žok yak─▒n olmas─▒ gerekti─čini vurgulamaktad─▒rlar. Ayr─▒ca, e─čitimciler, k├╝├ž├╝k ya┼člardaki ├Â─črencilerin ger├žek ortamlarda be┼č duyu organlar─▒n─▒ kullanarak deneyim kazanmalar─▒n─▒n, bilgisayar ortam─▒ndaki benzer durumlarla deneyim kazanmalar─▒ndan daha ├Ânemli oldu─čunu belirtmektedirler.

Benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n ├Â─čretme-├Â─črenme s├╝recinde sa─člad─▒─č─▒ yararlar─▒ ┼č├Âyle ├Âzetleyebiliriz:

Zaman─▒ azaltma

S├╝reci yava┼člatma

├ľ─črencileri ortama katma

Deneyleri g├╝venli k─▒lmas─▒

Olanaks─▒z─▒ olanakl─▒ k─▒lma

Para ve ├Âteki kaynaklardan kazan├ž sa─člama

SORUN ├ç├ľZME YAZILIMLARI

Sorun ├ž├Âzme yaz─▒l─▒mlar─▒ ├Â─črencilerin bilgisayar arac─▒l─▒─č─▒yla sorun ├ž├Âzme becerisi kazanmalar─▒nda olduk├ža etkilidir. Sorun ├ž├Âzmede bilgisayarla ├Â─črenciye sorun/problem sunulur, ├Â─črencinin onay─▒ ile veriler y├Ânlendirilir, bu veriler bellekte saklan─▒r ve gerekli olan yerlerde ├Â─črenciye d├Ân├╝t sa─član─▒r.

Bilgisayar, Sorun ├ž├Âzme becerisinin ├Â─čretiminde ┼ču yararlar─▒ sa─člar:

├ľ─črenciye ger├žek ya┼čamda kar┼č─▒la┼čabilece─či sorunlar ├╝zerinde ├žal─▒┼čma olana─č─▒ verir.

├ľ─črencinin sorunla ilgili bilgiye kolayca ve h─▒zl─▒ olarak ula┼čmas─▒n─▒ sa─člar

├ľ─črencinin sorun ├ž├Âzme s├╝recinin hangi a┼čamas─▒nda g├╝├žl├╝kle kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒na ili┼čkin bilgi verir.

├ľ─črenciye ├ž├Âzmesi i├žin ├žok say─▒da sorun sunar ve b├Âylece ├Â─črencinin sorun ├ž├Âzmede deneyim kazanmas─▒na yard─▒m eder.

├ľ─črencinin de─či┼čik ve ilgi ├žekici sorunlar ├╝zerinde ├žal─▒┼čmas─▒na olanak sa─člar.

Sorun ├ž├Âzme yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ iki grupta inceleye biliriz. Bunlardan ilki, ├Â─črencilerin bir dersin, ├Ârne─čin matematik dersinin hangi konusundaki problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝n├╝ ├Â─čretmeyi ama├žlayan yaz─▒l─▒mlard─▒r. ├ľteki ise, ├Â─črencilerin genel olarak sorun ├ž├Âzme becerilerini geli┼čtirmeyi ama├žlayan yaz─▒l─▒mlard─▒r. Hangi t├╝rde olursa olsun sorun ├ž├Âzme yaz─▒l─▒mlar─▒ kimi zaman benzetim bi├žiminde, kimi zaman da oyun bi├žiminde haz─▒rlanabilir.

Bu yaz─▒l─▒mlardan yeterince yararlanabilmek i├žin bunlar─▒n se├žilmesinde ├Â─črencinin gereksinmesinin iyi bilinmesi ve ├Â─črenciye hangi t├╝r sorun ├ž├Âzme becerisi kazand─▒raca─č─▒n─▒n bilinmesi gerekir.

├ľ─×RET─░M YAZILIMLARININ SE├ç─░M─░

Bir dersle ilgili ├Â─čretme-├Â─črenme s├╝recinde kullan─▒lacak olan ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žimi olduk├ža ├Ânemlidir. ├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ndan beklenen yarar─▒n sa─članabilmesi, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de nitelikli yaz─▒l─▒mlar─▒n se├žilip kullan─▒lmas─▒na ba─čl─▒d─▒r.

Nitelikli ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n en ├Ânemli ├Âzelli─či, yaz─▒l─▒mlar─▒n ├Â─čretme-├Â─črenme ilkelerine uygun olarak haz─▒rlanm─▒┼č olmalar─▒ ve kullan─▒ma elveri┼čli olmalar─▒d─▒r. (Tando─čan ve Akkoyunlu, 1998)

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, ├Â─čretme i┼člevini y├╝klenmi┼č olmalar─▒ nedeniyle, ├Â─črenmede ├Ânem ta┼č─▒yan ├Ânko┼čulsal davran─▒┼člar, ipu├žlar─▒, kat─▒lma, peki┼čtirme, d├Ân├╝t ve d├╝zeltme olarak adland─▒r─▒lan ├Â─čeleri i├žermelidirler.

├ľnko┼čulsal davran─▒┼člar, ├Â─črencinin yeni konuyla ilgili bilgi ve becerileri kazanabilmesi i├žin ├Ânceden ├Â─črenmi┼č olmas─▒ ve hat─▒rlamas─▒ gereken davran─▒┼člard─▒r. ├ľ─čretim yaz─▒l─▒m─▒nda, ├Ânko┼čulsal davran─▒┼člar─▒n neler oldu─čuna yer verilmesi ├Ânemlidir.

─░pu├žlar─▒, ├Â─čretme-├Â─črenme s├╝recinde ├Â─črenciye neyi ├Â─črenece─čini, bunlar─▒ ├Â─črenirken neler yapaca─č─▒n─▒ anlatmak i├žin kullan─▒lan mesajlard─▒r. ─░pu├žlar─▒, ├Â─črencinin dikkatini toparlamas─▒na, ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ konu ile ilgili ├Ânko┼čulsal davran─▒┼člar─▒ hat─▒rlamas─▒na ve ├Â─črendikleri aras─▒nda ili┼čki kurmas─▒na yard─▒m eder.

Peki┼čtirme, ├Â─črenilmesi ama├žlanan davran─▒┼č─▒n tekrar─▒n─▒ sa─člayan uyar─▒c─▒n─▒n ├Â─črenciye verilmesi i┼člemidir. ├ľ─čretme-├Â─črenme s├╝recinde peki┼čtirme, ├Â─črenmenin kal─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ art─▒rmada etkilidir.

D├Ân├╝t, ├Â─črencinin ├Â─črenme sonucu ile ilgili bilgidir. Bununla ├Â─črencinin yapt─▒klar─▒n─▒n ve s├Âylediklerinin ne ├Âl├ž├╝de do─ču ya da hatal─▒ oldu─čunu belirler.

D├╝zeltme ise elde edilen d├Ân├╝te g├Âre ├Â─črencinin eksiklerini tamamlama, yanl─▒┼člar─▒n─▒ do─črulama i┼člemidir. ├ľ─čretme-├Â─črenme s├╝recinde d├Ân├╝t ve d├╝zeltme birbirini izleyen iki i┼člemdir

Bu ├Â─čelerin yan─▒ s─▒ra ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ kullan─▒m a├ž─▒s─▒ndan da ┼ču ├Âzelliklere sahip olmal─▒d─▒r: Uygunluk, i┼člerlik, etkilik ve verimlilik.

Uygunluk, ├Â─čretim yaz─▒l─▒m─▒n─▒n hedefler, i├žerik, y├Ântem, ortam (kullan─▒lan donan─▒m) ve ├Â─črenci ├Âzellikleri ile tutarl─▒ olmas─▒d─▒r. ├ľrne─čin kullan─▒lmak istenen yaz─▒l─▒m varolan bilgisayarda ├žal─▒┼čm─▒yorsa, o yaz─▒l─▒m─▒n uygun oldu─ču s├Âylenemez.

─░┼člerlik, yaz─▒l─▒m─▒n ├Â─črencinin ├žal─▒┼čmas─▒na y├Ân vermesi, ├Â─črenci istek ve beklentilerine uygun olmas─▒d─▒r.

Etkilik, yaz─▒l─▒m─▒n ├Â─črenci ba┼čar─▒s─▒ndaki etkisidir. Buna, ├Â─črencinin eri┼či d├╝zeyine bak─▒larak, yani ├Â─črencinin ├Â─čretim program─▒na ba┼člamadan ├Ânceki ba┼čar─▒s─▒ ile ├Â─čretim program─▒ndan ge├žtikten sonraki ba┼čar─▒s─▒ aras─▒ndaki farka bak─▒larak karar verilebilir.

Verimlilik ise, yaz─▒l─▒m─▒n ├Â─črenmede zaman ve mali y├Ânlerden kazan├ž sa─člamas─▒d─▒r. E─čer bir yaz─▒l─▒m, ├Â─črencinin k─▒sa s├╝rede ve ucuza ├Â─črenmesini sa─člam─▒yorsa, o yaz─▒l─▒m─▒n verimli oldu─ču s├Âylenebilir.

Yeniden belirtmek gerekirse, ├Â─čretmenin dersinde kullanmak istedi─či ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, bir yandan ├Ânko┼čul davran─▒┼člar, ipu├žlar─▒, kat─▒lma, peki┼čtirme, d├Ân├╝t ve d├╝zeltme ├Â─čelerini kapsarken, ├Âte yandan da uygunluk, i┼člerlik, etkililik ve verimlilik gibi ├Âzelliklere de sahip olmal─▒d─▒r.

├ľ─čretme-├Â─črenme s├╝reci i├žin belirtilen niteliklerdeki yaz─▒l─▒mlar─▒ se├žebilmek i├žin kimi ├Âl├ž├╝tlere gerek vard─▒r. Bu ├Âl├ž├╝tler, ├Â─čretmenin dersi i├žin yaz─▒l─▒m se├žmesinde neleri g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmas─▒ gerekti─čini g├Âsterir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žiminde kullan─▒lacak ├Âl├ž├╝tleri, hedefler, i├žerik, ├Â─čretme durumlar─▒, de─čerlendirme, ekran tasar─▒m─▒, kullan─▒m kolayl─▒─č─▒ ve kullanma k─▒lavuzu konular─▒ ile ilgili olarak ┼č├Âyle s─▒ralay─▒p a├ž─▒klayabiliriz: (Tando─čan ve Akkoyunlu, 1998)

Hedefler: Hedef, ├Â─čretim etkinlikleri sonunda ├Â─črencide bulunmas─▒ istenen bilgi, beceri ve tutumlard─▒r. Yaz─▒l─▒mlar─▒n haz─▒rlanmas─▒nda yap─▒lmas─▒ gereken ilk i┼č, hedeflerin belirlenmesidir. B├Âylece, yaz─▒l─▒m─▒n haz─▒rlanmas─▒na y├Ân verilebilir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒m─▒n─▒n se├žilmesinde hedeflerle ilgili g├Âz ├Ân├╝nde tutulmas─▒ gereken ├Âl├ž├╝tleri ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz:

Hedefler, yaz─▒l─▒m─▒n t├╝r├╝ne (tekrar ve al─▒┼čt─▒rma, sorun ├ž├Âzme vb.) uygun olmal─▒d─▒r.

Hedefler, yaz─▒l─▒m─▒n konu alan─▒na (matematik, fen bilgisi vb.) g├Âre belirlenmi┼č olmal─▒d─▒r.

Hedefler, yaz─▒l─▒m─▒ kullanacak olan ├Â─črencilerin ├Â─črenim d├╝zeyine uygun olmal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒mda hedeflere g├Âre ├Â─črencilerin sahip olmalar─▒ gereken ├Ânko┼čulsal davran─▒┼člar belirlenmi┼č olmal─▒d─▒r.

├ľ─črencilere yaz─▒l─▒mda hedefler uygun bir anlat─▒mla bildirilmi┼č olmal─▒d─▒r.

─░├žerik: ─░├žerik, konu alan─▒n─▒ olu┼čturur. ├ľ─čretim yaz─▒l─▒m─▒nda i├žeri─čin nelerden olu┼čtu─ču, hangi s─▒rada ve nas─▒l bir d├╝zenleme ile verildi─či ├Ânem ta┼č─▒r.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žilmesinde i├žerikle ilgili ┼ču ├Âl├ž├╝tler g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmal─▒d─▒r:

─░├žerik,

k├╝├ž├╝k birimlere ayr─▒larak d├╝zenlenmelidir,

kolaydan zora do─čru s─▒ralanmal─▒d─▒r,

belirlenmi┼č olan hedeflerle tutarl─▒ olmal─▒d─▒r,

├Â─čretim program─▒na uygun olmal─▒d─▒r,

├Â─črencinin d├╝zeyine uygun olmal─▒d─▒r,

dilbilgisi ve yaz─▒m yanl─▒┼člar─▒ndan ar─▒nm─▒┼č olmal─▒d─▒r,

g├╝ncel ve do─čru bilgileri kapsamal─▒d─▒r.

├ľ─čretme durumlar─▒: ├ľ─čretme durumu, ama├žlanan bir davran─▒┼č─▒n ├Â─črenciye kazand─▒r─▒lmas─▒ i├žin olu┼čturulan ├ževre ya da ortamd─▒r. ├ľ─črenci, olu┼čturulan bir ├Â─čretme durumu ile etkile┼čimde bulunarak ├že┼čitli ├Â─črenme ya┼čant─▒lar─▒ ge├žirir ve bu ya┼čant─▒lar─▒n sonucu olarak ├Â─črenmeyi sa─člar. Yaz─▒l─▒mlarda ├Â─črencilerin uygun ├Â─črenme ya┼čant─▒lar─▒ ge├žirmesine elveri┼čli ├Â─čretme durumlar─▒ d├╝zenlenir. ├ľ─čretme durumlar─▒n─▒n d├╝zenlenmesinde de─či┼čik ├Â─čretim y├Ântemleri ile etkinliklerden yararlan─▒l─▒r. Bunlar, ├Â─črenciye bilgi, beceri ve tutum kazand─▒rmaya y├Ânelik g├Âzlem, deney, planlama ├žal─▒┼čmalar─▒ ile ├žal─▒┼čma ve uygulama etkinliklerini kapsar.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒nda d├╝zenlenen ├Â─čretme durumlar─▒ ┼ču ├Âl├ž├╝tlerle de─čerlendirilebilir:

├ľ─čretme durumlar─▒,

├Â─črencinin etkile┼čimde bulunmas─▒na elveri┼čli olmal─▒d─▒r,

├Â─črenciye gerekli durumlarda verilebilecek peki┼čtire├žleri bulundurmal─▒d─▒r,

yerinde kullan─▒lan ipu├žlar─▒ ile d├Ân├╝t ve d├╝zeltme i┼člemlerini kapsamal─▒d─▒r,

├Â─črencinin d├╝zeyine uygun sorular─▒ i├žinde bulundurmal─▒d─▒r,

├Â─črencinin i├žeri─či kendi h─▒z─▒nda ├Â─črenmesine elveri┼čli olmal─▒d─▒r.

De─čerlendirme: De─čerlendirme, ├Â─črencinin ├Â─črenme ve ba┼čar─▒ durumunun belirlenmesidir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žiminde de─čerlendirme s├╝reci ile ilgili ┼ču ├Âl├ž├╝tler g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmal─▒d─▒r:

Yaz─▒l─▒mda ├Â─črenciye kazand─▒r─▒lmak istenen davran─▒┼člar─▒ ├Âl├žen yeterli say─▒da soru bulunmal─▒d─▒r.

Sorular, hedefler ve i├žerikle tutarl─▒ olmal─▒d─▒r.

├ľ─črenci ba┼čar─▒ durumundan haberdar olmal─▒d─▒r.

├ľ─črencinin sorulara verdi─či yan─▒tlar kaydedilmeli, varsa eksikleri giderilmelidir.

Ekran tasar─▒m─▒: Ekran tasar─▒m─▒, ekranda g├Âz├╝ken yaz─▒, ┼čekil, grafik gibi ├Â─čelerin d├╝zenlenmesidir. Bu bas─▒l─▒ gere├žlerdeki sayfa d├╝zenlemesi ile e┼č anlaml─▒d─▒r. Ekran tasar─▒m─▒ ger├žekte bir uzmanl─▒k i┼čidir. Bu nedenle, ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n ekran tasar─▒m─▒nda uzmanlar─▒n yard─▒m─▒n─▒n al─▒nmas─▒ yerinde olur.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n ekran tasar─▒m─▒ ┼ču ├Âl├ž├╝tlerle de─čerlendirilir:

Ekran, rahat okumaya elveri┼čli bir d├╝zenlemeye sahip olmal─▒d─▒r.

Ekrandaki metinde kullan─▒lan yaz─▒ t├╝r├╝ ve b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ├Â─črencinin ya┼č d├╝zeyine uygun olmal─▒d─▒r.

Ekrandaki yeni sayfaya ge├ži┼č ├Â─črencinin denetiminde olmal─▒ ve ├Â─črenci kendi h─▒z─▒na g├Âre ilerleyebilmelidir.

Ekran g├Âr├╝nt├╝leri net olmal─▒, renkler g├Âz├╝ yormamal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒m kullanma y├Ânergeleri a├ž─▒k ve anla┼č─▒l─▒r olmal─▒d─▒r.

Kullan─▒m kolayl─▒─č─▒: Kullan─▒m kolayl─▒─č─▒, ├Â─črencinin yaz─▒l─▒mdan en ├╝st d├╝zeyde yararlanabilmesi a├ž─▒s─▒ndan yaz─▒l─▒mda bulunmas─▒ gereken ├Ânemli bir ├Âzelliktir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žiminde kullan─▒m kolayl─▒─č─▒ konusunda ┼ču ├Âl├ž├╝tler g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmal─▒d─▒r:

├ľ─črenci yaz─▒l─▒m─▒ kolayca ├žal─▒┼čt─▒rabilmelidir.

Yaz─▒l─▒m, ├Â─črencinin istedi─či zaman programdan ├ž─▒kmas─▒na elveri┼čli olmal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒m, ├Â─črencinin daha ├Ânce kald─▒─č─▒ yerden ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeye olanak vermelidir.

Yaz─▒l─▒m, ├Â─črencinin bir b├Âl├╝mden ├Âtekine kolayca ge├žmesine elveri┼čli olmal─▒d─▒r.

Kullan─▒lan tu┼člar yaz─▒l─▒m─▒n ba┼č─▒ndan sonuna dek ayn─▒ ama├ž i├žin kullan─▒lmal─▒d─▒r.

Y├Ânergeler, a├ž─▒k ve anla┼č─▒l─▒r olmal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒m, ├Â─črencinin istedi─či kadar tekrar yapmas─▒na olanak vermelidir.

Kullanma k─▒lavuzu: Kullanma k─▒lavuzu ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n ├Ânemli bir yard─▒mc─▒s─▒d─▒r. Bu k─▒lavuzlar─▒n hem ├Â─čretmene hem de ├Â─črenciye yard─▒m edecek bi├žimde haz─▒rlanmas─▒ gerekir. Bu da, kullanma k─▒lavuzlar─▒n─▒n a├ž─▒k ve anla┼č─▒l─▒r olmalar─▒yla olanakl─▒d─▒r. Ba┼čka bir deyi┼čle, k─▒lavuzda yaz─▒l─▒m kullanmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒racak gerekli bilgiler uygun bi├žimde sunulmal─▒d─▒r.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒na ili┼čkin kullanma k─▒lavuzlar─▒nda ├Âl├ž├╝t niteli─či ta┼č─▒yan ┼ču bilgilere yer verilmelidir:

Yaz─▒l─▒m─▒n amac─▒

Yaz─▒l─▒m─▒n kullan─▒m─▒ i├žin harcanacak yakla┼č─▒k s├╝re

Yaz─▒l─▒m konusunun ana ├žizgileri

Yaz─▒l─▒m─▒n ne ├Âl├ž├╝de belle─či kaplad─▒─č─▒

├çal─▒┼čma kitaplar─▒n─▒n olup olmad─▒─č─▒

Yaz─▒l─▒m─▒ kullanacak ├Â─črencilerin niteli─či

YAZILIM KAL─░TES─░N─░ BEL─░RLEYEN ├ľZELL─░KLER

Durbin ve Evcimen (1996) yaz─▒l─▒m kalitesini belirleyen ├Âzellikleri ┼ču ┼čekilde belirtmi┼člerdir. Kapasite, kullan─▒labilirlik, tekrar kullan─▒labilirlik, test edilebilirlik, performans, g├╝venilirlik, d├╝zenlenebilirlik, korunabilirlik, belgeleme, haz─▒r bulunabilirlik. Kalite ├Âzellikleri her zaman birbiriyle do─črusal orant─▒l─▒ de─čillerdir. ├ľrne─čin performans ve kapasite ├žat─▒┼č─▒k ├Âzelliklerdir. Bu ├Âzellikleri kendinde bulunduran yaz─▒l─▒mlar kaliteli olarak de─čer bulurlar.

Yaz─▒l─▒m kalitesini olu┼čturan ├Âzellikler ├╝├ž ba┼čl─▒k alt─▒nda toplanm─▒┼čt─▒r. Bilgen (1992) bu ├Âzellikleri ┼ču ┼čekilde s─▒ralam─▒┼čt─▒r;

ba┼čar─▒ma ili┼čkin ├Âzellikler

tasar─▒ma ili┼čkin ├Âzellikler

uygulanabilirli─če ili┼čkin ├Âzellikler

Ba┼čar─▒ma ─░li┼čkin ├ľzellikler:

Verimlilik: Kaynak kullan─▒m─▒.

G├╝venirlik: Sonu├žlara ne ├Âl├ž├╝de g├╝venildi─či.

Tutarl─▒l─▒k: Yaz─▒l─▒m birimlerinin ne ├Âl├ž├╝de ├želi┼čkisiz sonu├ž verdi─či.

Kal─▒ml─▒l─▒k: Uygunsuz ┼čartlarda ├žal─▒┼čabilme ├Âzelli─či.

Kullan─▒┼čl─▒l─▒k: Kullan─▒m ve ├Â─črenim kolayl─▒─č─▒.

Tasar─▒ma ─░li┼čkin ├ľzellikler:

Do─čruluk: ─░htiya├žlara uygunluk d├╝zeyi.

Bak─▒m kolayl─▒─č─▒: Onar─▒m imkan─▒.

Do─črulanabilirlik: Sonu├žlar─▒n do─črulu─čunun ne ├Âl├ž├╝de denetlenebildi─či.

Geni┼četebilirlik: Yeteneklerin art─▒r─▒labilme, yaz─▒l─▒m─▒n geli┼čtirilebilme d├╝zeyi.

Uygulanabilirli─če ─░li┼čkin ├ľzellikler:

Esneklik: De─či┼čtirilebilme, yeni uygulamalar─▒ destekleme ├Âl├ž├╝s├╝.

Uyumluluk: ├çal─▒┼čabilme, uyum d├╝zeyi.

Ta┼č─▒nabilirlik: Farkl─▒ donan─▒mlar ve destek yaz─▒l─▒mlar─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čabilme d├╝zeyi.

Yaz─▒l─▒m─▒n de─čerlendirilmesinde, kullan─▒lmaya uygun kalite ├Âl├ž├╝tleri yukar─▒daki ├Âzelliklere g├Âre yap─▒l─▒r. (Nursel, 1999).

DERS YAZILIMLARININ DE─×ERLEND─░R─░LMES─░

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žiminde isabetli karar verebilmek, bilgisayar destekli ├Â─čretimden beklenen yararlar─▒n sa─članabilmesi ve yap─▒lan yat─▒r─▒mlar─▒n harcanan emek ve zaman─▒n bo┼ča gitmemesi gibi hususlar ders yaz─▒l─▒mlar─▒ de─čerlendirme ├Âl├ž├╝t listesinin gereklili─čini ve ├Ânemini a├ž─▒k├ža ortaya koymaktad─▒r. (Hotomaro─člu, 1997).

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒nda bulunmas─▒ gereken ├Âzelliklerin ba┼čl─▒calar─▒ ┼čunlard─▒r (Metargem, 1991, A┼čkar ve K├Âksal, 1987: Kesker┬ĺden, 1988, Numano─člu, 1992, A┼čkar vd.,1990):

Yaz─▒l─▒m, kitab─▒n kopyas─▒ olmamal─▒, bilgisayar─▒n yeteneklerinden tam olarak yararlan─▒lmal─▒d─▒r.

A├ž─▒k ve anla┼č─▒l─▒r bir dilde, hitap etti─či ├Â─črenci seviyesinin anlayaca─č─▒ bi├žimde yaz─▒lmal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒mlar m├╝fredat programlar─▒na uygun olmal─▒, yaz─▒l─▒m─▒n i├žeri─čiyle ders program─▒n─▒n i├žeri─či tutarl─▒ olmal─▒d─▒r.

Dersin ama├ž ve kapsam─▒ a├ž─▒k olarak dersin ba┼č─▒nda belirtilmelidir.

Ders yaz─▒l─▒mlar─▒, problem ├ž├Âzme ve yarat─▒c─▒l─▒k yeteneklerini geli┼čtirici yap─▒ya sahip olmal─▒d─▒r.

Ders yaz─▒l─▒m─▒, ├Â─črencinin bilgi d├╝zeyine dayal─▒ olarak zorluk dereceleri farkl─▒ de─či┼čik se├ženekleri sunabilmelidir.

├ľ─črenciyle yeterli etkile┼čim sa─članmal─▒, ├Â─črenci aktif k─▒l─▒nmal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒m ├Â─črencinin ilgisini ├žekecek grafik ├Âzelliklere sahip olmal─▒, m├╝mk├╝nse renk, ses, m├╝zik, hareketli g├Âr├╝nt├╝ gibi olanaklardan yararlan─▒lmal─▒d─▒r.

├ľ─črenci yaz─▒l─▒m─▒ rahatl─▒kla kullanabilmeli.

├ľ─črencinin durumuna g├Âre dersin h─▒z─▒ ve yolu de─či┼čebilmelidir.

De─či┼čik yetenek d├╝zeylerindeki ├Â─črenciler i├žin farkl─▒ etkinlikler sa─članmal─▒d─▒r.

Ekrandaki elemanlar ve renkler g├Âz├╝ yormamal─▒d─▒r.

├ľnemli noktalar parlak veya yan─▒p s├Ânen yaz─▒larla vurgulanmal─▒d─▒r.

Yeni bir ekrana ge├žmek i├žin ├Â─črencinin cevab─▒n─▒ beklemeli, kendili─činden sayfa ├ževirmemelidir.

Bilgisayar bilgisi ve deneyimi olmayan ├Â─črenciler taraf─▒ndan da kullan─▒labilmelidir.

Kaynak program─▒ bozmadan ├Â─čretmenin metinde de─či┼čiklik yapabilmesi olana─č─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

Gerekli durumlarda ├Â─črenci ba┼čar─▒s─▒n─▒ ├Âl├ž├╝p de─čerlendirecek yap─▒ olu┼čturulmal─▒d─▒r.

├ľ─čretmen ve ├Â─črenciler i├žin haz─▒rlanm─▒┼č kullan─▒c─▒ k─▒lavuzlar─▒ bulunmal─▒d─▒r.

Yaz─▒l─▒m─▒n i├žerdi─či konular i├žin gerekli ├Ânko┼čullar belirtilmelidir.

Bilgiler basitten karma┼č─▒─ča, somuttan soyuta, bilinenden bilinmeyene do─čru ad─▒m ad─▒m uygun bir s─▒rada verilmelidir.

├ľ─črenciye gerekti─činde geriye d├Ânme ve tekrarlama olana─č─▒ vermelidir.

Sonu├ž:

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, derslerde bilgisayar destekli ├Â─čretimi sa─člamak amac─▒yla haz─▒rlanm─▒┼č gere├žlerdir. ├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, haz─▒rlan─▒┼č ve kullan─▒l─▒┼č ama├žlar─▒na g├Âre d├Ârt grupta toplanabilir:

├ľ─črenciye i┼členmi┼č konu ile ilgili tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yapmas─▒na olanak veren tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒.

├ľ─črencinin bir konuyu ├Â─črenmesini sa─člay─▒c─▒ ├Â─črenme etkinliklerini kapsayan birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒.

Ger├žek ya┼čam durumlar─▒n─▒ temsil eden durumlar sunarak ├Â─črenmeyi sa─člayan benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒.

├ľ─črenciye sorun ├ž├Âzme becerisini kazand─▒rmay─▒ ama├žlayan sorun ├ž├Âzme yaz─▒l─▒mlar─▒.

Bilgisayardan ├Â─čretim amac─▒yla etkili bi├žimde yararlanabilmenin temel ko┼čulu, nitelikli ├Â─čretim yaz─▒l─▒m─▒ kullanmakt─▒r. Bu nedenle, ├Â─čretmenin ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ se├žmede ├Âzenli olmas─▒ gerekir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ nitelik kazanabilmek i├žin her ┼čeyden ├Ânce ├Â─črenmede ├Ânem ta┼č─▒yan kimi ├Â─čelere sahip olmal─▒d─▒rlar. Bu ├Â─čeler ├Ânko┼čulsal davran─▒┼člar, ipu├žlar─▒, kat─▒lma, peki┼čtirme, d├Ân├╝t ve d├╝zeltmedir. Bu ├Â─čelerin yan─▒ s─▒ra, ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ uygunluk, i┼člerlik, etkililik ve verimlilik ├Âzelliklerine sahip olmal─▒d─▒r.

Derslerde kullanmak ├╝zere yukar─▒da say─▒lan niteliklere sahip ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ se├žilmelidir. B├Âylesi yaz─▒l─▒mlar─▒n se├žilebilmesi i├žin ├Â─čretmen ├Â─čretmenin ├že┼čitli ├Âl├ž├╝tleri g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmas─▒ gereklidir. Bu ├Âl├ž├╝tler yaz─▒l─▒mla ilgili olarak hedefler, i├žerik, ├Â─čretme durumlar─▒, de─čerlendirme, ekran tasar─▒m─▒, kullan─▒m kolayl─▒─č─▒ ve kullanma k─▒lavuzu konular─▒ndad─▒r. ├ľ─čretmen, bu ├Âl├ž├╝tlerle yapaca─č─▒ de─čerlendirme sonu├žlar─▒na g├Âre uygun ve yeterli olan ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ se├žip derslerinde kullanabilir.

IV. METHOD

Bu ara┼čt─▒rmada veri toplama arac─▒ olarak ├Âncelikle literat├╝r taramas─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Ara┼čt─▒rmaya ba┼član─▒rken yap─▒lan bu literat├╝r taramas─▒ i├žin merkez olarak Gazi ├ťniversitesi k├╝t├╝phanesi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. K├╝t├╝phanede yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar sonucu ├╝├ž adet Gazi ├ťniversitesi tezi, iki adet Ankara ├ťniversitesi doktora ve y├╝ksek lisans tezi, konuyla ilgili be┼č adet kitap, iki adet makale, bir adet IBM ara┼čt─▒rma ve geli┼čtirme merkezi raporu ve iki de konferans incelenmi┼čtir ve kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kaynaklar─▒n tamam─▒n─▒n kaynak├ža k─▒sm─▒nda belirtilmesi MLA format─▒nda yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Di─čer bir veri toplama arac─▒ olarak anket kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ankette, ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n se├žimindeki ├Âl├ž├╝tlerle ilgili on soru sorulmu┼čtur. Sorularda ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒nda bulunmas─▒ gereken ├Âl├ž├╝tler baz al─▒nm─▒┼čt─▒r. Anket format─▒ olarak ┬ôLickert Scale┬ö kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Sorulara verilecek cevaplar; tamamen kat─▒l─▒r─▒m, ├žok├ža kat─▒l─▒r─▒m, biraz kat─▒l─▒r─▒m, az kat─▒l─▒r─▒m, hi├ž kat─▒lmam ┼čeklinde haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Bu anket 20 ki┼čiye uygulanm─▒┼čt─▒r. Anketi uygulayanlar, 2000- 2001 ├Â─čretim y─▒l─▒ g├╝z d├Âneminde ┬ô├ľ─čretimde Materyal Geli┼čtirme┬ö dersi alm─▒┼č Gazi ├ťniversitesi Gazi E─čitim Fak├╝ltesi ─░ngilizce ├ľ─čretmenli─či 3. S─▒n─▒f ├Â─črencileridir. ├ľ─črenciler s├Âz├╝ ge├žen ┬ô├Â─čretimde Materyal Geli┼čtirme┬ö dersinde ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ ve bunlar─▒n se├žimindeki ├Âl├ž├╝tleri ders konusu olarak i┼člemi┼člerdir.

Anket sonu├žlar─▒ ┬ôPresentation of the Data┬ö k─▒sm─▒nda yine bir tablo i├žinde y├╝zdelere vurularak belirtilmi┼čtir.

V. DATA PRESENTATION

Ara┼čt─▒rma kapsam─▒na giren bireylerle ilgili ├Âl├žmeler tamamland─▒ktan sonra verilerin ├ž├Âz├╝mlenmesine ge├žilmi┼čtir. A┼ča─č─▒daki tabloda bu ├ž├Âz├╝mlemelerden ├╝├ž tanesini y├╝zdelik de─čerler a├ž─▒s─▒ndan g├Ârebilirsiniz. Bireylerle ilgili ├Âl├žmelerin yap─▒ld─▒─č─▒ tabloyu ┬ôAppendix┬ö k─▒sm─▒nda bulabilirsiniz.

Se├ženekler

Sorular

Tamamen

Kat─▒l─▒r─▒m

├çok├ža

Kat─▒l─▒r─▒m

Karars─▒z─▒m

Az

Kat─▒l─▒r─▒m

Hi├ž

Kat─▒lmam

Soru 1

N: 14

%70

N: 4

%20

N: 1

%5

N: 1

%5

N: 0

%0

Soru 2

N: 13

%65

N: 6

%30

N: 1

%5

N: 0

%0

N: 0

%0

Soru 3

N: 3

%15

N: 8

%40

N: 2

%10

N: 3

%15

N: 5

%20

Soru 4

N: 6

%30

N: 5

%25

N: 6

%30

N: 2

%10

N: 1

%5

Soru 5

N: 4

%20

N: 6

%30

N: 8

%40

N: 3

%15

N: 0

%0

Soru 6

N: 8

%40

N: 1

%5

N: 3

%15

N: 8

%40

N: 6

%30

Soru 7

N: 0

%0

N: 1

%5

N: 5

%20

N: 5

%25

N: 10

%50

Soru 8

N: 1

%5

N: 8

%40

N: 9

%45

N: 2

%10

N: 0

%0

Soru 9

N: 7

%35

N: 10

%50

N: 1

%5

N: 2

%10

N: 0

%0

Soru 10

N: 4

%20

N: 7

%35

N: 7

%35

N: 2

%10

N: 0

%0

N= Kat─▒l─▒mc─▒ say─▒s─▒

VI. DATA ANALYSIS

Yap─▒lan bu anketle, bir ├Â─čretim yaz─▒l─▒m─▒ se├žerken g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulacak en ├Ânemli ├Âl├ž├╝t├╝n, 1, 3, 5 ve 7. maddelerde de belirtildi─či gibi kullan─▒┼čl─▒l─▒k oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Buradan ayn─▒ zamanda yaz─▒l─▒m─▒n h─▒zla ak─▒p giden zaman kar┼č─▒s─▒nda kay─▒ts─▒z kalmayan teknolojiye ayak uydurmas─▒, yeniliklere a├ž─▒k olmas─▒ gerekti─či sonucunu da ├ž─▒karabiliyoruz.. Yani yaz─▒l─▒m geli┼čmelere, ├╝zerinde ekleme ve ├ž─▒karmalar yapmaya uygun olmal─▒d─▒r. 1. soruda belirtilen yaz─▒l─▒m─▒n ├Â─čretmenlere sa─člayaca─č─▒ kullan─▒┼čl─▒l─▒kt─▒r, bunun yan─▒ s─▒ra, as─▒l kullan─▒c─▒lar olan ├Â─črenciler a├ž─▒s─▒ndan da i├žerdi─či kolayl─▒klar 3, 5 ve 7. maddelerde belirtilmi┼čtir. ├ľ─črenci yaz─▒l─▒ma istedi─či gibi y├Ân verebilmeli, program─▒n iste─či yerinden bilgileri kaybetmeden ayr─▒labilmelidir.

Bunun yan─▒ s─▒ra yaz─▒l─▒m─▒n dersin ama├žlar─▒na uygun olmas─▒ ve bu ama├žlar do─črultusunda ak─▒c─▒ bir ┼čekilde ilerlemesi de ├žok ├Ânemlidir. Bunu sa─člamak i├žin 6. soruda belirtildi─či gibi uygulanan baz─▒ dikkat ├žekici unsurlar─▒n kullan─▒lmas─▒nda hi├žbir sak─▒nca olmad─▒─č─▒, bu ara┼čt─▒rmada ve uygulanan ankette belirtilmi┼čtir.

VII. CONCLUSION

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, derslerde bilgisayar destekli ├Â─čretimi sa─člamak amac─▒yla haz─▒rlanm─▒┼č gere├žlerdir. Bilgisayardan ├Â─čretim amac─▒yla etkili bi├žimde yararlanabilmenin temel ko┼čulu, nitelikli ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ kullanmakt─▒r. Bu nedenle, ├Â─čretmenin ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ se├žmede ├Âzenli olmas─▒ gereklidir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒, haz─▒rlan─▒┼č ve kullan─▒l─▒┼č ama├žlar─▒na g├Âre d├Ârt grupta toplanabilir:

├ľ─črenciye i┼členmi┼č konu ile ilgili tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yapmas─▒na olanak veren tekrar ve al─▒┼čt─▒rma yaz─▒l─▒mlar─▒.

├ľ─črencinin bir konuyu ├Â─črenmesini sa─člay─▒c─▒ ├Â─črenme etkinliklerini kapsayan birebir ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒.

Ger├žek ya┼čam durumlar─▒n─▒ temsil eden durumlar sunarak ├Â─črenmeyi sa─člayan benzetim yaz─▒l─▒mlar─▒.

├ľ─črenciye sorun ├ž├Âzme becerisini kazand─▒rmay─▒ ama├žlayan sorun ├ž├Âzme yaz─▒l─▒mlar─▒.

Bilgisayardan ├Â─čretim amac─▒yla etkili bi├žimde yararlanabilmenin temel ko┼čulu, nitelikli ├Â─čretim yaz─▒l─▒m─▒ kullanmakt─▒r. Bu nedenle, ├Â─čretmenin ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ se├žmede ├Âzenli olmas─▒ gerekir.

├ľ─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ nitelik kazanabilmek i├žin her ┼čeyden ├Ânce ├Â─črenmede ├Ânem ta┼č─▒yan kimi ├Â─čelere sahip olmal─▒d─▒rlar. Bu ├Â─čeler ├Ânko┼čulsal davran─▒┼člar, ipu├žlar─▒, kat─▒lma, peki┼čtirme, d├Ân├╝t ve d├╝zeltmedir. Bu ├Â─čelerin yan─▒ s─▒ra, ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ uygunluk, i┼člerlik, etkililik ve verimlilik ├Âzelliklerine sahip olmal─▒d─▒r.

Derslerde kullanmak ├╝zere yukar─▒da say─▒lan niteliklere sahip ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒ se├žilmelidir. B├Âylesi yaz─▒l─▒mlar─▒n se├žilebilmesi i├žin ├Â─čretmen ├Â─čretmenin ├že┼čitli ├Âl├ž├╝tleri g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmas─▒ gereklidir. Bu ├Âl├ž├╝tler yaz─▒l─▒mla ilgili olarak hedefler, i├žerik, ├Â─čretme durumlar─▒, de─čerlendirme, ekran tasar─▒m─▒, kullan─▒m kolayl─▒─č─▒ ve kullanma k─▒lavuzu konular─▒ndad─▒r. ├ľ─čretmen, bu ├Âl├ž├╝tlerle yapaca─č─▒ de─čerlendirme sonu├žlar─▒na g├Âre uygun ve yeterli olan ├Â─čretim yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ se├žip derslerinde kullanabilir.

VIII. APPENDIX

├ľ─×RET─░M YAZILIMLARININ SE├ç─░M─░NDEK─░ ├ľL├ç├ťTLER

Sorular, yaz─▒l─▒mlarda bulunmas─▒ gereken ├Âl├ž├╝tler g├Âz

├Ân├╝ne al─▒narak haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r.

Tamamen

Kat─▒l─▒r─▒m

├çok├ža

Kat─▒l─▒r─▒m

Karars─▒z─▒m

Az

Kat─▒l─▒r─▒m

Hi├ž

Kat─▒lmam

1 - Zamanla de─či┼čebilecek olan bilgilerin ├Â─čretmen taraf─▒ndan de─či┼čtirilmesine olanak sa─članmal─▒d─▒r.

2 - Bilgi ile ilgili hedefler basitten zora do─čru s─▒ralanmal─▒d─▒r.

3 - ├ľ─črencilere an─▒nda geri bildirim sa─članmayabilir.

4 - ├ľ─črenci kendi ba┼čar─▒ d├╝zeyini belirleyip, buna g├Âre yolunu de─či┼čtirebilmelidir.

5 - ├ľ─črenci program─▒ kullanmaya istedi─či mod├╝lden ba┼člayabilmelidir.

6 - Dikkat ├žekilmek istenen s├Âzc├╝k ve nesnelerin parlak veya yan─▒p s├Ânen yaz─▒larla vurgulanmas─▒ dikkati da─č─▒t─▒r.

7 - Yaz─▒l─▒m─▒n her a┼čamas─▒nda kullan─▒mla ilgili a├ž─▒klamalar─▒ i├žeren ve kolayca ula┼č─▒labilen yard─▒m ve ├ž─▒k─▒┼č men├╝lerinin bulunmas─▒na gerek yoktur.

8 - Programda grafik, renk ve ses efektlerine nazaran i├žerik daha ├Ânemlidir.

9 - Ders yaz─▒l─▒mlar─▒ problem ├ž├Âzme yetene─činden ziyade yarat─▒c─▒l─▒─č─▒ geli┼čtirici yap─▒ya sahip olmal─▒d─▒r.

10 - Yaz─▒l─▒m─▒n performans─▒ kapasitesinden daha ├Ânemlidir.

IX. REFERENCES

Hotomaro─člu, Asl─▒han T├╝fe. Bilgisayar Destekli ├ľ─čretimde Ders Yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n De─čerlendirilmesi. Fen Bilimleri Enstit├╝s├╝,Tez. Ankara: Gazi ├ťniversitesi, 1997.

G├Âlda─č, Battal. E─čitim Yaz─▒l─▒m─▒ Geli┼čtirmede G├Ârsel Programlama. Fen Bilimleri Enstit├╝s├╝, Tez. Ankara: Gazi ├ťniversitesi, 1998.

Yal├ž─▒n, Nursel. Yaz─▒l─▒m Geli┼čtirme S├╝recinde Yaz─▒l─▒m Kalite Standartlar─▒. Fen Bilimleri Enstit├╝s├╝, Tez. Ankara: Gazi ├ťniversitesi, 1999.

Tando─čan, Mahmut ve Akkoyunlu, Buket. ├ça─čda┼č E─čitimde Yeni Teknolojiler. Edit├Âr: Do├ž. Dr. Bekir ├ľzer.

Eski┼čehir: T.C. Anadolu ├ťniversitesi Yay─▒nlar─▒ No: 1021, 1998.

A┼čkar, P., H├╝lya Y., Metin K.. Ders Yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒n De─čerlendirilmesi. ├ça─čda┼č E─čitim Dergisi. Ankara:

1993. 14-19.

IBM. BDE Ara┼čt─▒rma ve Geli┼čtirme Merkezi Raporu. 1990

Durbin, ┼×., Evcimen, T. Yaz─▒l─▒mda Kalite Y├Ânetimi. Bili┼čim` 96 Bildiriler, 18-22 Eyl├╝l, ─░stanbul.1996.

Bilgen, S. Ni├žin Yaz─▒l─▒m?. T├╝rkiye Bili┼čim Derne─či, Ankara. 1992.

Cambazo─člu, T. Yaz─▒l─▒m geli┼čtirmede yeni y├Ânelimler- 1. BT/Haber, 206, 44. ─░stanbul. 1996.

Cambazo─člu, T. Yaz─▒l─▒m geli┼čtirmede yeni y├Ânelimler- 3. BT/Haber, 208, 32. ─░stanbul. 1996.

Kal─▒ps─▒z, O. Yaz─▒l─▒m Geli┼čtirme S├╝recinde Kalitenin Sa─članmas─▒. 8. T├╝rkiye Bilgisayar Kongresi. 27-30 May─▒s, ─░stanbul. 1992.

A┼čkar, P. Ve Balc─▒, M. Bilgisayar Destekli E─čitim Konusunda Yap─▒lan Ara┼čt─▒rmalar, Sonu├žlar─▒ ve baz─▒ ├ľneriler: Ankara: Computer Aid Instruction Conference. 1990.

Keser, H. Orta├Â─čretim Kurumlar─▒ ─░├žin Bilgisayar Destekli ├ľ─čretim Model ├ľnerisi: Ankara: Ankara ├ťniversitesi, Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Doktora Tezi. 1988.

Numano─člu, M. Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ Bilgisayar Destekli E─čitim Projesi Bilgisayar Destekli ├ľ─čretimde Ders Yaz─▒l─▒mlar─▒nda Bulunmas─▒ Gereken E─čitsel ├ľzellikler: Ankara: Ankara ├ťniversitesi, Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Y├╝ksek Lisans Tezi. 1992.

Prof. Dr. Cevat Alkan. E─čitim Teknolojisi. Ankara: An─▒ Yay─▒nc─▒l─▒k, 1998.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

─░├žindekiler

İÇİNDEKİLER

Tarihsel Geli┼čim ……………………………………………………………

Tan─▒mlamalar ………………………………………………………………

├ľ─čretimde T├╝mdengelim ……………………………………………….

T├╝mdengelimsel Metot ………………………………………………….

T├╝mdengelim Teoremi ………………………………………………….

├ľrneklerle Ded├╝ksiyon (Ded├╝ktif ├ç─▒kar─▒m, T├╝mdengelim) ……

├ç─▒kar─▒m ├çe┼čitleri …………………………………………………………

Sonu├ž ……………………………………………………………………….

T├ťMDENGEL─░M

Tarihsel Geli┼čim:

┬ôT├╝mdengelim┬ö y├Ântemi mant─▒kta, bir yada daha fazla ├Ânc├╝lden zorunlu olarak sonucun ├ž─▒kar─▒lmas─▒d─▒r ve t├╝melle tikel (genelle ├Âzel) aras─▒nda s─▒k─▒ bir ili┼čki g├Âren ve bu ili┼čkiyi en do─čru olarak ortaya koyman─▒n yollar─▒n─▒ ara┼čt─▒ran Aristotales┬ĺin bulu┼čudur.

Aristotales, antik├ža─č Yunan d├╝┼č├╝ncesinde ├ža─čda┼č anlam─▒yla ilk bilgindir. Kendisinden ├Ânce b├╝t├╝n bilgileri toplam─▒┼č, i├ž i├že ge├žmi┼č olanlar─▒ birbirinden ay─▒rm─▒┼č, s─▒n─▒fland─▒rm─▒┼č, ele┼čtirmi┼č ve b├╝t├╝nlemeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle sonradan Metafizik ad─▒ verilen Prote Filosofia (─░lk felsefe) adl─▒ yap─▒t─▒ Thales’den kendisine kadar glen felsefe tarihinin ├žok ba┼čar─▒l─▒ bir ├Âzetidir ve en g├╝venilir kayna─č─▒d─▒r. Toplad─▒─č─▒ bilgilerin do─čruluklar─▒n─▒ ├Âl├žmek i├žin bilimsel bir d├╝┼č├╝nme y├Ântemi aram─▒┼č ve do─čru d├╝┼č├╝nmenin kurallar─▒n─▒ b├╝t├╝n ayr─▒nt─▒lar─▒yla saptamaya ├žal─▒┼čarak bunlara do─čru d├╝┼č├╝nmenin aletleri anlam─▒na gelen organon ad─▒n─▒ vermi┼čtir. Aristotalesin bu do─čru d├╝┼č├╝nme kurallar─▒na sonradan mant─▒k ad─▒ verilmi┼čtir.

Gen├ž Aristotales hen├╝z Akademia’da bir Platon ├Â─črencisi iken kendisine kadar gelen d├╝┼č├╝nmede ├╝├ž bak─▒┼č bulunuyordu: ─░nsan─▒n g├Âr├╝nene bak─▒┼č─▒ (do─ča), insan─▒n kendisine bak─▒┼č─▒ (insan) ve insan─▒n g├Âr├╝nmeyene bak─▒┼č─▒ (do─ča ├╝st├╝)… D├╝┼č├╝n├╝r Aristotales y├Ântemsel aletler bularak bu ilkel bak─▒┼č─▒ do─čru bak─▒┼ča ├ževirmek istedi: G├Âr├╝nmeyenden g├Âr├╝nene bakmak (t├╝mdengelim “do─črulama”) g├Âr├╝nenden g├Âr├╝nmeyene bakmak (t├╝mevar─▒m “ara┼čt─▒rma”)…

Ne varki bu do─čru bak─▒┼č─▒ ger├žekle┼čtirmek i├žin d├╝┼č├╝nmenin bilimden yararlanmas─▒, e┼čdeyi┼čle d├╝┼č├╝nce-do─čabilim diyalekti─či gerekiyordu. O ├ža─č─▒n bilimleriyse d├╝┼č├╝nmenin pek gerisindeydiler. Bu y├╝zdendir ki d├╝┼č├╝n├╝r Aristotales, d├╝┼č├╝nmesine kar┼č─▒l─▒k verecek bilimi de kendisi yapmak zorundayd─▒. ├çe┼čitli bilim alanlar─▒ndaki, ├ža─č─▒n─▒n ├Âl├ž├╝lerine g├Âre pek geni┼č, bilimsel ├žabalar─▒n─▒n nedeni budur. Bu bilimsel ├žal─▒┼čmalardan ve bu ├žal─▒┼čmalar s─▒ras─▒nda ilk felsefe (prote filosofia) do─čdu. Art─▒k ├ža─č─▒yla zorunlu imkanlar i├žinde, geleneksel b├╝y├╝k soruya kar┼č─▒l─▒k aranacakt─▒r: ─░lkneden nedir?… ─░lkneden en son ve en geli┼čmi┼č, Platon’un ideas─▒ olamaz. ├ç├╝nk├╝ idea g├Âr├╝nen say─▒s─▒z ger├žek bi├žimlerinin i├žindedir ve o bi├žimlerden soyularak, e┼čdeyi┼čle i├žlerinden ├ž─▒kar─▒larak elde edilmi┼čtir. Kald─▒ ki Platon, bu idealara nesnelere ├Âz├╝ demektedir, ├Âyleyse ├Âz nas─▒l bi├žimsel nesneden ayr─▒ ve onun d─▒┼č─▒nda olabilir? ├ľz’s├╝z bi├žim ve bi├žim’siz ├Âz olamaz.

├ľyleyse g├Âr├╝nenden g├Âr├╝nmeyene bak─▒p ara┼čt─▒rmal─▒y─▒z ama buldu─čumuzu da g├Âr├╝nmeyenden g├Âr├╝nene bak─▒p (t├╝mdengelim) do─črulamal─▒y─▒z. T├╝mevar─▒mla ara┼čt─▒r─▒p ideay─▒ buluyoruz, ┼čimdi onu t├╝mdengelimle do─čru yerine oturtmal─▒y─▒z.

Genelden ├Âzele inen t├╝mdengelim y├Ântemi ile ├Âzelden genele ├ž─▒kan t├╝mevar─▒m y├Ântemi 17. Y├╝zy─▒ldan itibaren bir hayli geli┼čtirilmi┼čtir. ├ľzellikle bu iki y├Ântem aras─▒ndaki ba─čl─▒l─▒k, ikisinin birlikte kullan─▒lmas─▒ diyalektik mant─▒kla ger├žekle┼čmi┼čtir.

19. ve 20. y├╝zy─▒llarda matematiksel mant─▒─č─▒n problemlerine ili┼čkin ara┼čt─▒rmalar t├╝mdengelimle ba─č─▒nt─▒l─▒ nosyonlara a├ž─▒kl─▒k kazand─▒rm─▒┼č ve genelden ├Âzele bir ded├╝ksiyon, olarak t├╝mdengelim kavram─▒n─▒n yetersizli─čini g├Âstermi┼čtir. Modern t├╝mevar─▒m kavram─▒ Aristotales┬ĺ├ži sillojistik t├╝mdengelim (genelden ├Âzele) yorumunun geni┼č ├žapl─▒ bir genelle┼čtirilmesidir. Dar olarak, t├╝mdengelim, herhangi bir t├╝mdengelimi veya ├ž─▒karsamay─▒ belirtir.

Tan─▒mlamalar:

Kesin sonu├ž veren ak─▒l y├╝r├╝tmeye ├ž─▒kar─▒m, ded├╝ksiyon (t├╝mdengelim) denir. Bu y├Ânteme g├Âre, do─čan─▒n ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ ├Ânce g├Âzlemlerden genel prensiplerin ├ž─▒kar─▒lmas─▒ (t├╝mevar─▒m) ve daha sonra genel prensiplere dayanarak g├Âzlemlerin a├ž─▒klanmas─▒ (t├╝mdengelim) a┼čamalar─▒n─▒ i├žermektedir.

T├╝mdengelim; t├╝melden tikeli ve genelden ├Âzeli ├ž─▒karan uslamlama y├Ântemidir. T├╝mdengelim, do─čru olan ya da do─čru oldu─ču san─▒lan ├Ânermelerden zorunlu olarak ├ž─▒kan yeni ├Ânermeler t├╝retir. ├ľnc├╝ller do─čruysa sonu├ž da mant─▒ksal bir zorunlulukla do─črudur.

Zihnin kanunlardan, kurallara ├Ârneklere, olaylara inerek yeni bir yarg─▒da bulunmas─▒d─▒r. T├╝mevar─▒m─▒n tersine, genel ilkelerden ├Âzel durumlara inen bir ak─▒l y├╝r├╝tme ┼čeklidir. Burada herhangi bir genelleme (kanun, kural) ele al─▒n─▒r, sonra bundan yola ├ž─▒karak ├Âzele (olaya, ├Ârne─če) inilerek, yeni bir yarg─▒ya var─▒l─▒r.

T├╝mdengelim, bir ya da birden ├žok ├Ânc├╝lden mant─▒k kanunlar─▒na g├Âre, bir sonu├žlama (netice) ispatlay─▒┼č yada ├ž─▒karsay─▒┼č i┼člemidir.

T├╝mdengelimle var─▒lan bir sonu├ž, bir ├Ânermeler zinciridir ki, burada, ├Ânermelerin mant─▒k kanunlar─▒yla do─črudan do─čruya ├ž─▒kar─▒lan bir ├Ânc├╝l yada bir ├Ânermedir. T├╝mdengelimle var─▒lan bir sonu├žlamada, neticeler ├Ânc├╝llerde sakl─▒d─▒r, mant─▒ksal analiz metotlar─▒yle ├ž─▒karsanmalar─▒ icap eder. T├╝mdengelimin temelinde ┬ôb├╝t├╝n i├žin do─čru olan, par├žalar─▒ i├žin de do─črudur┬ö ilkesi yatar.

├ľ─čretimde T├╝mdengelim:

├ľ─črenilmi┼č olan genel bilgilerden yeni bilgiler elde etmede kullan─▒lan transfer (ge├ži┼č) ├Â─čretimde, t├╝mdengelime iyi ├Ârnek te┼čkil eder. ├ľ─čretimde transfer, ge├žmi┼čte ├Â─črenmi┼č oldu─čumuz bilgi ve tecr├╝belerin yeni bilgi ve beceriler elde etmemize uygulanmas─▒ ve bunu kolayla┼čt─▒rmas─▒ olay─▒d─▒r. Bu anlamda transfer konular─▒n benzerliklerine, y├Ântemlerine, ilkelerine ait olmak ├╝zere ├╝├ž ┼čekilde uygulan─▒r. ─░┼čte ├Â─črendiklerimizin transferi yap─▒l─▒rken genelliklerden yeni ve ├Âzel durumlara ge├ži┼č ┼čeklinde uygulan─▒yorsa bu, ├Â─čretimde bir t├╝mdengelimdir.

T├╝mdengelimsel Metot:

T├╝mdengelimsel Metot, yaln─▒zca t├╝mdengelimsel tekniklere dayanan bir bilimsel ├ž─▒karsama metodudur. Felsefede t├╝mdengelimsel metot ve di─čer metotlar aras─▒nda ay─▒r─▒c─▒ bir ├žizgi ├žizme ve t├╝mdengelimsel muhakemeyi tecr├╝benin d─▒┼članmas─▒ ve bilimde t├╝mdengelime a┼č─▒r─▒ ├Ânem verilmesi olarak tan─▒mlama hususunda giri┼čimlerde bulunulmu┼čtur. Fakat t├╝mdengelim ve t├╝mevar─▒m aras─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ ba─č─▒nt─▒ vard─▒r ve t├╝mevar─▒msal muhakeme insano─člunun y├╝zy─▒llarca s├╝ren pratiksel ve bilgisel ├žabas─▒na dayal─▒d─▒r. T├╝mdengelimsel metot, genel olarak ampirik verilerin, bunlar─▒n biriki┼činden ve teorik bi├žimde yorumlan─▒┼č─▒ndan sonra, uygun b├╝t├╝n sonu├žlar─▒ daha tam ve daha tutarl─▒ bi├žimde ├ž─▒karsamak amac─▒yla sistemle┼čtirilmesinde kullan─▒lan ge├žerli bilimsel ├ž─▒karsama metotlar─▒ndan birisidir. Bu metot yeni bilgiyi, di─čer ┼čeyler aras─▒nda, ded├╝ktif bir tarzda form├╝le edilmi┼č olan bir teorinin m├╝mk├╝n yorumlar─▒n─▒n bir toplam─▒ kabul eder.

T├╝mdengelim Teoremi:

Mant─▒k ├Âtesi anahtar bir terim ki ┼ču demektir: e─čer B ├Ânermesi, A ├Ânc├╝l├╝n├╝n de do─čru oldu─ču varsay─▒m─▒ (assumption) ├╝zerinde ├ž─▒karsanm─▒┼čsa, o takdirde, (A muteberdir) varsay─▒m─▒ olmaks─▒z─▒n, belirli say─▒da ├Ânc├╝llerden, mademki A vard─▒r, ├Âyleyse B┬ĺ de vard─▒r sonucu ├ž─▒kar─▒labilir. T├╝mdengelim Teoremi ├Ânemli muhtelif mant─▒ksal sistemlere uygulanmaktad─▒r, klasik ve konstr├╝ktif ├Ânermeler ve y├╝klemler hesab─▒, formel aritmetik vb. T├╝mdengelim teoremi, baz─▒ sistemler i├žin, ├Ârne─čin belirli modal mant─▒k sistemleri i├žin ge├žerli de─čildir. T├╝mdengelim teoremi formalize edilmi┼č-olmayan muhakemede geni┼č bi├žimde kullan─▒l─▒r. T├╝mdengelim teoremi ispat s├╝recini basitle┼čtirir. O, ilk olarak tek bir sistem i├žin, Jacques Herbrand taraf─▒ndan tan─▒mlanm─▒┼č ve ispat edilmi┼č ve genel bir metodolojik ilke olarak 1932┬ĺde Tarski taraf─▒ndan form├╝llendirilmi┼čtir.

├ľrneklerle Ded├╝ksiyon (Ded├╝ktif ├ç─▒kar─▒m, T├╝mdengelim):

├ľrnek: (1) ┬ôinsanlar ├Âl├╝ml├╝d├╝r - Sokrates insand─▒r - ├ľyleyse Sokrates’de ├Âl├╝ml├╝d├╝r┬ö tas─▒m─▒, t├╝mdengelen bir tas─▒md─▒r. B├╝t├╝n insanlar─▒n ├Âl├╝ml├╝ olduklar─▒ do─čruysa Sokrates’de bir insan oldu─čuna g├Âre Sokrates┬ĺin de ├Âl├╝ml├╝ olmas─▒ zorunludur, ba┼čka t├╝rl├╝ olamaz. Ancak kimi mant─▒k├ž─▒lar t├╝mdengelimin yeni bir bilgi vermedi─čini, bunun bir genelleme (totoloji) oldu─čunu, ├ž├╝nk├╝ Sokrates┬ĺin ├Âl├╝ml├╝l├╝─č├╝n├╝n esasen Sokrates┬ĺin insanl─▒─č─▒nda i├žkin bulundu─čunu ileri s├╝rm├╝┼člerdir.

├ľrnek (1)

─░nsanlar ├Âl├╝ml├╝d├╝r.

Sokrates insand─▒r.

_______________

O halde Sokrates ├Âl├╝ml├╝d├╝r.

Mant─▒─č─▒n ana konusunu, ge├žerli ak─▒l y├╝r├╝tmeler s─▒n─▒rland─▒rmaktad─▒r. ├ť├ž ak─▒l y├╝r├╝tme t├╝r├╝ (ded├╝ksiyon, end├╝ksiyon, analoji) i├žerisinde, ├Ânc├╝llerin do─čru kabul edilmesi halinde sonucun bu ├Ânc├╝llerden zorunlu olarak ├ž─▒kt─▒─č─▒ yani ge├žerli olabilen bir tek ak─▒l t├╝r├╝ vard─▒r ki, buna ded├╝ksiyon, ded├╝ktif ak─▒l y├╝r├╝tme veya t├╝mdengelim denir. ├ľb├╝r iki ak─▒l y├╝r├╝tme t├╝r├╝ (end├╝ksiyon ve anoloji) ge├žerli ak─▒l y├╝r├╝tmeler i├žermez. Mant─▒─č─▒ yaln─▒zca ge├žerli ak─▒l y├╝r├╝tmelerle ilgilenen bir disiplin olarak s─▒n─▒rland─▒rd─▒─č─▒m─▒zda, bu durumda mant─▒─č─▒n temel konusunun ded├╝ksiyonlar olaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r ve baz─▒ mant─▒k├ž─▒lar─▒n mant─▒─č─▒ ded├╝ktif mant─▒k olarak adland─▒rmalar─▒n─▒n gerek├žesi de budur.

├ľrnek (2)

T├╝m A┬ĺlar B┬ĺdir.

X bir A┬ĺd─▒r.

_______________

O halde, X bir B┬ĺdir.

─░┼čte, bu forma uygun t├╝m ak─▒l y├╝r├╝tmeler birer ded├╝ksiyondur. Ba┼čka bir deyi┼čle, form ge├žerli oldu─čundan, bu forma uygun t├╝m somut ├Ârnekler de ge├žerlidir. End├╝ksiyon ve anolojinin ge├žersiz ak─▒l y├╝r├╝tmeler oldu─ču belirtilmi┼čti. Bunun gerek├želeri, a┼ča─č─▒da bu iki ak─▒l y├╝r├╝tme t├╝r├╝ ├╝zerinde dururken a├ž─▒klanacakt─▒r. Ama burada hemen saptanabilecek ┼čudur ki, bir ak─▒l y├╝r├╝tme ge├žerli ise, o bir ded├╝ksiyondur. Ne var ki, bunun tersi do─čru de─čildir. A┼ča─č─▒daki ├Ârne─če bakal─▒m.

├ľrnek (3)

Baz─▒ d├Ârt ayakl─▒lar kedidir.

B├╝t├╝n atlar d├Ârt ayakl─▒d─▒r.

______________________

O halde, baz─▒ atlar kedidir.

Bu ded├╝ksiyon ge├žerli de─čildir. ├ç├╝nk├╝ baz─▒ ┬ôd├Ârt ayakl─▒lar┬ö─▒n ┬ôkedi┬ö olmas─▒, b├╝t├╝n ┬ôatlar─▒n┬ö ┬ôd├Ârt ayakl─▒┬ö olmas─▒ndan dolay─▒ baz─▒ atlar─▒n kedi olmas─▒n─▒ zorunlu k─▒lmaz. Burada bir ded├╝ksiyonu ge├žerli k─▒lan baz─▒ kurallar─▒n bulundu─čunu tahmin edebiliriz. Her ded├╝ksiyon ge├žerli de─čildir; ama her ge├žerli ak─▒l y├╝r├╝tme bir ded├╝ksiyondur.

Ge├žerli bir ded├╝ksiyona bakt─▒─č─▒m─▒zda, b├Âyle bir ded├╝ksiyonun bir ├ž─▒kar─▒m oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z. ├ç├╝nk├╝ ge├žerli bir ded├╝ksiyonda, sonu├ž ├Ânc├╝llerin i├žinde zaten ├Ârt├╝k veya sakl─▒ olarak vard─▒r. ├ľrne─čin ┬ôB├╝t├╝n insanlar ├Âl├╝ml├╝d├╝r; Sokrates bir insand─▒r; o halde Sokrates ├Âl├╝ml├╝d├╝r┬ö gibi ge├žerli bir ded├╝ksiyonda, Sokrates┬ĺin ├Âl├╝ml├╝ oldu─čunu bildiren sonu├ž ├Ânermesi, zaten ┬ôB├╝t├╝n insanlar ├Âl├╝ml├╝d├╝r┬ö ├Ânc├╝l ├Ânermesinde ├Ârt├╝k ve sakl─▒ olarak bulunmaktad─▒r. Bu nedenle, ded├╝ksiyon, ├Ânc├╝llerde ├Ârt├╝k veya sakl─▒ halde bulunan─▒ a├ž─▒─ča ├ž─▒karma, ├Ârt├╝y├╝ kald─▒rma i┼člemi olarak kendini g├Âsterir. Ded├╝ksiyonun bu niteli─či bilgi a├ž─▒s─▒ndan felsefe tarihi i├žerisinde bir ele┼čtiri konusu olmu┼č ve ded├╝ksiyonun bize yeni bir bilgi vermedi─či, eldeki bilgiyi yineledi─či s├Âylenmi┼čtir. Ger├žekten de, ded├╝ksiyonda, sonu├ž ├Ânermesi, i├žerik bak─▒m─▒ndan ├Ânc├╝llere ne yeni bir ┼čey katar, ne de bu ├Ânc├╝llerin i├žeri─čini a┼čan yeni bir ┼čey bildirir. Tekrar vurgulamak gerekirse, ded├╝ksiyonun i┼člevi, ├Ânc├╝llerde zaten sakl─▒ veya ├Ârt├╝k olarak i├žerilmi┼č olan─▒ sonu├ž ├Ânermesinde a├ž─▒─ča ├ž─▒karmaktan ibarettir. Bu nedenle ded├╝ksiyona bilgilerimizi art─▒r─▒c─▒, denetleyici bir ak─▒l y├╝r├╝tme t├╝r├╝ olarak bakmak uygun olur.Ancak ded├╝ksiyonun esas ├Ânemi ve i┼člevi, bilgilerimizi bir kuram ve hatta sistem i├žerisinde d├╝zenlememize elveren, kan─▒tlay─▒c─▒ ├Âzelli─čindedir. Bilimler kadar matematik ve felsefe de, ded├╝ksiyonun bu ├Âzelli─činden yararlan─▒rlar.

Burada ┬ôded├╝ksiyon┬ö terimi ile ilgili terminolojik saptama yapmak da gerekli g├Âr├╝lmektedir.T├╝rk├žede bu terime kar┼č─▒l─▒k olarak t├╝mdengelim terimi ├Ânerilmi┼č ve benimsenmi┼čtir. Ancak, t├╝mdengelim terimi, b├╝t├╝n par├ža ili┼čkisini ├ža─čr─▒┼čt─▒rmakta, b├╝t├╝nden par├žaya do─čru bir gidi┼či sezinletmektedir. Oysa her ded├╝ksiyon bir t├╝mdengelim de─čildir. ├ľrne─čin, ┬ôt├╝m A┬ĺlar B┬ĺdir┬ö ve ┬ôt├╝m B┬ĺler C┬ĺdir┬ö ├Ânc├╝llerinden ┬ôt├╝m A┬ĺlar C┬ĺdir┬ö sonucunu elde etti─čimizde, burada bir ┬ôt├╝mden gelme┬ö yoktur; ┬ôt├╝mden t├╝me ge├žme┬ö vard─▒r. Ama bunun yan─▒s─▒ra, (1) numaral─▒ ├Ârne─čimiz bir t├╝mdengelimdir. ├ç├╝nk├╝ bu ├Ârnekte ┬ôt├╝m┬ö├╝n i├žinden bir par├žay─▒, sonu├ž ├Ânermesi halinde elde ediyoruz. O halde t├╝mdengelim terimi ded├╝ksiyon terimini k─▒smen kar┼č─▒lamaktad─▒r veya t├╝mdengelim terimi baz─▒ ded├╝ksiyonlar─▒ adland─▒rmakta kullan─▒labilir.

Bir arg├╝manda ├Ânc├╝ller do─čru ve sonu├ž i├žin yeterli ise, sonucun yanl─▒┼č olmas─▒ olanaks─▒zd─▒r. O halde sonucun do─črulu─čunun ispat─▒ hem t├╝m ├Ânc├╝llerin do─čru olmas─▒n─▒, hem de ├Ânc├╝llerin sonucu zorunlu k─▒lmas─▒n─▒ gerektirir. Ancak ├Ânc├╝llerin do─črulu─čunun saptanmas─▒ mant─▒ksal sorun olmad─▒─č─▒ndan ne zaman tam bir ispata ula┼čt─▒─č─▒m─▒z kesinlikle bilinemez. Mant─▒k├ž─▒, ├Ânc├╝lleri ┬ôdo─čru saymak┬öla i┼če ba┼člar. Onu as─▒l ilgilendiren, bunlar─▒ do─čru sayd─▒─č─▒na g├Âre daha neyi do─čru saymas─▒d─▒r. Do─čru say─▒lan ┼čey veya ┼čeyler yanl─▒┼č da olabilir. Fillerin u├žtu─čunu, ├Ân├╝mdeki kitab─▒n da fil oldu─čunu kabul ediyorsam, kitab─▒n u├žtu─čunu da kabul etmek zorunday─▒m. Bu zorunluluk sadece arg├╝man─▒n mant─▒ksal y├Ânden ge├žerli oldu─čunu g├Âsterir; yoksa sonucun do─črulu─čunun ispat─▒n─▒ de─čil. Arg├╝man─▒n ge├žerli olmas─▒ sonucun ispat─▒ i├žin gerekli ancak yeterli de─čildir. ├ľnc├╝llerin do─čru olmas─▒ gere─či de vard─▒r.

G├Âr├╝l├╝yor ki, bir arg├╝man─▒n ge├žerli─či ile arg├╝man─▒ olu┼čturan do─čruluk de─čeri aras─▒nda bir ili┼čki yoktur. Ge├žerlik bu ├Ânermelerin arg├╝mandaki ili┼čkilerinin bir ├Âzelli─čidir. E─čer sonucun ├Ânc├╝llerle olan ili┼čkisi, ├Ânc├╝lleri do─čru sayd─▒─č─▒m─▒zda sonucu da do─čru saymam─▒z─▒ zorunlu k─▒l─▒c─▒ nitelikte ise, arg├╝man ge├žerli demektir. Arg├╝man─▒n ge├žerli olmas─▒ ne ├Ânc├╝llerin, ne de sonucun do─čru oldu─čunu g├Âsterir; sadece arg├╝man─▒n ge├žerli bir ├ž─▒kar─▒m bi├žimine ba─čl─▒ oldu─čunu g├Âsterir.

Do─čruluk ile ge├žerlik aras─▒ndaki ili┼čkiyi ya da ili┼čkisizli─či daha fazla a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturmak i├žin ┼ču ├╝├ž noktay─▒ belirtmek yerinde olur:

Verilen bir arg├╝man─▒n ge├žerli ve ├Ânc├╝llerinin do─čru oldu─čunu biliyorsak, sonucun do─čru oldu─čunu kesinlikle s├Âyleyebiliriz.

Verilen bir arg├╝man ge├žerli ve ├ž─▒kar─▒lan sonu├ž yanl─▒┼čsa, ├Ânc├╝llerden hi├ž de─čilse birinin yanl─▒┼č oldu─čunu kesinlikle s├Âyleyebiliriz.

Verilen bir arg├╝manda t├╝m ├Ânc├╝llerin do─čru, sonucun ise yanl─▒┼č oldu─čunu biliyorsak, arg├╝man─▒n ge├žersiz oldu─čunu kesinlikle s├Âyleyebiliriz.

Her ├╝├ž halde de dayand─▒─č─▒m─▒z temel ilke, do─čru ├Ânc├╝llerden yanl─▒┼č bir sonucun ge├žerli olarak ├ž─▒kar─▒lamayaca─č─▒d─▒r. Bu, ku┼čkusuz, yanl─▒┼č ├Ânc├╝llerden do─čru veya yanl─▒┼č bir sonucun ge├žerli olarak ├ž─▒kar─▒lamayaca─č─▒ anlam─▒na gelmez.

Ancak ├Ânermelerin do─čruluk de─čerini saptama mant─▒k├ž─▒ya d├╝┼čmedi─čine g├Âre, onun g├Ârevi arg├╝manlar─▒n ge├žerli olup olmad─▒─č─▒n─▒ saptamakla s─▒n─▒rl─▒ demektir. O birtak─▒m ├ž─▒kar─▒m kurallar─▒na ba┼čvurarak ge├žerli arg├╝manlar─▒ ge├žersiz olanlardan ay─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒r.

Ku┼čkusuz, mant─▒k├ž─▒ t├╝m arg├╝manlar─▒ tek tek test etme yoluna gitmez. Buna ne olanak vard─▒r ne de gerek. Ge├žerlik bi├žime ba─čl─▒ bir ├Âzellik oldu─čuna g├Âre, somut arg├╝manlar yerine bunlara ├Ârnek olu┼čturan ├ž─▒kar─▒m kal─▒plar─▒na bakmak yeter. Bu kal─▒plar say─▒ y├Ân├╝nden s─▒n─▒rl─▒, bi├žim y├Ân├╝nden ise geneldir. Hem bu noktay─▒, hem de mant─▒ksal ge├žerli─čin i├žeri─če de─čil, bi├žime ba─čl─▒ oldu─čunu g├Âstermek i├žin ├Ârnek (2)┬ĺyi tekrar inceleyelim.

T├╝m A┬ĺlar B┬ĺdir.

X bir A’d─▒r.

______________

O halde, X bir B┬ĺdir.

Burada A, B ve X birer de─či┼čkendir; neleri adland─▒rd─▒klar─▒ belli de─čildir. Ne var ki, ├Ânc├╝ller gene sonucu zorunlu k─▒lmakta, ├ž─▒kar─▒m ge├žerli─čini s├╝rd├╝rmektedir. A, B, ve X simgeleri neyi temsil ederlerse etsinler, e─čer X bir A ise, ve A olan her ┼čey ayn─▒ zamanda B ise, X┬ĺin B olmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmaz bir zorunluluktur. Bu bi├žim geneldir, uyguland─▒─č─▒ konu veya bilgi alan─▒ ne olursa olsun ge├žerli─čini s├╝rd├╝r├╝r.

Unutmamak gerekir ki ├Ârnek (2) bir ├ž─▒kar─▒m kal─▒b─▒d─▒r. Kal─▒p ge├žerli oldu─čundan, kal─▒ba uyan t├╝m somut arg├╝manlar da ge├žerlidir. ├ľrnek (1)┬ĺdeki gibi her somut ├Ârnek, genel nitelikte olan ├Ârnek (2)┬ĺdeki bi├žimin ├Âzel bir halini olu┼čturur. Nitekim a┼ča─č─▒daki ├Ârnek (1)┬ĺdeki arg├╝mandan i├žerik y├Ân├╝nden farkl─▒ olmakla birlikte ├Ârnek (2)┬ĺdeki kal─▒ba uymakta, yani ayn─▒ bi├žimi payla┼čmaktad─▒r.

├ľrnek (4)

T├╝m filler kanatl─▒d─▒r.

Fino bir fildir.

__________________

O halde, fino kanatl─▒d─▒r.

Bu ├Ârnek, ayn─▒ zamanda, ge├žerli─čin i├žerikten ba─č─▒ms─▒z oldu─čunu g├Âstermektedir. Gerek ├Ânc├╝ller, gerek sonu├žtaki ├Ânerme yanl─▒┼č oldu─ču halde ├ž─▒kar─▒m (arg├╝man) ge├žerlidir. ─░┼čte bu nedenle mant─▒k, her konuda say─▒s─▒ sonsuza varan somut ├Ârneklerle de─čil, bu ├Ârneklerin ├Âzel durum olu┼čturdu─ču soyut ve genel nitelikteki bi├žim veya kal─▒plarla ilgilenir.

Ku┼čkusuz, ├ž─▒kar─▒m kal─▒plar─▒n─▒n t├╝m├╝ ge├žerli de─čildir. ├ľrne─čin de─či┼čik bir bi├žimi olan ┼ču ├ž─▒kar─▒m─▒n,

├ľrnek (5)

Ya─čmur ya─č─▒yorsa hava bulutludur.

┼×imdi ya─čmur ya─čm─▒yor.

______________________________

O halde hava bulutlu de─čildir.

Ge├žerli olmad─▒─č─▒n─▒ biliyoruz, ├ž├╝nk├╝ ├ž─▒kar─▒m─▒n ├Âzel hal te┼čkil etti─či genel kal─▒p ge├žerli de─čildir.

Mant─▒k bize hangi ├ž─▒kar─▒m kal─▒plar─▒n─▒n ge├žerli, hangilerinin ge├žersiz oldu─čunu etkin ve kesinlikle ay─▒rt etmemiz i├žin, ├ž─▒kar─▒m kurallar─▒ denilen birtak─▒m ├Âl├ž├╝tler sa─člar ve bu kurallar─▒n uygulama tekniklerini ├Â─čretir. ─░┼čte bu nedenledir ki, daha ├Ânce, ┬ôdo─čru d├╝┼č├╝nme kurallar─▒n─▒n bilgisi┬ö diye tan─▒mlad─▒─č─▒m─▒z mant─▒─č─▒, ┬ôge├žerli ├ž─▒kar─▒m veya kal─▒plar─▒n─▒n bilimi┬ö diye nitelememiz belki daha do─čru olur.

Ge├žerli arg├╝man bi├žimlerini ay─▒rt etme ve belirleme mant─▒kta ba┼čl─▒ca ├žal─▒┼čma konusudur. Ne var ki, mant─▒ksal ge├žerlik ak─▒l-y├╝r├╝tme t├╝rleri aras─▒nda yaln─▒z ded├╝ktif ├ž─▒kar─▒m t├╝r├╝nde aranabilir. Mant─▒k├ž─▒lar─▒n ├žo─čunluk ded├╝ktif ├ž─▒kar─▒m bi├žimleri ile u─čra┼čmalar─▒ bundan olmal─▒. Oysa yaln─▒z g├╝nl├╝k d├╝┼č├╝nmede de─čil bilimsel arg├╝manlarda da ded├╝ktif olmayan ak─▒l-y├╝r├╝tmelere yer verildi─či yads─▒namaz. Bunlar aras─▒nda hi├ž ku┼čkusuz ├╝zerinde en ├žok durulan─▒ ind├╝ktif ak─▒l-y├╝r├╝tmedir.

Ded├╝ktif arg├╝man─▒n ba┼čta gelen ├Âzelli─či, ├Ânc├╝llerin sonucu kesinlikle do─črulad─▒─č─▒ sav─▒n─▒ ta┼č─▒mas─▒d─▒r. Bu sav─▒n ger├žekle┼čmesi halinde arg├╝man ge├žerlik kazan─▒r; aksi halde arg├╝man ded├╝ktif nitelikte olmas─▒na kar┼č─▒n ge├žersiz kal─▒r. ├ľrne─čin, ┼ču arg├╝man,

├ľrnek (6)

Bertrand Russell ateistti.

T├╝m kom├╝nistler ateisttir.

├ľyle ise Bertrand Russell kom├╝nistti.

Ded├╝ktif t├╝rden olmakla birlikte mant─▒ksal ge├žerlikten yoksundur. Bir ki┼činin, koministler gibi ataist olmas─▒ onun kom├╝nist oldu─ču sonucunu vermez; nas─▒l ki bir ki┼činin, kom├╝nistler gibi, yemesi veya uyumas─▒ onu kom├╝nist saymam─▒z─▒ gerektirmez. Nitekim arg├╝manda ├Ânc├╝ller do─čru oldu─ču halde sonu├ž yanl─▒┼čt─▒r.

Buna kar┼č─▒l─▒k yukar─▒daki ├Ârne─čimizi (6) a┼ča─č─▒daki gibi de─či┼čtirdi─čimizde,

├ľrnek (7)

Bertrand Russell ataistti.

T├╝m ataistler kom├╝nisttir.

├ľyle ise Bertrand Russel kom├╝nistti.

Ded├╝ktif t├╝rden ge├žerli bir arg├╝man elde etmekteyiz. Ger├žekten bu ├Ârnekte ├Ânc├╝lleri do─čru, sonucu yanl─▒┼č saymak ├želi┼čkiye d├╝┼čmek olur. Bir ┼čeyin A gibi bir ├Âzelli─či varsa, A ├Âzelli─či olan her ┼čeyin ayn─▒ zamanda B gibi bir ├Âzelli─či varsa, o ┼čeyin B ├Âzelli─či olmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Ancak bir ┼čey ba┼čka birtak─▒m ┼čeylerle belli bir ├Âzelli─či payla┼č─▒yorsa, bundan o ┼čeyin di─čer ┼čeylere ait ba┼čka bir ├Âzelli─či de payla┼čt─▒─č─▒ sonucu ├ž─▒kmaz.

Demek oluyor ki, bir arg├╝man─▒n ded├╝ktif olmas─▒ onun mutlaka ge├žerli oldu─ču anlam─▒na gelmez. Ayn─▒ ┼čekilde, bir arg├╝man─▒n ge├žerli olmas─▒ onun sonucunu ispatlad─▒─č─▒ demek de de─čildir. Sonucun do─čru olarak ispatlanmas─▒ hem arg├╝man─▒n ge├žerli olmas─▒n─▒ hem de ├Ânc├╝llerin do─čru olmas─▒n─▒ gerektirir. Nitekim ├Ârnek (7)┬ĺdeki arg├╝man ge├žerli olmas─▒na kar┼č─▒n, sonucunu ispatlayamam─▒┼čt─▒r; zira ├Ânc├╝llerden biri (┬ôT├╝m ateistler kom├╝nisttir┬ö) yanl─▒┼čt─▒r.

Bir arg├╝man─▒n ded├╝ktif olmas─▒ ge├žerli olmas─▒ i├žin gerekli ama yeterli de─čildir. Ded├╝ktif oldu─ču halde ge├žerli olmayan arg├╝man vard─▒r; buna bir ├Ârnek verdik. Ancak ge├žerli oldu─ču halde ded├╝ktif olmayan bir arg├╝man yoktur; bir arg├╝man ge├žerli ise mutlaka ded├╝ktiftir. Bu demektir ki, ge├žerli arg├╝manlar ded├╝ktif ├ž─▒kar─▒mlar─▒n bir alt grubunu olu┼čturur.

Ne var ki, ak─▒l y├╝r├╝tmelerimizin t├╝m├╝ ded├╝ktif t├╝rden de─čildir ve bunlar─▒n mant─▒k ve matematik gibi ispata y├Ânelik alanlar d─▒┼č─▒ndaki etkinli─či g├Ârmezlikten gelinemez. ┼×u ├Ârnekleri inceleyelim.

Yerler ─▒slak, o halde ya─čmur ya─čm─▒┼č olmal─▒.

Ali ├žok ┼či┼čmanlayacak, ├ž├╝nk├╝ durmadan yiyor.

Bunlar─▒n hepsi ded├╝ktif olmayan t├╝rden ak─▒l-y├╝r├╝tmeler. Birincisinde bir g├Âzlemimiz (yerlerin ─▒slakl─▒─č─▒) bizi g├Âzlem konusu olmayan ba┼čka bir olguya g├Ât├╝rmekte. Ya─čmurun ya─čm─▒┼č oldu─čunu d├╝┼č├╝nmekle yerlerin ─▒slakl─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klam─▒┼č oluyoruz. Ne var ki bu a├ž─▒klama zorunlu de─čildir; yerler ba┼čka t├╝rl├╝ de ─▒slat─▒lm─▒┼č olabilir. O halde yerlerin ─▒slakl─▒─č─▒, ya─čmurun ya─čm─▒┼č olmas─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmemiz i├žin bir neden, hem de ├žo─ču kez do─čru bir neden olmakla birlikte, yeter bir neden de─čildir. Ba┼čka bir deyi┼čle yerlerin ─▒slak olmas─▒, ya─čmurun ya─čm─▒┼č oldu─čuna y├╝ksek bir olas─▒l─▒k sa─člamakta, ama onu zorunlu k─▒lmamaktad─▒r. Nitekim d├╝zg├╝n arg├╝man bi├žiminde s├Âz konusu ak─▒l y├╝r├╝tmenin ge├žerli olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

├ľrnek (8)

Yerler ─▒slanm─▒┼č

_________________

O halde, ya─čmur ya─čm─▒┼č olmal─▒.

├ľnc├╝lden sonuca ge├ži┼čte ge├žmi┼č ya┼čant─▒m─▒z bize g├╝├žl├╝ dayanak vermekle birlikte hi├žbir mant─▒ksal zorunluluk yoktur. Arg├╝man─▒n ge├žerli olmas─▒ i├žin, genelleme niteli─činde ┼č├Âyle bir ├Ânc├╝le daha dayanmam─▒z gerekir. Yerler ─▒slaksa, ya─čmur ya─čm─▒┼č olmal─▒. Ancak bu t├╝mcenin ├Ânc├╝le eklenmesi ile arg├╝man niteli─čini de─či┼čtirmekte, ded├╝ktif bir kimlik kazanmaktad─▒r.

─░kinci ├Ârnek birincisinden pek farkl─▒ de─čildir. ┼×u kadar ki, burada ak─▒l y├╝r├╝tmemiz bir g├Âzlemimizi, g├Âzlem d─▒┼č─▒ bir olguya giderek a├ž─▒klamaya de─čil, bir g├Âzleme dayanarak hen├╝z olmam─▒┼č bir olguyu beklemeye y├Ânelik. Ge├žmi┼č ya┼čant─▒ veya g├Âzlemlerimizden, ├žok yemekle ┼či┼čmanlama aras─▒nda bir ili┼čkinin var oldu─čunu biliyoruz. ┼×i┼čman bir kimse bize ┬ôiyi beslenmi┼č┬ö oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rebilece─či gibi, ├žok yiyen bir kimsenin ┼či┼čmanlayaca─č─▒n─▒ da d├╝┼č├╝nebiliriz. Ancak bu ili┼čki gene olas─▒l─▒ktan ├Âte bir kesinlik sa─člamamaktad─▒r. Ali┬ĺnin ├žok yemesine bakarak onun ┼či┼čmanlayaca─č─▒n─▒ bekleyebiliriz. Ancak ├žok yeme, ┼či┼čmanlama i├žin yeter bir neden olmad─▒─č─▒ndan, bekledi─čimiz sonu├ž zorunlu de─čil, iki olgu aras─▒ndaki ili┼čkinin sa─člaml─▒k derecesine g├Âre olas─▒d─▒r. Arg├╝man burada da ge├žerli de─čildir:

├ľrnek (9)

Ali durmadan yiyor.

________________

O halde, Ali ┼či┼čmanlayacak.

Ak─▒l y├╝r├╝tmeler ├Ânermeler aras─▒ bir ili┼čki olup, bir ak─▒l y├╝r├╝tme i├žin, elimizde en az biri kan─▒tlayan ve di─čeri kan─▒tlanan konumunda iki ├Ânerme bulunmas─▒ gerekmekte ve ded├╝ksiyon, ├Ânermeler aras─▒ndaki bir kan─▒tlama ili┼čkisi olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

Ama acaba birden fazla ├Ânermeyi i├žeren her ├Ânerme grubu i├žinde bir kan─▒tlama ili┼čkisi var m─▒d─▒r? Veya ba┼čka t├╝rl├╝ sorarsak: Herhangi iki ├Ânerme aras─▒nda birini kan─▒tlayan di─čerini kan─▒tlanan olarak ele al─▒p bir ak─▒l y├╝r├╝tme ili┼čkisi kurmak m├╝mk├╝n m├╝d├╝r?

Hemen yan─▒tlayal─▒m: ├ľnermeler aras─▒nda her zaman ve her durumda bir ak─▒l y├╝r├╝tme ili┼čkisi yoktur. ├ľrne─čin ┬ôBal tatl─▒d─▒r┬ö ile ┬ôTur┼ču ek┼čidir┬ö ├Ânermeleri aras─▒nda bir kan─▒tlayan-kan─▒tlanan ili┼čkisi yoktur. Bunlar birbirlerinden ba─č─▒ms─▒z ├Ânermelerdir. Her iki ├Ânerme de do─čru ├Ânermelerdir; ama birinin do─črulu─ču di─čerinin do─črulu─čunun bir kan─▒t─▒ veya gerek├žesi olmamaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla bu iki ├Ânerme aras─▒nda bir ak─▒l y├╝r├╝tme ili┼čkisi yoktur.

Demek ki, t├╝m ├Ânermeler aras─▒nda bir ak─▒l y├╝r├╝tme ili┼čkisi olmas─▒ gerekmez. Ak─▒l y├╝r├╝tme, aralar─▒nda bir kan─▒tlayan-kan─▒tlanan ili┼čkisi kurabilece─čimiz ├Ânermeler i├žin s├Âz konusudur. ├ľrne─čin ┬ôB├╝t├╝n insanlar ├Âl├╝ml├╝d├╝r┬ö ├Ânermesi ile ┬ôSokrates ├Âl├╝ml├╝d├╝r┬ö ├Ânermesi aras─▒nda bir kan─▒tlayan-kan─▒tlanan ili┼čkisi kurabiliyoruz ve Sokrates┬ĺin ├Âl├╝ml├╝ olmas─▒n─▒n kan─▒t─▒n─▒, b├╝t├╝n insanlar─▒n ├Âl├╝ml├╝ olmas─▒ olarak g├Âsterebiliyoruz. Burada kan─▒tlayan-kan─▒tlanan ili┼čkisini nas─▒l kurdu─čumuzu a├ž─▒klayabiliriz: Her iki ├Ânermede ortak olan terimler (┬ôinsan-├Âl├╝ml├╝┬ö) vard─▒r. Bu ortak terimlerden ┬ôinsan┬ö terimi, birinci ├Ânermede bir ├Âzelli─čine g├Âre i├žlemsel yoldan tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r; yani t├╝m insanlar─▒n ├Âl├╝ml├╝ oldu─ču bilinmektedir ve dolay─▒s─▒yla bunun tek bir insan (Sokrates) i├žin de ge├žerli olaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. Burada kan─▒tlamay─▒, i├žlem-kaplam, cins-t├╝r, s─▒n─▒f-├╝ye (fert, birey) ili┼čkisi temelinde ve her iki ├Ânermedeki ortak terimlere dayanarak kurmu┼č oldu─čumuz da a├ž─▒k├ža g├Âr├╝lmektedir.

K─▒sacas─▒, kan─▒tlama (arg├╝mantasyon) dedi─čimiz mant─▒ksal i┼člem, bir cin-t├╝r, s─▒n─▒f-├╝ye ili┼čkisine sokabildi─čimiz kavramlar (terimler) ve bu kavramlar─▒ i├žeren ├Ânermeler i├žin s├Âz konusudur. O halde ded├╝ktif mant─▒─ča ait konular kavramlar mant─▒─č─▒ndan hareketle anla┼č─▒labilir ve ded├╝ktif mant─▒k, temelini kavramlar mant─▒─č─▒nda bulur. B├Âyle g├Âr├╝ld├╝─č├╝nde, ded├╝ktif mant─▒─č─▒n (├Âzellikle Aristotales┬ĺde) bir s─▒n─▒rlar mant─▒─č─▒na dayand─▒─č─▒n─▒ saptayabiliriz.

├ç─▒kar─▒m ├çe┼čitleri :

├ç─▒kar─▒mlar (ded├╝ksiyonlar) iki ana ├že┼čide ayr─▒l─▒rlar:

Do─črudan ├ž─▒kar─▒mlar

Dolayl─▒ ├ž─▒kar─▒mlar

Do─črudan ├ž─▒kar─▒mlar; tek bir ├Ânc├╝lden sonuca ge├žilen, yani biri ├Ânc├╝l di─čeri sonu├ž olmak ├╝zere iki ├Ânermeden olu┼čan ├ž─▒kar─▒mlard─▒r. Zihnimizin birinci ├Ânermeden, arada ba┼čka bir ├Ânerme kullanmaks─▒z─▒n do─črudan do─čruya, sonu├ž ├ž─▒karmak suretiyle yapt─▒─č─▒ ak─▒l y├╝r├╝tme ┼čeklidir. ├ľrne─čin “Her insan canl─▒d─▒r” ├Ânermesi bilinen bir ger├žekse, zihminiz, hi├žbir arac─▒ ├Ânerme kullanmaks─▒z─▒n “Baz─▒ canl─▒lar, insand─▒r” sonucunu ├ž─▒karabilir. Bu do─črudan t├╝mdengelim ┼čeklidir.

Bunlarda kendi i├žlerinde, a) kar┼č─▒olum ├ž─▒kar─▒mlar─▒, b)e┼čde─čerlik ├ž─▒kar─▒mlar─▒ olmak ├╝zere iki alt ├že┼čide ayr─▒l─▒rlar. Kar┼č─▒olum ├ž─▒kar─▒mlar─▒, a) kar┼č─▒tl─▒k ├ž─▒kar─▒mlar─▒, b) altl─▒k ├ž─▒kar─▒mlar─▒, c) ├želi┼čki ├ž─▒kar─▒mlar─▒ ├že┼čitlerini kapsarlar. Bunun gibi e┼čde─čerlik ├ž─▒kar─▒mlar─▒, a) evirme, b) ├ževirme, c) devirme ├že┼čitlerini i├žine al─▒r.

Dolayl─▒ ├ž─▒kar─▒mlar; zihnimizin, birinci ├Ânermeden sonuca ge├žerken, arada ba┼čka ├Ânermelerden yararlanmak suretiyle yapm─▒┼č oldu─ču ak─▒l y├╝r├╝tme ┼čeklidir, en az iki ├Ânc├╝l ve bir sonu├ž ├Ânermesinden kurulu yani en az ├╝├ž ├Ânermeyi i├žeren ├ž─▒kar─▒mlard─▒r. ├ľrne─čin: “─░nsanlar ├Âl├╝ml├╝d├╝r, Sokrates insand─▒r. O halde Sokrates’de ├Âl├╝ml├╝d├╝r.

Klasik mant─▒kta en ├žok verilen ├ž─▒kar─▒mlard─▒r. Bu ├ž─▒kar─▒m ├že┼čidine ayr─▒ca ve daha yayg─▒n adlar─▒yla tas─▒m, k─▒yas, sillogizm adlar─▒ da verilir. Dolayl─▒ ├ž─▒kar─▒mlar kendi i├žinde iki ana ├že┼čide ayr─▒l─▒rlar: a) kategorik tas─▒m, b) kategorik olmayan tas─▒m. Kategorik tas─▒m, ├Ânc├╝lleri ve sonucu yani t├╝m ├Ânermeleri basit (kategorik) ├Ânermelerden olu┼čan tas─▒md─▒r. Kategorik olmayan tas─▒m ise, a) hipotetik tas─▒m, b) disjunktif tas─▒m, c) ikilem (dilemma) olarak kendi i├žinde ├╝├ž alt ├že┼čide ayr─▒l─▒r.

Sonu├ž:

G├╝n├╝m├╝zde hala bilimsel d├╝┼č├╝ncede rol oynayan t├╝mdengelim, t├╝mel (genel) bir ├Ânermeden tikel (├Âzel) ├Ânerme ├ž─▒karma eylemidir. ├ľrne─čin, fizikte genel ├žekim yasas─▒n─▒ biliyorsan─▒z, Newton┬ĺun ba┼č─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝ rivayet edilen elman─▒n yapt─▒─č─▒ etkiyi hesaplayabilirsiniz. Bu, ├Ânemsiz g├Âr├╝n├╝yorsa, uzaya f─▒rlataca─č─▒n─▒z bir ileti┼čim uydusunun istenen y├Âr├╝ngeye oturmas─▒ i├žin, nereden hangi h─▒zla, hangi e─čimle f─▒rlat─▒lmas─▒ gerekti─čini de hesaplayabilirsiniz. Bu ├Ârnekte s├Âylendi─či gibi, t├╝mel bir ├Ânermeden tikel ├Ânerme ├ž─▒kar─▒l─▒┼č─▒n─▒ sa─člayan yordama usavurma denmektedir. De─či┼čik kaynaklarda buna, t├╝mdengelim, ak─▒l y├╝r├╝tme, tas─▒m (k─▒yas), ded├╝ksiyon, ├ž─▒kar─▒m adlar─▒ verilmektedir. Mant─▒k usavurma kurallar─▒n─▒ konu edinen bilim dal─▒d─▒r. Ba┼čka bir deyi┼čle mant─▒k t├╝mdengelim y├Ântemlerini inceler. Bu ├Âdevde de t├╝mdengelim kavram─▒ a├ž─▒klanmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

KAYNAKÇA:

1) Ana Britanica

2) Felsefe Ansiklopedisi

3) ├ľZLEM, Do─čan; Mant─▒k klasik/sembolik mant─▒k mant─▒k felsefesi, 6. Bask─▒, ─░stanbul, 1999.

4) HAN├çERL─░O─×LU Orhan; Felsefe S├Âzl├╝─č├╝, Remzi Kitabevi, 10. Bask─▒.

5) Rosenthal M., Yudin P.; Materyalist Felsefe S├Âzl├╝─č├╝ (├çev. Enver Aytekin, Aziz ├çal─▒┼čkan), Sosyal Yay─▒nlar─▒, 4. Bask─▒, 1996.

6) YILDIRIM, Cemal; Mant─▒k Do─čru D├╝┼č├╝nme Y├Ântemi, 3. Bask─▒ Ankara 1999.

7) http://mail.baskent.edu.tr/tkaracay/angora/bilgi.html

8) http://www.seneca8k.com/mantik.htm

9) http://www.mza.50megs.com/turkce/1997-3tr.htm

10) http://www.biltek.tubitak.gov.tr/dergi/97/aralik/modern.html

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Aktif ├ľ─črenme

AKT─░F ├ľ─×RENME

├ľ─črenme, ├Â─črencilerin fikri kat─▒l─▒m─▒n─▒ ve uygulamas─▒n─▒ gerektirir. Kendi ba┼č─▒na a├ž─▒klama ve g├Âsterim, uzun s├╝reli ├Â─črenmeyi sa─člamaz. Aktif ├Â─črenme bunu sa─člayacakt─▒r.

├ľ─črenmeyi aktif yapan nedir?

├ľ─črenme etkin oldu─čunda, i┼čin ├žo─čunu ├Â─črenciler yapar. Beyinlerini kullan─▒rlar, fikirleri d├╝┼č├╝n├╝rler, problemleri ├ž├Âzerler ve ne ├Â─črendilerse uygularlar. Aktif ├Â─črenme h─▒zl─▒d─▒r,e─člencelidir,destekleyicidir. ├ľ─črenci s─▒kl─▒kla s─▒ras─▒ndan uzakta, hareketli ve y├╝ksek sesle d├╝┼č├╝n├╝r.

├ľ─črenme neden Aktif olmal─▒d─▒r?

Bir ┼čeyi iyi ├Â─črenmek i├žin, onu duymak, g├Ârmek, onunla ilgili sorular sormak, ba┼čkalar─▒ ile g├Âr├╝┼č al─▒┼č veri┼činde bulunmak gerekir. Biliyoruz ki,├Â─črenciler en iyi, yaparak ├Â─črenirler. O halde s─▒n─▒f─▒n─▒z─▒ canland─▒rarak, ├ľ─črencilerinizi ne┼čelendirerek ve ferahlatarak ├ľ─črenmeyi aktif duruma getirmeniz gerekmektedir. Bu ama├žla ilk olarak ├Â─črenmenin nas─▒l ger├žekle┼čti─činin anla┼č─▒lmas─▒ gerekir

NASIL ├ľ─×REN─░YORUZ?

Yakla┼č─▒k 2400 y─▒l ├Ânce Konfi├žyus┬ĺun ;

Ne duyduysam, unuttum.

Ne g├Âr├╝rsem, hat─▒rlar─▒m.

Ne yaparsam, anlar─▒m.

Bu s├Âylemi aktif ├Â─črenmeye uyarlayacak olursak

Ne duyduysam unuttum.

Ne duyar ve g├Âr├╝rsem,biraz hat─▒rlar─▒m.

Ne duyar, g├Âr├╝r ve onunla ilgili soru sorar veya birisi ile tart─▒┼č─▒rsam, anlamaya ba┼člar─▒m.

Ne duyar, g├Âr├╝r, tart─▒┼č─▒r ve yaparsam, bilgi ve beceri kazan─▒r─▒m.

Ba┼čkas─▒na ne ├Â─čretirsem, iyice ├Â─črenirim.

Anlatt─▒─č─▒n─▒z dersin unutulmas─▒n─▒n en ├Ânemli nedeni,

├ľ─čretmenin konu┼čma h─▒z─▒ ile ├Â─črencilerin dinleme h─▒z─▒ aras─▒ndaki farkl─▒l─▒kt─▒r. ├ço─ču ├Â─čretmen dk┬Ĺda yakla┼č─▒k 100-200 kelime kullanarak konu┼čmaktad─▒r.

.├ľ─črenciler, b├╝t├╝n dikkatleri ile dk.┬ĺda 50 veya 100 kelime dinleyebilmektedir. ├ľ─črenciler dinlerken daha ├žok d├╝┼č├╝nmektedirler. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar g├Âstermektedir ki,├ľ─črenciler ilk on dk┬ĺda dikkatlerini %70 oran─▒nda toplayabildikleri halde bu oran son on dk┬ĺda %20┬ĺye d├╝┼čmektedir.

Sonu├ž olarak

Anlat─▒lan konu ne kadar ilgi ├žekici olursa olsun, ├ľ─črenciler ne kadar dikkatli dinlerlerse dinlesinler ve ├ľ─čretmen bilgiyi ne kadar s─▒ral─▒ ve yava┼č anlat─▒rsa anlats─▒n Dinleyerek ├Â─črenme s─▒n─▒rl─▒ kalmaktad─▒r. Aktif ├ľ─črenmenin ger├žekle┼čemedi─či anlat─▒m y├Ânteminin s├╝rekli olarak kullan─▒lmas─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ sorunlar.

├ľ─črencilerin dikkati her ge├žen dakika azalmaktad─▒r. Sadece dinleyerek ├Â─črenen ├Â─črencilere hitap etmektedir. Ezbere ├Â─črenmeyi desteklemektedir. B├╝t├╝n ├Â─črencilerin ayn─▒ bilgiye ihtiya├ž duydu─ču ve hepsinin ayn─▒ h─▒zda ├Â─črendi─či varsay─▒m─▒na dayanmaktad─▒r. ├ľ─črencilerin ho┼čuna gitmemektedir. Anlat─▒ma g├Ârsel unsurlar─▒n┬á eklenmesi, ak─▒lda kal─▒c─▒l─▒─č─▒ %14┬ĺten %38┬ĺe y├╝kseltmektedir. Resim kullan─▒larak yap─▒lan anlat─▒m sadece kelimeler kullan─▒larak yap─▒lan anlat─▒mdan ├╝├ž kat daha fazla etkilidir. Hem g├Ârsel,hem i┼čitsel unsurlar birlikte kullan─▒l─▒rsa daha ├žok ├Â─črencinin ├Â─črenmesine yard─▒mc─▒ olunacakt─▒r.

BEY─░N NASIL ├çALI┼×IR?

Beynimiz a┼ča─č─▒daki sorular─▒ sorarak gelen bilgiyi sorgular. Bu bilgiyi daha ├Ânce duydun mu? Veya g├Ârd├╝n m├╝? Bu bilgi nereye uyar? Bununla ne yapabilirim? Bu bilginin d├╝n, ge├žen ay veya y─▒l duydu─čum d├╝┼č├╝nce ile ayn─▒ oldu─čunu farz edebilir miyim? Beyin sadece bilgiyi almaz onu i┼čler. Bir bak─▒ma bilgisayar gibi ├žal─▒┼č─▒r. Bilgisayar─▒n girilen verileri daha sonra kullanabilmesi i├žin onlar─▒ saklamas─▒ yani kaydetmesi gerekir. Beynimizin haf─▒zaya kaydetmesi i├žin yeni bilgiyi test etmesi, ├Âzetlemesi veya ba┼čkalar─▒na a├ž─▒klamas─▒ gerekir. ├ľ─črenme pasif oldu─čunda beynimiz yeni bilgiyi kaydedemez. E─čer ├Â─črenciler a┼ča─č─▒da belirtilenleri yaparlarsa daha iyi ├Â─črenirler.

1- Bilgiyi kendi kelimeleriyle yeniden ifadelendirmek.

2- ├ľrneklendirmek

3- ├çe┼čitli bi├žimlerinin ve durumlar─▒n─▒n neler oldu─čunu ay─▒rt etmek.

4- Bilgi ile di─čer fakt├Ârler ve fikirler aras─▒nda ba─člant─▒ kurmak.

5-Bilgiyi ├že┼čitli bi├žimlerde kullanmak.

6- Baz─▒ sonu├žlar─▒n─▒ ├Ânceden g├Ârmek.

7- Bilginin kar┼č─▒t─▒n─▒ veya tersini ifadelendirmek.┬á ├ľ─črenmek bilgiyi bir b├╝t├╝n olarak yutmak de─čil, ├ži─čnemektir. ├ľ─čretmen ├Â─črencilerinin yerine onlar─▒n beyinlerinde bilgiyi i┼čleyemez ama onlar─▒n bu i┼či yapmalar─▒n─▒ kolayla┼čt─▒racak etkinlikleri d├╝zenleyebilir. ├ľrne─čin; ├ľ─črencilere yeni bilgiyi birbirleri ile tart─▒┼čma f─▒rsat─▒ vererek, yeni bilgi ile ilgili hem kendisine hem de di─čer ├Â─črencilere soru sorma yolunu a├žarak, uygulatarak ve bir ba┼čkas─▒na ├Â─čretme f─▒rsat─▒ yaratarak ├Â─črenmeye rehberlik yapabilir. ├ľ─črenme k─▒sa s├╝reli bir olay de─čildir. Bir zaman dilimi i├žerisinde a┼čamalarla ger├žekle┼čir. Bu s├╝re├žte tekrar yetmez. ├ľrne─čin; Matematik gibi soyut konular─▒n ├Â─črenilmesinde somut ara├žlar─▒ kullanmak ve g├╝nl├╝k ya┼čamla ba─člant─▒l─▒ ├Ârnekler vermek gerekir. ├ľ─črenme, ├Â─črencinin kendi ├Â─črenmesinde ba┼črol├╝ oynamas─▒ ile ger├žekle┼čir. ├ľ─črenme aktif oldu─čunda ├Â─črenci bir ┼čeyler, ister bir problemi ├ž├Âzmek i├žin bilgiler ister, bir i┼či yapabilmek i├žin yol bulmaya ├žal─▒┼č─▒r. K─▒saca ├Â─črenci; arar, sorar, sorgular.

├ľ─×RENME ├ťZER─░NE B─░R DENEY

─░kinci s─▒n─▒f ├Â─črencileri aras─▒nda ├Â─črenme ├╝zerine yap─▒lm─▒┼č bir deneyde izlenen ad─▒mlar ve sonu├žlar;

Uygulama Ad─▒mlar─▒:

1- ├ľ─čretmen tahtaya a┼ča─č─▒daki i┼člemleri yazar;

43             21         19         36     198

   8             5             3          7       42

-______ -_____ -_____ -_____ -_____

2- ├ľ─črenciler tahtadaki i┼člemleri defterine yazarken; ├ľ─čretmen s├Âzl├╝ olarak ┬ô├ž─▒kartma i┼člemine ba┼člamadan ├Ânce tahtadaki i┼člemleri b├╝y├╝kten k├╝├ž├╝─če yeniden s─▒ralay─▒n─▒z┬ö talimat─▒n─▒ verir.

3- ├ľ─črenciler i┼člemini tamamlay─▒p cevaplar─▒n kontrol├╝ne ge├žildi─činde ├ľ─čretmen s├Âzl├╝ olarak vermi┼č oldu─ču i┼člemlerin b├╝y├╝kten k├╝├ž├╝─če yeniden s─▒ralanmas─▒ talimat─▒n─▒n ├Â─črencilerin ├žo─ču taraf─▒ndan anla┼č─▒lmam─▒┼č oldu─čunu g├Âr├╝r.

Sonu├ž

Bu olayda ├Â─črenciler ayn─▒ anda g├Ârsel ve i┼čitsel olmak ├╝zere iki farkl─▒ t├╝rde duyumsal girdi alm─▒┼člard─▒r. Bu girdiyi k─▒sa s├╝reli haf─▒zaya kaydetme potansiyelleri olmas─▒na ra─čmen, o s─▒rada tahtada g├Ârd├╝kleri i┼člemleri deftere yazmakta olduklar─▒ i├žin s├Âzl├╝ olarak verilen talimat k─▒sa s├╝reli haf─▒zada i┼čleme sokulmam─▒┼čt─▒r. Sonu├ž olarak ta ├Â─čretmenin talimat─▒ anla┼č─▒lmam─▒┼č ve yerine getirilmemi┼čtir.

D─░KKAT!!!

├ço─ču insan ├Âzellikle de ├žocuklar, iki farkl─▒ kaynaktan gelen duyumsal girdileri ayn─▒ anda i┼čleyemezler.

├ç├ľZ├ťM

├ľ─čretmen, ├Â─črencileri tahtadaki i┼člemi defterlerine ge├žirinceye kadar bekleyecek ondan sonra ikinci talimat─▒ verecektir.

D├ť┼×├ťNMEY─░ ├ľ─×RETMEK

D├╝┼č├╝nmeyi bilmek, iyi bir e─čitimin ├Â─črencilere kazand─▒rd─▒─č─▒ bir beceri olmal─▒d─▒r. D├╝┼č├╝nme becerimiz, yeni bilgiyi ne kadar iyi alabilmemiz ve i┼čleyebilmemiz ├╝zerinde etkilidir. Bunun i├žin sorgulama ve d├╝┼č├╝nmeyi sa─člamak i├žin zaman─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝ kullanmak gerekir. ├ľzellikle zor ├Â─črenen ├Â─črencilerin bu zamana daha fazla ihtiyac─▒ vard─▒r.

NASIL?

D├╝┼č├╝nme ├╝zerinde kendi d├╝┼č├╝ncenizi g├Âzden ge├žirin.┬ôZeki ├žocuklar otomatik olarak daha iyi d├╝┼č├╝n├╝r┬ö fikrini benimsemeyin ├ç├╝nk├╝, zeki ├žocuklar ├žabuk cevap verebildikleri i├žin d├╝┼č├╝nme al─▒┼čkanl─▒─č─▒ geli┼čtiremezler. Ayr─▒ca, nas─▒l okunaca─č─▒n─▒ bilmek, matematik kuramlar─▒n─▒ ezberlemek gibi akademik beceriler d├╝┼č├╝nme becerisi ile ayn─▒ ┼čey de─čildir.

Erken Ba┼člay─▒n:

D├╝┼č├╝nmeyi ├Â─črenmek ve hayal g├╝c├╝n├╝ geni┼čletmek m├╝mk├╝n oldu─čunca erken hatta okul ├Âncesi d├Âneme kadar inen bir ya┼čta ba┼člamal─▒d─▒r. ├ľ─črencilere d├╝┼č├╝necekleri bir ┼čeyler verin. ├ľ─črencileri sanat ile tan─▒┼čt─▒r─▒n, onlar─▒ m├╝zelere ve konserlere g├Ât├╝r├╝n. Onlar─▒ g├Ârd├╝kleri ve duyduklar─▒ ┼čeyler hakk─▒nda d├╝┼č├╝nmeye te┼čvik edin. Onlara ├žok say─▒da ┬ôE─čer…….olsa ne olurdu? , ………..ya………ise┬ö gibi sorular sorarak d├╝┼č├╝nd├╝r├╝n.

┼×aka yap─▒n.

┼×akalar, kelime oyunlar─▒ ve n├╝kteler, kelimelerin ve durumlar─▒n farkl─▒ perspektiflerden de─čerlendirilmesi oldu─ču i├žin d├╝┼č├╝nmeyi sa─člar. ├ľ─črencilere b├╝t├╝n y├Ânlerden bakmay─▒ ├Â─čretin. Apa├ž─▒k g├Âr├╝len cevap her zaman en iyi cevap de─čildir. ├ľrne─čin, ├žocuklar─▒n her zaman ┬ôhar├žl─▒─č─▒n─▒ artt─▒rmam─▒z─▒ ister misin? Sorusuna verdikleri ┬ôevet┬ö cevab─▒, bu durumun kendi sorumluluklar─▒n─▒ artt─▒rd─▒─č─▒n─▒ anlad─▒klar─▒ an┬ĺ a kadar en iyi cevapt─▒r. ├ľ─črencileri e─čilimleri ve kal─▒plar─▒ bulmalar─▒ ve ba─člant─▒lar kurmalar─▒ i├žin te┼čvik edin. ┬ôBu bilgi ile ge├žen hafta ├Â─črendi─čim bilgi aras─▒nda nas─▒l bir ba─člant─▒ kurabilirim?┬ö sorusunun cevab─▒ ile ba─člant─▒lar kurma becerisi ├Â─črenmenin anahtar─▒d─▒r.

Al─▒┼č─▒lmad─▒k sorular sorun.

┬ôB├╝t├╝n arabalar─▒ sar─▒ya boyarsak ne olur?” ─░nsanlara u├žma becerisi nas─▒l kazand─▒rabiliriz?┬ö ┬öD├╝nyan─▒n bir taraf─▒ daima gece di─čer taraf─▒ daima g├╝nd├╝z olsa neler olur?┬ö gibi tek cevab─▒ olmayan ve ilgin├ž fikirler ├╝retmeye y├Ânelten sorular d├╝┼č├╝nmeyi geli┼čtirir. ├ľ─črencilere ne anlama geldi─čini s├Âylemeyi ├Â─čretin. Dikkatlice se├žilmi┼č kusursuz kelimeler fikirleri kesinle┼čtirir. ┬ôAhbapl─▒k ve arkada┼čl─▒k kavramlar─▒ aras─▒ndaki fark nedir?┬ö ┬ôBir ki┼čiyi esrarengiz olarak tan─▒mlarsan─▒z ne demek istemi┼čsinizdir?┬ö gibi sorular kavramlar─▒n ve kelimelerin ta┼č─▒d─▒klar─▒ anlamlar─▒n ortaya konmas─▒ ki┼čilerin ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝n a├ž─▒k├ža ortaya konmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├žok yararl─▒d─▒r. ├ľ─črencileri di─čer bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ dikkate almalar─▒ i├žin te┼čvik edin. Farkl─▒ bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ dinlerken g├Âr├╝┼č a├ž─▒m─▒z geni┼čler. Ayn─▒ olay ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č farkl─▒ kitaplar─▒n olay─▒ ne kadar farkl─▒ yorumlar ile ele ald─▒─č─▒n─▒ ├Ârneklerle g├Âsterin.

Yaz─▒n.

Yazmak ├žok okumu┼č, bilgili ki┼čilerin yapt─▒─č─▒ bir etkinliktir. Yazmak sistematik d├╝┼č├╝nmeyi kazand─▒r─▒r. D├╝┼č├╝ncelerimiz,ka─č─▒t ├╝zerine d├Âkmeye ge├žinceye kadar net de─čildir. ├ľ─čretmen, ├Â─črencilerini okuduklar─▒ kitap ├╝zerindeki g├Âr├╝┼člerini yazmalar─▒ i├žin, o g├╝n ├Â─črendiklerini ge├žmi┼č bilgileri ile nas─▒l yorumlad─▒klar─▒n─▒ ve g├╝ncel olaylar ├╝zerindeki d├╝┼č├╝ncelerini yazmalar─▒ i├žin te┼čvik etmelidir.

├ľ─črencilerin kendilerini ba┼čkalar─▒n─▒n yerine koymas─▒n─▒ isteyin.

EMPAT─░

Ba┼čkalar─▒n─▒n nas─▒l d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ ve hissetti─čini anlamaya ├žal─▒┼čma al─▒┼čkanl─▒─č─▒n─▒ geli┼čtirin. Bunun i├žin bir konuyu ba┼čkalar─▒n─▒n perspektifine g├Âre yazmak veya bir ├Âyk├╝deki karakterin bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ ve olay─▒ a├ž─▒klamakt─▒r.

DO─×RU SORULAR SORARAK

E─čitimciler, Sokrat┬ĺ─▒n ├Â─črencilerini d├╝┼č├╝nd├╝rmek ve onlar─▒n fikirlerini analiz etmeleri i├žin 2200 y─▒l ├Âncesinden g├╝n├╝m├╝ze do─čru soru sorma stratejilerinin ├Âneminin fark─▒ndad─▒rlar.

Do─čru soru

D├╝┼č├╝nmeyi ba┼člat─▒r,├Â─črencilerin yarat─▒c─▒l─▒klar─▒n─▒ ve kendi g├Âr├╝┼člerini geli┼čtirmelerinde, ihtiya├žlar─▒na uygun pratik yapma f─▒rsat─▒ verir. ─░lk├Â─čretim ve orta├Â─čretimde ├Â─čretmenler bir derste onlarca soru sormas─▒na ra─čmen bu sorular─▒n %90┬ĺn─▒n cevab─▒ ezberlenen bilgilerdir. D├╝┼č├╝nmeyi sa─člayacak sorular sormak i├žin do─čru soru sorma stratejileri olarak ┼čunlar ├Ânerilmektedir;

Strateji 1 :

Evet Ama Neden?

├ľ─črencilere bir cevab─▒n neden do─čru oldu─čunu sorun.

├ľrnek: 6x (9 - 4) = 30 cevab─▒ neden do─črudur?

Kristof Kolomb Amerikay─▒ ke┼čfetti─či i├žin neden me┼čhur olmu┼čtur?

Her iki soruda temel bilgilerin bilinmesinin yan─▒ s─▒ra sorular bu bilgilerin kullan─▒lmas─▒n─▒ gerektirir.

Strateji 2 : Faydas─▒ Nedir?

Bilginin kullan─▒lmas─▒na odaklanm─▒┼č sorular sorun.

├ľrnek: Bitkilerin b├╝y├╝mesi ├╝zerinde ─▒┼č─▒─č─▒n etkisini bilmemizin faydas─▒ nedir?

├ľ─črenciler bitkileri nereye dikece─čimize veya hangi bitkilerin ─▒┼č─▒─č─▒n geli┼čine g├Âre daha uygun oldu─čuna karar verebilmemiz i├žin gibi cevaplar verebilirler.

┬ôNeden┬ö sorular─▒n─▒n bir ba┼čka yarar─▒ da, ├Â─črencilerin k─▒sa s├╝re sonra sadece cevap vermenin d─▒┼č─▒nda kendi kendilerine soru sormalar─▒n─▒ da sa─člar.

Strateji 3 :

┼×imdi Fark Nedir?

Bir yenili─čin veya de─či┼čimin uygulanmas─▒yla ilgili sorular sorun. Uyarlamak. Bir fikri farkl─▒ bir bi├žime ├ževirerek sorun. ├ľrnek: Baz─▒ hayvanlar gibi insanlar da k─▒┼č uykusuna yatsalard─▒ neler olurdu?

De─či┼čtirmek

Bir olay, Bir ├Âyk├╝y├╝ vb. Biraz de─či┼čtirerek sorun. ├ľrnek: E─čer Hansel ve Gratel ormanda yanlar─▒na bir harita alm─▒┼č olsalard─▒ neler olurdu?

Yerine┬á Ge├žirmek

Bir ┼čeyi bir ba┼čka ┼čeyin yerine ge├žirerek sorun. ├ľrnek: Ekme─čin aras─▒na elma koyarak tost yaparsak tad─▒ nas─▒l olur?

B├╝y├╝tmek.

Bir konuyu eklemeler yaparak,├žo─čaltarak geni┼čleterek sorun. ├ľrnek: Newton┬ĺun d├Ârd├╝nc├╝ yasas─▒ ne olacakt─▒?

K├╝├ž├╝ltmek.

Bir konuyu k├╝├ž├╝lterek, par├ža lara b├Âl erek veya baz─▒ b├Âl├╝mlerini iptal ederek sorun. ├ľrnek: Yer├žekimi ortadan kalksa D├╝nyada ya┼čam nas─▒l olur?

Yeniden D├╝zenlemek.

┬áS─▒ralamalar─▒ de─či┼čtirerek sorun. ├ľrnek: A harfi en son Z harfi ilk harf olsayd─▒ alfabedeki s─▒ralama nas─▒l olurdu?

Ters Çevirmek.

Olaylar─▒ tam tersinden sorun. ├ľrnek: Sabah yat─▒p ak┼čam kalkarsak neler olur?

Birle┼čtirerek.

─░ki veya daha fazla ┼čeyi birle┼čtirerek sorun. ├ľrnek: Her k─▒ta bir devlet olsa neler olur?

Strateji 5 :

Do─čru, Yanl─▒┼č veya Hi├žbiri?

Ezberlenmi┼č bilgi ile cevapland─▒r─▒lan sorular arkas─▒ndan neden bu ┼čekilde oldu─čunu sorun. ├ľrnek: T├╝rkiye┬ĺde ka├ž ilin oldu─čunu sorduktan sonra illerin neden 1,2,3, gibi say─▒lar ile adland─▒r─▒lmay─▒p ta her birine ayr─▒ isim verildi─čini sorun.

Strateji 6 :

Nedir? Yerine Neden?

├ľ─črencileri dikkatli bir analize y├Ânelten birden fazla do─čru cevab─▒ olan sorular sorun. Bu strateji ├Â─črencilere temel becerilerin kazand─▒r─▒lmas─▒nda etkilidir. ├ľrnek: S─▒fat─▒n tan─▒m─▒n─▒ yapt─▒rmak yerine bir c├╝mle i├žerisinde uygun yerdeki bo┼člu─čun bir kelime ile doldurulmas─▒n─▒ isteyin ve neden bu kelimeyi kulland─▒─č─▒n─▒ sorun.

Strateji 7 :

Benzer veya Farkl─▒

Kavramlar─▒, olgular─▒, olaylar─▒ de─čerlendirerek kar┼č─▒la┼čt─▒rmay─▒ gerektiren sorular sorun. ├ľrnek: Atat├╝rk ile Fatih Sultan Mehmet┬ĺin yapt─▒klar─▒n─▒n benzerliklerini ve farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ sorun.

Strateji 8 :

S─▒ra d─▒┼č─▒ Ba─člant─▒lar

S─▒ra d─▒┼č─▒ ve yarat─▒c─▒ fikirler gerektiren sorular sorun. ├ľrnek: Kavramlar─▒ ├Â─čretirken bunlar─▒n al─▒┼č─▒lagelmi┼č eylemler ve al─▒┼čkanl─▒klar ile ba─člant─▒s─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda kullan─▒m─▒n─▒ isteyin.

├ľ─×RENC─░LER─░N SORDU─×U SORULARLA

├ľ─črenciler sorduklar─▒ sorularla bilgi almak, di─čer ├Â─črencilere farkl─▒ bir bak─▒┼č kazand─▒rmak veya onlara fikir vermek i├žin sorular─▒ kullan─▒rlar. ├ľ─črencilerin sordu─ču sorular, ├Â─čretmenin yanl─▒┼č anla┼č─▒lan ve kar─▒┼čt─▒r─▒lan yerleri belirlemesine yard─▒mc─▒ olur.

Soru sormak riskli bir i┼čtir.

S─▒n─▒f arkada┼člar─▒ aras─▒nda aptal yerine d├╝┼čme, ├ľ─čretmeni zor durumda b─▒rakmak i├žin soru sormak gibi yanl─▒┼č anla┼č─▒lma riski vard─▒r. Bu nedenle,herkesin birbirine g├╝ven duydu─ču ortamda ├Â─črenciler rahatl─▒kla soru sorabilirler. Rahat soru sorabildi─či bir ortam onlar─▒ nas─▒l d├╝┼č├╝nd├╝kleri,d├╝┼č├╝nmeyi bilip bilmedikleri konusunda ├Â─čretmenlere ipu├žlar─▒ verece─či i├žin te┼čvik edilmeli ├Âd├╝llendirilmeli al─▒┼čkanl─▒k durumuna getirilmelidir. ┬ôD├╝┼č├╝nmeyen beyin sorgulamaz.┬ö

Yarat─▒c─▒l─▒k Te┼čvik Edilerek

Yarat─▒c─▒l─▒k,┬ö─░nsanlar─▒n bili┼či,duygular─▒,eylemleri ve sezgilerini de kapsayan t├╝m fonksiyonlar─▒n─▒n sentezidir. ┬ô Yarat─▒c─▒ ki┼čiler farkl─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na sahiptir. Problemlere ne olmas─▒ gerekti─činden ├žok nas─▒l olmas─▒ gerekti─či konusunda odaklan─▒rlar .├ľ─črencilerde yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n desteklenmesi i├žin; ├ľ─črenmek bilgiyi bir b├╝t├╝n olarak yutmak de─čil, ├ži─čnemektir. ├ľ─čretmen ├Â─črencilerinin yerine onlar─▒n HAYAL G├ťC├ťN├ť GEN─░┼×LETEREK Hayal g├╝c├╝ do─čal ak─▒c─▒l─▒─č─▒ olan bir d├╝┼č├╝nme bi├žimidir ve ├žok hassast─▒r. K├╝├ž├╝msendi─činde veya ele┼čtirilerek, ilgisizlikle dinlendi─činde hemen durur. Hayal g├╝c├╝, yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n arac─▒ oldu─ču i├žin hassasiyetle dinlenmeli ve ├Ânemsenmelidir. ├ľrne─čin : Buzul ├ža─č─▒nda donmu┼č topraklar ├╝zerinde insanlar ya┼časayd─▒ nas─▒l tar─▒m yaparlard─▒? Bu ├ža─čda ya┼čayan bir ailenin ya┼čay─▒┼č─▒ nas─▒l olurdu? Aile fertlerinin sorumluluklar─▒ nas─▒l olurdu? Hatta bu ├ža─čdaki okul nas─▒l olurdu? Gibi ├Â─črencilere sorulacak sorular ile ├Â─črencilerin hayal g├╝├žleri harekete ge├žirilebilir. Dolay─▒s─▒yla d├╝┼č├╝nmeye y├Ânlendirilebilirler.

├ľDEVLER NE OLMAMALI?

├ľ─črenciler sadece g├╝├žl├╝k ├žeksin diye bir i┼č, ├ľ─črencilere s─▒n─▒fta tamamlayamad─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ tamamlama f─▒rsat─▒, ├ľ─črencileri s─▒n─▒fta oyalama, ├ľ─črencilere ceza, ├ľ─črencilerin kendi kendilerine ├Â─črenme y├Ântemi, Veli de iyi ├Â─čretmen imaj─▒ yaratmak i├žin, Not vermek i├žin , Olmamal─▒!

├ľDEVLER NE OLMALI?

Amac─▒ ve tamamlaman─▒n neden ├Ânemli oldu─ču a├ž─▒klanmal─▒, ├Â─črencinin zaman─▒na ve eme─čine de─čmeli, velileri, ├Â─črenciye uygun ├žal─▒┼čma ortam─▒ haz─▒rlamak i├žin te┼čvik etmeli,├Â─črencinin eme─činin dikkate al─▒nd─▒─č─▒n─▒ g├Âstermek i├žin toplanmal─▒,kontrol edilmeli ve ├╝zerinde tart─▒┼č─▒lmal─▒,├Â─črencilerin ki┼čiliklerini ortaya koymalar─▒na f─▒rsat vermeli,├Â─črencilerin yarat─▒c─▒l─▒klar─▒na f─▒rsat sa─člayarak ├Â─črenme deneyimlerini zenginle┼čtirmeli,├Â─črencileri ara┼čt─▒rmaya y├Âneltmeli.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Fegep Ve ├ľ─čretmenler

Fegep ve ├ľ─čretmenler

Fen ├ľ─čretiminde Yeni Yakla┼č─▒mlar

Yap─▒salc─▒l─▒k (Constructivism)

Çoklu Zeka Kuramı (MI Theory)

Kavram Haritalar─▒

Portfolio (Bireysel Geli┼čim Dosyas─▒) De─čerlendirme

FEGEP Etkinlikleri ve ─░lk├Â─čretim S─▒n─▒f ─░├ži Uygulamalar─▒

1. S─▒n─▒f - V├╝cudumuzu Tan─▒yal─▒m

2. S─▒n─▒f - En Verimli Hayvan Yar─▒┼čmas─▒

3. S─▒n─▒f - I┼č─▒k Diyeti

4. S─▒n─▒f - Ay’─▒ ─░zliyorum

5. S─▒n─▒f - En Sevdi─čim Yiyecekler

6. S─▒n─▒f - Seri ve Paralel Ba─čl─▒ Silindirler

7. S─▒n─▒f - Is─▒ Transferi

8. S─▒n─▒f - Sar─▒m Say─▒s─▒ ve Ak─▒m G├╝c├╝

FEGEP Etkinlikleri ve Lise S─▒n─▒f ─░├ži Uygulamalar─▒

9. S─▒n─▒f - Periyodik Cetvel (Kimya)

9. S─▒n─▒f - ─░nternette ├ľzk├╝tle Aktivitesi (Fizik)

9. S─▒n─▒f - DNA ─░zolasyonu (Biyoloji)

Di─čer Ba┼čl─▒klar

Ders Plan─▒ Adresleri

Ders Plan─▒ ├ľrnekleri

─░nternet Kaynaklar─▒

[├Â─čretmen] [├Â─črenci] [veli] [FEGEP ve Siz]

Yap─▒salc─▒l─▒k (Constructivism)

Fen ├Â─čretiminde etkinliklerin kullan─▒m─▒ yaln─▒zca ├Â─črencileri me┼čgul etmekten ibaret de─čildir.Etkinlikler ├Â─črencilerin merak─▒n─▒ uyand─▒rarak onlar─▒n ├Ânceliklerini sorgulamalar─▒na, do─čal olaylar─▒ farkl─▒ y├Ânlerden alg─▒lamalar─▒na yol a├žar. ├ľ─čretmenin tan─▒mlad─▒─č─▒ bir kavram veya genelleme ├Â─črencinin daha ├Ânceki anlay─▒┼č─▒yla renklendirilir.├ľ─čretmen bir ┼čey s├Âyler, ├Â─črenci ba┼čka bir ┼čey anlar. ┬ôAnlat─▒m┬ö daha ├žabuk olmas─▒na ra─čmen her zaman ger├žek anlama olu┼čturamaz.

Yap─▒salc─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ etkinliklerden ├žok daha fazlas─▒n─▒ i├žerir.├ľ─črencilere ├Â─čretmenlerin i├žine bilgilerini bo┼čaltt─▒klar─▒ bo┼č kanallar olarak bak─▒lmaz, onlara ├Â─črenen ve insan olarak daha fazla sayg─▒ g├Âsterilir.Yanl─▒┼č olu┼čmu┼č kavramlara y├Ânelebilmesi i├žin ├Â─čretmenin ├Â─črencilerinin ba┼člang─▒├žtaki yanl─▒┼č anlamalar─▒n─▒n neler oldu─čunu bilmesi gerekir.

Yap─▒salc─▒ ├Â─črenme i├žin Brooks ve Brooks (1995) be┼č ├Ânemli prensip s─▒ral─▒yorlar:

├ľ─črencilerin ortaya ├ž─▒kan problemlerine g├Âre tav─▒r tak─▒nmak

Bu, eski serbest e─čitim modellerinde belirtildi─či gibi, ├Â─črencilerin herhangi bir g├╝nde istedikleri herhangi bir konuyu ├žal─▒┼čabilecekleri anlam─▒na gelmez.Bu, ├Â─čretmenin konuyu ├Â─črencinin ilgisini ├žekecek ┼čekilde planlamas─▒ gerekti─či anlam─▒na gelir. Bunu ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ bir g├Âsteriyle, ilgi ├žekici bir etkinlikle ya da iyi bir problemle yapabilirler. Bunlar─▒n ├žo─ču bu kitap├ž─▒kta yeralmaktad─▒r. ─░yi bir problemle k├Ât├╝ bir problem aras─▒ndaki fark nedir?Greenburg┬ĺa g├Âre(1990) iyi bir problem a┼ča─č─▒daki kriterlere uymal─▒d─▒r:

├ľ─črencilerin test edilebilir bir tahminde bulunmalar─▒n─▒ gerektirir.

Pahal─▒ olmayan aletlerin kullan─▒l─▒yor olmas─▒ gerekir.

├çoklu problem ├ž├Âzme yakla┼č─▒mlar─▒n─▒n kullan─▒labilmesini sa─člayacak kadar karma┼č─▒k olmal─▒d─▒r.

Grup ├žal─▒┼čmas─▒ndan faydalanmal─▒d─▒r.

Bir noktada ├Â─črenciler problemi kendileriyle alakal─▒ olarak g├Ârmelidirler.

├ľrne─čin bitkiler b├Âl├╝m├╝ndeki bir etkinlik ├Â─črencilerden etkili tohum da─č─▒l─▒m─▒ mekanizmalar─▒ geli┼čtirmelerini ister. ├ľ─črencilerin o sabah b├Âyle bir ara┼čt─▒rma yapma fikriyle uyanm─▒┼č olmalar─▒ m├╝mk├╝n olmasa da d├╝┼čen tohumlar─▒n─▒n veya benzerlerinin etkileyici hareketlerini g├Âzledikten sonra problemi sunmak ilgi ├žekici bir etkinlik olabilir.

├ľ─črenmeyi temel kavramlar etraf─▒nda ┼čekillendirmek.

Geleneksel e─čitim anlay─▒┼člar─▒n─▒n ├žo─čunda problem par├žalara b├Âl├╝nerek tek tek par├žalar ├╝zerine yo─čunla┼č─▒l─▒r.Hi├ž size b├╝y├╝k bir foto─čraf─▒n k├╝├ž├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝n g├Âsterilerek resimdeki nesnenin ne oldu─čunu bulman─▒z─▒n istendi─či oyunu oynad─▒n─▒z m─▒? Bunu yapmak o kadar kolay de─čildir, olduk├ža korkutucu olabilir. ├ço─ču zaman insanlar t├╝m foto─čraf g├Âsterildi─činde ├žok ┼ča┼č─▒r─▒rlar. Benzetmelerin kullan─▒ld─▒─č─▒ bir ├Â─čretim yoluyla ├Â─črenmeye ├žal─▒┼čan ├Â─črenciler de ayn─▒ g├╝├žl├╝kle kar┼č─▒la┼č─▒rlar. ├ľ─črenci b├╝t├╝n├╝ g├Âremeyebilece─či i├žin par├žalar ├╝zerinde yo─čunla┼čmak yanl─▒┼č alg─▒lamalara sebep olabilir. ├ľrne─čin bir├žok ├Â─črenci 2/7 ile 3/7┬ĺyi toplamakta zorlan─▒r ├ž├╝nk├╝ ┬ôb├╝y├╝k resmi┬ö g├Âremezler. Burada b├╝y├╝k resim 2 ┼čeyi 3 ┼čeyle toplamak ve 5 ┼čey elde etmektir. Bunun yerine toplama, b├Âlme ve ├žarpma i┼člemleri aras─▒nda karma┼čaya d├╝┼čerler ve bir ├žok hata yaparlar. ├ľ─črenciler b├╝y├╝k resmi g├Ârd├╝kten sonra detaylar─▒ inceleyebilirler.

├ľ─črencinin bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒ de─čerlendirmek.

├ľ─črencilerin d├╝┼č├╝nceleri ve fikirleri sahip olduklar─▒ kavramalr ve muhakemeleri hakk─▒nda ipucu verir.├ľ─črencilerin ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ ayr─▒nt─▒l─▒ olarak bilmeden bir ders planlamak imkans─▒zd─▒r. Bu bilgiden yoksunsa ├Â─čretmen ├Â─črencilerin sahip olmad─▒klar─▒ problemlerle ilgilenip, anlat─▒lan─▒ anlamalar─▒ i├žin gerekli olan kavram yan─▒lg─▒lar─▒n─▒ g├Âzard─▒ edebilir. Sonu├ž ├Â─čretmen ve ├Â─črencinin ├žabalar─▒na ra─čmen hi├ž bir ├Â─črenme ger├žekle┼čmeyebilir. ├ľrencilerin ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ anlad─▒─č─▒ndan emin olmas─▒ i├žin ├Â─čretmenin onlar─▒ sadece do─čru ya da yanl─▒┼č s├Âylediklerini anlamak i├žin de─čil, d├╝┼č├╝nd├╝klerini, muhakemelerini ve varsay─▒mlar─▒n─▒ anlamak i├žin dinlemesi gerekir. ├ľ─črencilerin fikirlerini a├ž─▒klamalar─▒na f─▒rsat verin ve a├ž─▒klamalar─▒n─▒ dinleyin.

E─čitim Programlar─▒n─▒ ├Â─črencilerin varsay─▒mlar─▒na y├Ânlendirilecek ┼čekilde adapte etmek.

├ľ─čretmenlerin ├Â─črencilerinin d├╝┼č├╝n├╝┼čleri hakk─▒nda bilgi sahibi olmalar─▒ ve bunu dres planlar─▒n─▒ haz─▒rlarken dikkate almalar─▒ ┼čartt─▒r. ├ľrne─čin, baz─▒ ├Â─črencilerin b├╝y├╝k molek├╝llerin k├╝├ž├╝k molek├╝llerden daha k─▒sa s├╝rede hareket ettikleri ┼čeklinde bir yan─▒lg─▒lar─▒ oldu─čunu varsayal─▒m. Bu onlara mant─▒kl─▒ g├Âr├╝n├╝r ├ž├╝nk├╝ oyun bah├žesinde b├╝y├╝k ├žocuklar k├╝├ž├╝k ├žocuklar─▒ yollar─▒n─▒ ├╝zerinden iterek kolayl─▒kla hareket edebilirler. ├ľ─čretmenler ┬ôMolek├╝ller nas─▒l hareket ederler┬ö kimya etkinli─čini bu konuyu a├ž─▒klamak i├žin kullanabilirler. ├ľ─črencilerin ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanabilmesi i├žin ders plan─▒n─▒n esnek olmas─▒ gerekir. Bu kitaptaki etkinliklerin ba─č─▒ms─▒z ders planlar─▒ olarak verilmi┼č olmas─▒n─▒n nedeni de budur. Etkinliklerin ├žo─ču kavram yan─▒lg─▒lar─▒n─▒ d├╝zeltmeye yard─▒m edecektir.

├ľ─črenme s├╝reci i├žerisinde ├Â─črencilerin ba┼čar─▒s─▒n─▒ tesbit etmek.

Yeterlilik testlerinin aksine, ba┼čar─▒ tesbitinin as─▒l amac─▒ ├Â─čretmene ├Â─črencinin anlat─▒lan kavramlar─▒ ne kadar iyi anlad─▒─č─▒n─▒ belirlemesine yard─▒m etmek olmal─▒d─▒r. Bu kesintisiz bir s├╝re├ž olmal─▒d─▒r. Ders anlat─▒l─▒rken ├Â─črenciler izlenmelidir. E─čer ders amac─▒na ula┼čm─▒yorsa ├Â─čretmen bunun nedenini bularak ├ž├Âz├╝m sa─člayacak ayarlamalar yapmaya haz─▒r olmal─▒d─▒r. Ger├žekte bilmek istedi─čimiz ├Â─črencilerin ne anlad─▒─č─▒d─▒r. Bu her zaman onlar─▒n ├žoktan se├žmeli bir s─▒navdaki performanslar─▒yla ayn─▒ de─čildir(├ľ─črenciler anlay─▒┼č eksikli─čine ra─čmen ├žoktan se├žmeli bir s─▒navda ba┼čar─▒l─▒ olabilirler). Yeterlilik testlerinde ba┼čar─▒l─▒ olmak ├Ânemlidir ama ├Â─črencilerimizi daha ileri seviyelere g├Ât├╝rmeliyiz.

Yap─▒salc─▒lar olaylara dayanan (ger├žek) bilginin de─čersiz oldu─čunu s├Âylemezler, kavaram anlay─▒┼č─▒n─▒n bir ├žok ger├že─čin ├Â─črenilmesini y├Ânlendirmesi gerekti─čini s├Âylerler. ├ľ─črencilerin s─▒kl─▒kla ┬ôs─▒n─▒fland─▒rmalar─▒┬ö, ┬ôanaliz etmeleri┬ö, ┬ôtahminde bulunmalar─▒┬ö ve ┬ôyarat─▒c─▒ olmalar─▒┬ö istenerek fikirleri de─čerlendirilmi┼č olur.

Etkinlikleri haz─▒rlarken ┼čunlara dikkat etmelisiniz:

├ľ─črencilerin belli bir konuya ilgilerini ├žekmek,

Kavram yan─▒lg─▒lar─▒n─▒ gidermek,

Soru sormaya te┼čvik etmek.

Referans: Brooks, Martin ve Brooks, Jacqueline(1995)

Anlay─▒┼č─▒n Ara┼čt─▒r─▒lmas─▒: Yap─▒salc─▒ s─▒n─▒flar, Alexandria, VA, ASCD

http://www.owu.edu/

[├Â─čretmen] [├Â─črenci] [veli] [FEGEP ve Siz]

Çoklu Zeka Kuramı (MI Theory)

“─░nsan zekalar─▒n─▒ ve kombinasyonlar─▒n─▒ farketmemiz ve geli┼čtirmemiz son derece ├Ânemlidir. Birbirimizden bu kadar farkl─▒ olu┼čumuz, hepimizin farkl─▒ zeka kombinasyonlar─▒na sahip olmam─▒zdan kaynaklanmaktad─▒r. Bunun fark─▒nda olursak hayatta kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan sorunlarla ba┼četmemiz kolayla┼č─▒r. “

Howard GARDNER

1983┬ĺteki kitab─▒ Frames of Mind┬ĺda Gardner k├╝lt├╝rler aras─▒ insan kavray─▒┼č─▒ perspektifini destekleyen ├çoklu Zeka Kuram─▒┬ĺn─▒ sunmu┼čtur. Zekalar insanlar─▒n konu┼čtu─ču dillerdir ve k─▒smen ki┼činin i├žende ya┼čad─▒─č─▒ k├╝lt├╝rden etkilenir. Zekalar herkesin problem ├ž├Âzmede ve yarat─▒c─▒l─▒kta kullanabilece─či malzemelerdir. Gardner┬ĺ─▒n yedi zekas─▒n─▒n k─▒sa tan─▒mlar─▒ a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir:

Dil zekas─▒, kelimelerle d├╝┼č├╝nme ve karma┼č─▒k anlamlar─▒ dili kullanarak ifade etme yetisini i├žerir. Yazarlar, ┼čairler, gazeteciler, konu┼čmac─▒lar ve haber yay─▒nc─▒lar─▒ y├╝ksek seviyede dil zekas─▒na sahiptirler.

Mant─▒ksal-matematiksel zeka, karma┼č─▒k matematik i┼člemleri yapmay─▒, ├Ânermeleri incelemeyi, hesap yapmay─▒, say─▒sal de─čerler vermeyi m├╝mk├╝n k─▒lar. Bilim adamlar─▒, matematik├žiler, muhasebeciler, m├╝hendisler ve bilgisayar programc─▒lar─▒ g├╝├žl├╝ mant─▒ksal-matematiksel zeka g├Âsterirler.

Uzamsal zeka, denizcilerin, pilotlar─▒n, heykeltra┼člar─▒n, ressamlar─▒n ve mimarlar─▒n ihtiyac─▒ olan ├╝├ž boyutlu d├╝┼č├╝nme yetisini sa─člar. ─░├ž ve d─▒┼č betimlemeleri idrak etmeyi, ┼čekilleri yeniden yaratmay─▒, d├Ân├╝┼čt├╝rmeyi ve farkl─▒la┼čt─▒rmay─▒, objeleri uzayda hareket ettirmeyi, grafik bilgileri olu┼čturmay─▒ ve ├ž├Âzmeyi m├╝mk├╝n k─▒lar.

Bedensel-kinestetik zeka, fiziksel becerilerin geli┼čimini sa─člar. Atletlerde, dans├ž─▒larda, cerrahlarda ve el sanatlar─▒yla u─čra┼čan insanlarda belirgindir. Bat─▒ toplumlar─▒nda fiziksel becerilere zihinsel beceriler kadar de─čer verilmez , fakat baz─▒ di─čer toplumlarda ki┼činin v├╝cudunu kullanabilme becerisi hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmesi i├žin ├žok ├Ânemlidir.

M├╝zikal zeka, vurgu, melodi, ritim ve tonlamaya kar┼č─▒ hassas olan insanlarda belirgindir. Bestecilerde, m├╝zisyenlerde, enstruman yapan insanlarda ve iyi dinleyicilerde bask─▒n bir zekad─▒r.

Sosyal zeka, ba┼čka insanlarla etkili ileti┼čim kurma ve kar┼č─▒s─▒ndakini anlama kapasitesidir. Ba┼čar─▒l─▒ ├Â─čretmenlerde, politikac─▒larda, oyuncularda belirgindir.

├ľze d├Ân├╝k zeka, ki┼činin kendini iyi anlamas─▒ ve hayat─▒n─▒ planlama ve y├Ânlendirme yetisidir. Filozoflarda ├Âze d├Ân├╝k zeka ├žok geli┼čmi┼čtir.

Gardner, zekalar─▒n kendi s─▒ralad─▒klar─▒yla s─▒n─▒rl─▒ kalmamas─▒ gerekti─čini vurgular. Fakat bu yedisinin insan kapasitesini daha ├Ânceki b├╝t├╝nsel teorilerden daha iyi tan─▒mlad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝r. ├ço─ču standart IQ testinin ├Âl├žt├╝─č├╝ s─▒n─▒rl─▒ yeteneklerin aksine, Gardner┬ĺ─▒n teorisi insan olman─▒n ne demek oldu─čuna dair geni┼č bir tasvir yapar. Ayr─▒ca Gardner her zekan─▒n alt zekalar─▒ da oldu─čunu vurgular. ├ľrne─čin m├╝zikal zekada ├žalmak, s├Âylemek, dinlemek gibi alt gruplar bulunabilir. Benzer ┼čekilde di─čer zekalarda da bir ├žok alt grup vard─▒r.

├ľ─črencilerde ├çoklu Zekay─▒ ├ľl├žmek

i├žin Kontrol Listesi

S─▒n─▒fta ├çoklu Zekay─▒ Geli┼čtirmek i├žin Uygulanabilecek Etkinlikler

[├Â─čretmen] [├Â─črenci] [veli] [FEGEP ve Siz]

Kavram Haritalar─▒ (KH)

Kavram haritas─▒(KH), insanlar─▒n nas─▒l ├Â─črendikleri ile anlaml─▒ ├Â─črenme konular─▒ aras─▒nda k├Âpr├╝ kuran bir ├Â─črenme,├Â─čretme stratejisidir.Bir kavram haritas─▒ daha geni┼č bir kavram ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒ndaki kavramlar─▒n birbirleriyle ili┼čkilerini g├Âsteren iki boyutlu bir ┼čemad─▒r.

Kavram haritalar─▒ ilk olarak 1970┬ĺli y─▒llar─▒n ortas─▒nda Joseph Novak ve Cornell ├ťniversitesi mezunu ├Â─črenciler taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝len ara┼čt─▒rma projesinin bir par├žas─▒ olarak geli┼čtirilmi┼čtir.

Kavram haritalar─▒, bilginin zihinde somut ve g├Ârsel olarak d├╝zenlenmesini sa─člar.├ç├╝nk├╝,t├╝m bir ├Â─čretim y─▒l─▒ tek bir ├╝nite ya da bir ders i├žinde ├Ânemli kavramlar aras─▒ ili┼čkileri ┼čematize etmede etkili bir yoldur.Kavram haritas─▒ y├Ântemi di─čer alanlarda oldu─ču gibi fen ├Â─čretiminde de anlaml─▒ ├Â─črenmeyi sa─člamada ├Ânemli y├Ântemlerden birisidir.Burada anlaml─▒ ├Â─črenme ve tersi olan ezbere ├Â?renme kavramlar─▒n─▒ a├ž─▒klamak uygun g├Âr├╝lmektedir:Anlaml─▒ ├Â─črenme,bireylerin ├Â─čretimin bir sonucu olarak ├Ânceden edindikleri bilgilerle yenileri aras─▒nda ba─člant─▒ kurarak anlaml─▒ bir b├╝t├╝n olu┼čturmalar─▒d─▒r.Ezbere ├Â?renme ise anlamadan ya da ├Ânceki bilgilerle ba─člant─▒ kurmadan bilgilerin al─▒nmas─▒d─▒r.

Kavram haritalar─▒ tek bir kavram─▒n ayn─▒ kategorideki di─čer kavramlarla ili┼čkisini belirten somut grafiklerdir.Kavram haritalar─▒,├Â─črencilerin ├Â─črenmesi gereken kavramlar─▒n neler oldu─ču ve bu kavramlar aras─▒nda nas─▒l bir ba─č kurulaca─č─▒n─▒ g├Âsteren planlama d├╝zenekleri olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir.Joseph Novak┬ĺa g├Âre ┬ô─░yi bir m├╝fredat tasar─▒s─▒ ,├Âncelikle bir bilgi alan─▒ndaki kavramlar─▒n analizini ,daha sonra da bu kavramlar aras─▒nda hangilerinin en genel ve birincil,hangilerinin daha ├Âzel ve ikincil oldu─čunu ortaya koyan ili┼čkileri kapsamal─▒d─▒r.

KAVRAM HARİTALARI NİÇİN YARARLIDIR?

Son y─▒llarda, kavram haritalar─▒ ├Â─čretmenler i├žin ├žok yararl─▒ ├Â─čretme ve de─čerlendirme stratejisi haline gelmi┼čtir.Bu stratejiyi di─čerlerinden ├╝st├╝n k─▒lan yararlar─▒ a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r:

Kavram haritas─▒ y├Ânetimini di─čerlerinden ├╝st├╝n k─▒lan ├Âncelikli avantaj─▒,esas fikirlerin g├Ârsel sunumunu elde edilebilir k─▒lmas─▒d─▒r.Ancak kavram haritalar─▒ gerek ├Â─čretmenlerin gerekse ├Â─črencilerin yaratt─▒─č─▒ b├╝t├╝nlerdir.Bu sebeple ayn─▒ konu ya da kavrama y├Ânelik kavram haritalar─▒ yarat─▒c─▒lar─▒n ├Âzel g├Âr├╝┼člerini yans─▒tt─▒klar─▒ i├žin farkl─▒ farkl─▒ ├žizilebilir.

├ľ─črenmeyi g├Âzle g├Âr├╝lebilir bi├žimde art─▒r─▒r.

Farkl─▒ ├Â─črenme ┼čekillerine ve ├Â─črenciler aras─▒ndaki di─čer bireysel farkl─▒l─▒klara hitap eder.

Pek ├žok de─či┼čik konu,├Â─čretim a┼čamas─▒ ve not seviyesi i├žin uygundur.

├ľ─črenilmesi,├Â─čretilmesi ve kullan─▒lmas─▒ kolayd─▒r.

Kapsam temellidir.

Kapsam olu┼čturulmas─▒ ve b├╝t├╝nle┼čtirilmesinin de─čerlendirilmesinde kolayl─▒kla kulllan─▒labilir.

Kavram haritalar─▒, ├Â─črenci merkezli,├Â─črenci aktif y├Ântemlerdir ve ├Â─črenciyle ├Â─čretmen tart─▒┼čarak bir haritay─▒ olu┼čturduklar─▒nda ├Â─čretmen ├Â─črenci etkile┼čimini te┼čvik eder.

Kavramlar aras─▒ndaki do─črusal ili┼čkilerin tan─▒mlanmalar─▒na yararl─▒ bir alternatif olu┼čturur.

Bir sistem i├žindeki ili┼čkilerin g├Âsterilmesinde yararl─▒ alternatiflerdir.

├ľ─črenciler okul y─▒llar─▒ s├╝resince, kavram haritalar─▒ olu┼čturmay─▒ ├Â─črendik├že kavramlar─▒ ayr─▒ ayr─▒ ve kopuk d├╝┼č├╝nmekten ├žok kavramlar aras─▒nda ba─člant─▒lar kurmaya ├žal─▒┼čacaklard─▒r.Bir kavram─▒ ├Â─črendik├že yeniden pek├žok harita d├╝zenlemek i├žin istekli olacaklard─▒r.├ľ─črenciler kavram haritalar─▒ olu┼čturmaya devam ettik├že bilgileri organize etme ve kavramlar─▒ sentezlerle birle┼čtirme konusunda yetenekleri de geli┼čecektir.

Bir kavram haritas─▒ genellikle kitaplar─▒n ba┼č─▒nda bulunan taslak ya da i├žindekiler b├Âl├╝m├╝nden bir├žok bak─▒mlardan farkl─▒d─▒r.├ľzellikle taslaklar,kavramlar aras─▒ndaki belirli ili┼čkileri g├Âstermezler.Di─čer yandan kavram haritalar─▒ b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k fikirler aras─▒nda belirli il┼čkileri g├Âsterirler ve b├Âylece de detaylar ya da ├Âzellikler ile b├╝y├╝k d├╝┼č├╝nce ya da birincil kavram aras─▒ndaki farkl─▒l─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kar─▒rlar.─░kinci farkl─▒l─▒k da kavram haritalar─▒n─▒n ├Â─črencilerin bilgileri hat─▒rlamalar─▒na ve kavram aras─▒ndaki ili┼čkileri g├Âstermelerine yard─▒mc─▒ olan g├Ârsel tasviri sa─člamalar─▒d─▒r.Konular dizini bu t├╝r bir tasvir sa─člamaz.Ancak onlar─▒n da faydal─▒ bir i┼člevi vard─▒r;farkl─▒ a┼čamalar─▒n d├╝zenini ortaya koyarlar.

Kavram Haritalar─▒ (KH)

├ľrnek Kavram Haritas─▒

Maddenin Halleri

Maddenin ├ľzellikleri

22. ├ľl├ž├╝lebilir ├ľzellikler

1. cisimler

2. kat─▒lar

3. gazlar

4. s─▒v─▒lar

5. maddenin hal de─či┼čtirmesi

6. donma ve erime

7. buharla┼čma, yo─čunla┼čma

8. kaynama

9. maddelerin renk ve g├Âr├╝n├╝┼čleri

10. g├Âr├╝lebilir ve hissedilebilir ├Âzellikler

11. maddelerde sertlik, yumu┼čakl─▒k, d├╝zg├╝nl├╝k, p├╝r├╝zl├╝l├╝k

12. saydam ve opak maddeler

13. maddenin tad─▒

14. maddenin kokusu

15. e┼čit kollu terazi

16. k├╝tle

17. k├╝tle birimleri

18. s─▒v─▒lar─▒n k├╝tlelerinin ├Âl├ž├╝lmesi

19. k├╝tlelerin ├Âl├ž├╝lmesi

20. kat─▒ k├╝tlelerin ├Âl├ž├╝lmesi

21. gaz k├╝tlelerin ├Âl├ž├╝lmesi

23. dereceli silindirler

24. s─▒v─▒lar─▒n hacimlerinin ├Âl├ž├╝lmesi

25. hacmin ├Âl├ž├╝lmesi

26. hacim

27. hacim birimleri

28. gazlar─▒n hacimlerinin ├Âl├ž├╝lmesi

FEN ├ľ─×RET─░M─░NDE PORTFOL─░O (B─░REYSEL GEL─░┼×─░M DOSYASI) DE─×ERLEND─░RME

Portfoliolar (bireysel geli┼čim dosyalar─▒) ├Â─črenci geli┼čimini takip edebilmek ve zaman i├žerisinde ├Â─črencilerin ├žal─▒┼čma ├Ârneklerini toplamak i├žin kullan─▒l─▒r. ├ľ─črencilerin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n en iyi ┼čekilde de─čerlendirilmesini sa─člar. Bir teste benzemez, ├ž├╝nk├╝ ├Â─črenci ba┼čar─▒s─▒n─▒ tek bir a├ž─▒dan de─čerlendirmez. Bir s├╝re├ž i├žerisindeki geli┼čmeleri de─čerlendirir.

Bir portfolio ayn─▒ zamanda;

├ľ─črencilerin kendileri hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini, kat─▒lmay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝kleri belli bir alandaki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ g├Âsterir.

├ľ─črencilerin aile ├╝yeleri ile yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čma ile ilgili daha iyi bir ileti┼čim kurmalar─▒n─▒ sa─člar.

├ľ─črencilerin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n de─čerlendirilmesi a┼čamas─▒nda onlar─▒n kat─▒l─▒m─▒ ile onlar─▒ te┼čvik eder.

E─čitim program─▒ ve ├Â─čretimin de─čerlendirilmesi i├žin bir ara├ž sa─člar.

├ľ─črenciler bir ├Â─črenme s├╝reci i├žerisinde bir portfolio haz─▒rlayabilecekleri gibi, okul d├Ânemi boyunca da bir ├žal─▒┼čma portfoliosu haz─▒rlayabilirler. Bu a┼čamada bir ├Â─čretim rehberinin portfolioya eklenmesi ├Ânerilir. G├╝nl├╝k kullan─▒mda ise ├Â─črenciler kendi geli┼čimlerini ve g├Âzlemlerini fen defterlerine kaydederler. Fen defterleri genellikle bir ├╝nite, bir s├Âmestri veya bir y─▒l i├žerisinde ├╝retilmi┼č olan b├╝t├╝n yaz─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žerir. Buna kar┼č─▒l─▒k, bir portfolio, se├žilmi┼č bir ├žal─▒┼čmad─▒r. Portfolioya konulan ├žal─▒┼čmalar─▒n kim taraf─▒ndan se├žilece─či ve se├žilmi┼č de─či┼čkenler ├Â─čretmenden ├Â─čretmene de─či┼čir. Baz─▒ s─▒n─▒flarda, ├Â─črenciler ├Â─čretmenleri ve kendileri aras─▒nda i┼čbirli─či kurarak kriterleri se├žer. Kriter, (├çal─▒┼čmam─▒n en iyi par├žas─▒, ├çal─▒┼čmam─▒n en g├╝├ž par├žas─▒, en iyi ├Â─črendi─čim proje┬ů) ├Ânemli fen ├Â─črenmelerini g├Âsteren bir par├žad─▒r. Di─čer s─▒n─▒flarda,├Â─črenciler taraf─▒ndan se├žilen ├žal─▒┼čmalara ek olarak ├Â─čretmen ├žal─▒┼čmalar─▒ se├žer. Sistem ne olursa olsun, portfolio se├žilmi┼č bir ├žal─▒┼čma ve tan─▒mlanm─▒┼č bir s├╝re├žtir. Yans─▒tma portfolio s├╝recinin ├Ânemli bir par├žas─▒d─▒r. ├ľ─črenciler genellikle yapm─▒┼č olduklar─▒ se├žimleri ni├žin yapt─▒klar─▒n─▒ a├ž─▒klarlar ve ayn─▒ zamanda bu a├ž─▒klamalar portfolionun bir par├žas─▒ da olabilir. Baz─▒ s─▒n─▒flarda ├Â─čretmenler se├žimleri ile ilgili ├Â─črenceleri ile g├Âr├╝┼čmeler yaparlar ve bu g├Âr├╝┼čmeler portfoliolara eklenir. Her b├Âl├╝m├╝n sonunda ├Â─črencilerin kendilerini de─čerlendirmeleri i├žin de─čerlendirme sayfas─▒ konulabilir. Bu ayn─▒ zamanda ├Â─črencilerin zaman i├žerisindeki geli┼čimlerinin de─čerlendirilmesini g├Âsterir. Bir iki ├╝nitenin bitiminde ya da belli bir zaman periyodu sonunda ├Â─črenciler portfolio i├žine ne koyduklar─▒n─▒ de─čerlendirmeli, ekleyeceklerini eklemelidir. Portfolio i├žindeki maddeler dikkatle se├žilmelidir. Sunulacak bir portfolio i├žerisinde istenen ├žal─▒┼čmalar─▒n ├Ârnekleri vard─▒r .Ayn─▒ zamanda yarat─▒c─▒ ├žal─▒┼čmalar, deneysel veriler, orijinal modeller, hikayeler, makaleler gibi ├žal─▒┼čma ├╝r├╝nleri de yer alabilir. Bir s─▒n─▒f portfoliosu b├╝t├╝n ├Â─črencilerin kendilerinin ger├žekle┼čtirdi─či ├žal─▒┼čmalar─▒n bir yans─▒mas─▒ ve organize edilmi┼č bir koleksiyonudur. Portfolio s├╝reci ├Â─črencileri yans─▒t─▒c─▒ ├Â─črenenler olmalar─▒ i├žin te┼čvik eder-Ne hakk─▒nda ├žal─▒┼čt─▒lar?, G├╝├žl├╝kleri nelerdir?, Ne ├Â─črendiler?-

Bir portfolio i├žerisinde a┼ča─č─▒da belirtilen ├že┼čitli materyaller bulunabilir:

Okuma veya s├Âzl├╝ sunumlar─▒n g├Ârsel ve i┼čitsel (radyo-video)kay─▒tlar─▒

Dergilerin giri┼čindeki diyaloglar gibi yaz─▒ ├Ârnekleri, kitap kay─▒tlar─▒, yaz─▒l─▒ bildiriler (taslaklar veya son kopyalar), okuma kitab─▒ giri┼čleri veya di─čer yaz─▒l─▒ projeler

Sanatsal ├žal─▒┼čmalar ├Ârne─čin resimler veya ├žizimler, grafikler ve haritalar

Konferans veya g├Âr├╝┼čme notlar─▒ ve hikayesel kay─▒tlar

Kontrol listeleri (├Â─čretmen, grup veya ├Â─črenciler taraf─▒ndan haz─▒rlanm─▒┼č)

Testler ve quizler

├ľ─črencilerin akademik geli┼čmeleri ├╝zerine de─či┼čik bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒ kazanmak i├žin, ├Â─čretmenlerin portfolio i├žerisinde birden fazla metaryale yer vermeleri ├Ânemli bir noktad─▒r.

Bir Fen Portfoliosu ve ─░├žindeki Materyaller:

Bu ├Ârnek ─░lk├Â─čretim 4. ve 5. s─▒n─▒f Elektrik ├╝nitesinde yeralan etkinlikleri i├žerir ve portfolio de─čerlendirme etkinliklerine bir ├Ârnektir.

├ťnite ├ľncesi

Bir elektrik ampul├╝ ├žizimi. Bir batarya ve tel ile ba─člayarak bir ampul├╝ yakmaya ├žal─▒┼č─▒n ve denemelerinizi ├žiziniz.

Elektrik hakk─▒nda bildiklerinizi ve bilmek istediklerinizi yaz─▒n─▒z.

├çe┼čitli batarya-ampul- ba─člant─▒ d├╝zeneklerinde kullan─▒lan materyalleri kontrol edip yorumlad─▒ktan sonra Yorum Ka─č─▒tlar─▒n─▒ doldurunuz.

Materyallerle ├žal─▒┼čt─▒ktan sonra, bir ak─▒m i├žerisinde elektrik ampul├╝ ├žiziniz.

Tekrar Yorum Ka─č─▒d─▒n─▒ doldurunuz, onun bir ├žizimini yap─▒n─▒z ve bir ak─▒m yap─▒n─▒z.

Bir ak─▒m testi yap─▒n─▒z, Yorum Ka─č─▒d─▒n─▒ doldurunuz.

─░letken ve yal─▒tkanlar─▒ ara┼čt─▒r─▒n─▒z.

Birini a├žt─▒ktan sonra yanan lambalar─▒ ├žiziniz.

├ľ─črendi─činiz sembollerle deftere ak─▒m diagram─▒ ├žiziniz.

Paralel ve seri ak─▒mlar─▒ ├žiziniz.

Bir i┼čaret feneri planlay─▒n─▒z.

Bir i┼čaret feneri yap─▒n─▒z.

Bir oyuncak ev i├žin bir elektrik sistemi ├žiz, tellerle ba─čla.

├ťnite Sonunda

Elektrik ak─▒m─▒ hakk─▒nda bildiklerini yaz─▒n─▒z.

Bir sergi olu┼čturunuz.

├ľzel par├žalarla bir elektrik ak─▒m─▒ ├žizdikten sonra olu┼čturunuz.

Ka─č─▒t kalem testlerini yap─▒n─▒z.

Not defteri: Bunlar b├╝t├╝n ├žal─▒┼čma ka─č─▒tlar─▒n─▒, ├žizimleri, diagramlar─▒, planlar─▒ i├žerir ve ├Â─čretmen taraf─▒ndan g├Âzden ge├žirilir.

├ľzetle, bu ├╝nite i├žin portfolio de─čerlendirme sistemi, ├žizimleri, yorum ka─č─▒tlar─▒n─▒, elektrik ak─▒m─▒ hakk─▒ndaki ilk ve son etkinlikleri, ├╝r├╝nleri (oyuncak ev), ka─č─▒t kalem testlerini kapsar. Ayr─▒ca ├Â─črenci not defterleri ve kontrol listeleri de kullan─▒l─▒r.

Portfolio De─čerlendirmenin ├ľ─črenci A├ž─▒s─▒ndan Avantajlar─▒:

Bir s─▒nav ka─č─▒d─▒ ├╝zerindeki ├Â─črenci ba┼čar─▒s─▒n─▒ de─čerlendirmek yerine bir ├Â─čretim s├╝reci i├žerisinde ├Â─črencinin geli┼čimini takip etmeyi m├╝mk├╝n k─▒lar.

Bir ├Â─črenme s├╝reci i├žerisinde ├Â─črencinin harcad─▒─č─▒ zaman─▒, ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒, performans─▒n─▒, m├╝sveddelerini, eksikliklerini ve d├╝zeltmelerini ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde g├Âsterir.

├ľ─črencinin m├╝sveddeden, karalamalara ve d├╝zeltmeye kadar ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n her b├Âl├╝m├╝n├╝n ├Ânemli oldu─čunu ve birbiriyle ili┼čkili oldu─čunu fark etmesini sa─člar.

Bir ├Â─črenme ├╝nitesi i├žerisindeki bir ├žok ad─▒mdan sonra ├Â─črencideki geli┼čmeleri g├Âsterir.

├ľ─črenci en iyi yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ portfoliosuna koymay─▒ ve ├žal─▒┼čmalar─▒ ile iftihar etmeyi, ├žal─▒┼čma i├žin daha fazla sorumluluk almay─▒ ├Â─črenir.

├ľ─črencinin kendi ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ de─čerlendirmeye rehberlik eder. Fen konusunda daha ba─č─▒ms─▒z bir de─čerlendirmeci ve ara┼čt─▒rmac─▒ olmalar─▒ i├žin pratik yollar verir.

├ľ─črencinin yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ geli┼čtirmede daha bilin├žli olmas─▒n─▒ sa─člar.

Portfolio De─čerlendirmenin ├ľ─čretmen A├ž─▒s─▒ndan Avantajlar─▒:

├ľ─čretmenin ├Â─črenme-├Â─čretme s├╝reci i├žerisinde her bir ├Â─črencinin, geli┼čimleri ile ilgili m├╝svedde, karalama, d├╝zeltme ve sonuca giden performans─▒n─▒ da i├žererek d├Ânem sonunda geni┼č bir kayd─▒n─▒n elinde olmas─▒n─▒ sa─člar.

├ľ─čretmenler aras─▒nda ├Â─čretim materyallerinin ve tekniklerinin payla┼č─▒m─▒na katk─▒da bulunur.

Ba┼čka s─▒n─▒flardaki ├Â─črencilerin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ okurken, ├Â─čretimle ilgili fikirlerini geli┼čtirme imkan─▒ bulur. Bir ├Â─črencinin bir b├╝t├╝n olarak geli┼čim a┼čamalar─▒n─▒ izleme ┼čans─▒ yakalar.

Portfolio genelde ├Â─črencinin bilgisini, becerilerini, ├Âzel bir konuya kar┼č─▒ davran─▒┼člar─▒n─▒ ve geli┼čimini ├Â─čretmen ve ├Â─črenci taraf─▒ndan sistemli ve organize birikimleri kullanarak takip etmesi olarak tan─▒mlan─▒r. Bu tan─▒ma becerilerde eklenmi┼čtir. Bu birikim, konuyu se├žerken ├Â─črencinin kat─▒l─▒m─▒n─▒, se├žme kriterini,de─čerlendirme kriterini,hedefsel ve i┼čbirlik├ži ├žal─▒┼čmalar─▒n planlanmas─▒n─▒ ve ├Â─črencinin kendi kendini yans─▒tmas─▒n─▒ da i├žermelidir. Portfolio de─čerlendirme s─▒n─▒f i├žindeki etkinlikler ve do─čal ili┼čkiler sonucunda b├╝y├╝yen de─čerlendirmelerle ilgilidir. Portfolio k├╝lt├╝r├╝ ├Â─črenenlerden olu┼čan bir toplulukta ├Â─črenenlerin birbirini etkilemesini destekler ki, bunda herkes kendi bildi─čini ve yapabildi─čini g├Âstermekle y├╝k├╝ml├╝d├╝r. B├Âyle bir s─▒n─▒fta;

─░┼čbirli─či yayg─▒nd─▒r.

├ľ─črenciler ve ├Â─čretmenler ki┼čilerin ├žal─▒┼čmalar─▒ ├╝zerinde fikirlerini bireysel ve s─▒n─▒f olarak iletirler.

├ľ─črenciler kendilerinin ve di─čerlerinin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ de─čerlendirirken kesin standartlar─▒ kullanmay─▒ ve anlamay─▒ ├Â─črenir.

├ľ─črenciler ├Âdevleriyle iftihar edebilir, onlar─▒ hayata ge├žirmek, yay─▒nlamak ve sergilemek i├žin daha iyi duruma getirebilir.

Bu bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ile bak─▒ld─▒─č─▒nda, portfolio de─čerlendirmesinin ├Â─črenmede de─čerlendirme rol├╝ ├╝st├╝nde ├Ânemli bir a┼čama kaydetti─či g├Âr├╝lebilir. Portfolio de─čerlendirmesini benimseyen ├Â─čretmenler ├Ânem verdikleri noktan─▒n sonu├žlar─▒n de─čerlendirmesi ile ba┼čar─▒lar─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ s─▒ralamas─▒ndan (notlar, y├╝zde s─▒ralamas─▒, test sonu├žlar─▒) ├Â─črenci performanslar─▒n─▒n artt─▒r─▒lmas─▒na de─čerlendirmeci bir geri d├Ân├╝┼č├╝m ve yans─▒s─▒n─▒ elde edebilir. Portfoliolar ├Â─čretim materyalleri ve de─čerlendirme ara├žlar─▒ olarak kullan─▒l─▒rlar. Portfolio de─čerlendirmesi ├Â─črencilerin ├žal─▒┼čmalar─▒ndan ├Ârnekleri toplamay─▒ ve yans─▒tmay─▒ i├žerir. B├Âylece hem programa yol g├Âsterici rol oynar hem de otantik de─čerlendirmeler i├žin elveri┼čli imkanlar ├Ânerir

Bir fen portfoliosu ├Â─črencilere ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ alanla ilgili se├žme, organize etme ve de─čerlendirme gibi becerileri kazand─▒r─▒r. Fen portfoliosu i├žerisindeki de─čerlendirme ka─č─▒d─▒ ├Â─črenci ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n geli┼čiminin nas─▒l de─čerlendirilece─čini g├Âsterir. Fen portfoliosu i├žin haz─▒rlanan g├╝nl├╝k ├Â─črencilerin ├žal─▒┼čmalar─▒ ├╝zerinde de─či┼čim yapmalar─▒ ve yaz─▒ yazmalar─▒n─▒ sa─člar. ├ľ─čretmen taraf─▒ndan haz─▒rlanan rehber ├Â─črencilerin portfolionun ne oldu─čunu anlamalar─▒na, kendi portfoliolar─▒ i├žerisinde ne yapmalar─▒ gerekti─čini kavramalar─▒na yard─▒mc─▒ olur. Bu rehberde ├Âzellikle ├Â─črencilerin sayfalar dolusu ├žal─▒┼čmalar haz─▒rlamalar─▒ yerine nitelikli ├žal─▒┼čmalar haz─▒rlamalar─▒ gerekti─čini vurgulay─▒n.

├ľ─črencilerinizin portfolio ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ de─čerlendirmek i├žin uygun zaman─▒ ├Â─črencilerinizle birlikte kararla┼čt─▒r─▒n. Bu her incelemenin sonunda bir iki dakika olabilir. ├ľ─črenciler kendi ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ de─čerlendirebilir. B├Âylece ├Â─črenciler kendi ├žal─▒┼čmalar─▒ hakk─▒nda bir yarg─▒ya var─▒r ve ilerde yapacaklar─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ kararla┼čt─▒r─▒rlar. ├ľ─črencinin bir s├╝recin ba┼č─▒ndaki ve sonundaki geli┼čimini takip edilebilir. Sunulacak olan portfolio i├žerisinde de─čerlendirece─činiz noktalara dikkat ├žekin. ├ľ─črencilerin kendi portfoliolar─▒ i├žerisindeki de─čerlendirme hakk─▒nda bilgi sahibi olmalar─▒n─▒ sa─člay─▒n. ├ľrne─čin onlara a┼ča─č─▒daki sorular gibi ├Ârnek sorular sorun:

Bana bu ├žal─▒┼čmanda gurur duydu─čun, en iyisini yapt─▒─č─▒na inand─▒─č─▒n bir ├žal─▒┼čman─▒ g├Âsterebilir misin ?

Ni├žin gurur duydu─čunu a├ž─▒klar m─▒s─▒n ?

Yeniden g├Âzden ge├žirdi─čin, ele ald─▒─č─▒n bir ├žal─▒┼čman oldu mu?

Yapmaktan ├žok zevk ald─▒─č─▒n bir ├žal─▒┼čman var m─▒? Ni├žin bu ├žal─▒┼čmay─▒ yapmaktan zevk ald─▒n?

┼×ayet ├Â─črencilerinizin bu portfolio ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ailelerle, di─čer ├Â─čretmenlerle ve okul y├Âneticileri ile olan g├Âr├╝┼čmelerinizde kullanacaksan─▒z bunu a├ž─▒klay─▒n─▒z.

KAYNAKÇA

http://www.bgsu.edu/offices/gsw/advport.html

http://www.sdcoe.k12.caus/notes/5/portfolio.html

http://ericps.crc.uiuc.edu/eece/pubs/digest/1992/grace92.html

Kaptan F, Korkmaz H. (1999) Fen ├ľ─čretimi. Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ & UNICEF Yay─▒nlar─▒

FEGEP Etkinlikleri ve ─░lk├Â─čretim S─▒n─▒f ─░├ži Uygulamalar─▒

1. S─▒n─▒f - V├╝cudumuzu Tan─▒yal─▒m

Etkinli─čin Ad─▒

V├╝cudumu Tan─▒yorum

Etkinli─čin T├╝r├╝

S─▒n─▒f ─░├ži Etkinlik

Ders

Hayat Bilgisi

S─▒n─▒f

─░lgili Oldu─ču ├ťnite

Sa─čl─▒kl─▒ B├╝y├╝yelim

Konu

V├╝cudumuzu Tan─▒yal─▒m

├ľnerilen S├╝re

40 dakika

Etkinli─čin Amac─▒

V├╝cudun b├Âl├╝mlerini tan─▒yabilme

Hedef Davran─▒┼člar

V├╝cudun b├Âl├╝mlerinin ba┼č , g├Âvde , kollar ve bacaklar oldu─čunu s├Âyleme , yazma.

Ba┼č─▒m─▒zda iki g├Âz , iki kulak , bir burun ve bir de a─č─▒z oldu─čunu s├Âyleme , yazma.

Kolumuzda omuz , dirsek , bilek ve parmaklar bulundu─čunu s├Âyleme , yazma.

Baca─č─▒m─▒zda diz , bilek , ayak ve parmaklar bulundu─čunu s├Âyleme , yazma.

Kazand─▒r─▒lacak ├ľzellikler

V├╝cudunun b├Âl├╝mlerini tan─▒ma , ifade etme , ┼čekilleri do─čru yerle┼čtirme , resim yapma.

Gerekli ├ľnbilgiler

V├╝cudumuzun ├╝├ž b├Âl├╝me ayr─▒ld─▒─č─▒ ve bu ana b├Âl├╝mlerin ba┼č , g├Âvde , kollar ve bacaklar oldu─ču s├Âylenir.

Cevaplanacak Sorular

Sorular─▒ g├Ârmek i├žin t─▒klay─▒n─▒z.

Kullan─▒lacak Malzemeler

Karton

Renkli ka─č─▒tlar

Raptiye

Makas

G├╝venlik ├ľnlemleri

Makas─▒ kullan─▒rken ve raptiyenin yerle┼čtirilmesinde dikkat edilmelidir.

─░┼člem Basamaklar─▒

Kartondan haz─▒rlanan v├╝cut modeli tahtaya as─▒l─▒r.

V├╝cudumuzla ilgili (sa├žlar , g├Âzler , burun , kulaklar , dudaklar , ka┼člar) haz─▒rlanan k─▒s─▒mlar , ilgili b├Âl├╝mlere tak─▒l─▒r.

Tahtaya as─▒lan model s─▒n─▒fta gezdirilir.

Model ├╝zerine yap─▒┼čt─▒r─▒lan b├Âl├╝mler tekrar ├ž─▒kartt─▒r─▒larak ├Â─črencilerin kendi v├╝cutlar─▒ ile kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar─▒ yap─▒l─▒r. Model ├╝zerine tek tek eklenir.

─░┼člem basamaklar─▒n─▒ g├Ârmek i├žin burya t─▒klay─▒n.

Ek Etkinlik

Konuya ba┼člamadan ├Ânce v├╝cudumuzda g├Ârd├╝klerimizin resmi yapt─▒r─▒l─▒r.

Konu sunumu bittikten sonra ayn─▒ resim tekrar yapt─▒r─▒l─▒r.

1. ve 2. Resimler da─č─▒t─▒larak kar┼č─▒la┼čt─▒rma yap─▒l─▒r.3-5 c├╝mle ile benzerlik ve farkl─▒l─▒klar ifade edilir.

Haz─▒rlayan

Elif ┼×im┼ček

FEGEP Etkinlikleri ve ─░lk├Â─čretim S─▒n─▒f ─░├ži Uygulamalar─▒

9. S─▒n─▒f - ─░nternette ├ľzk├╝tle Aktivitesi

Etkinli─čin Ad─▒

─░nternette ├ľzk├╝tle Aktivitesi

Etkinli─čin T├╝r├╝

S─▒n─▒f i├ži Etkinlik/Ev ├ľdevi

Ders

Fizik

S─▒n─▒f

─░lgili Oldu─ču ├ťnite

Maddenin ├ľzellikleri

Etkinli─čin Amac─▒

─░nterneti kullanarak maddenin temel ├Âzelliklerinden ├Âzk├╝tleyi kavrayabilme.

Kazand─▒r─▒lacak ├ľzellikler

G├Âzlem yapma, sonu├ž ├ž─▒karma, ili┼čki kurma

Bu ├žal─▒┼čma sayfas─▒n─▒ a┼ča─č─▒daki internet adresine ba─čl─▒yken tamamlay─▒n:

http://www.explorescience.com/density.htm

A┼ča─č─▒daki tabloyu doldurun:

Her cismin k├╝tlesini ├Âl├žerken teraziyi, hacmini ├Âl├žerken dereceli silindiri kullan─▒n.

Parantezlerin i├žine uygun birimleri yaz─▒n.

Cisimleri ├Âzk├╝tlelerine g├Âre k├╝├ž├╝kten b├╝y├╝─če do─čru s─▒ralay─▒n.

K─▒lavuzu kullanarak kab─▒n i├žindeki s─▒v─▒n─▒n ├Âzk├╝tlesini tabloda belirtilen ├Âzk├╝tlelere g├Âre ayarlay─▒n. Kab─▒n i├žine b─▒rak─▒lan cisim y├╝z├╝yorsa ┬ôy├╝zer┬ö bat─▒yorsa ┬ôbatar┬ö ifadelerini uygun yerlere yerle┼čtirin.

├ľzet:

A┼ča─č─▒daki sorular─▒ cevaplay─▒n (e─čer etkinli─či s─▒n─▒fta yap─▒yorsan─▒z bir sonraki grubun bilgisayar─▒n ba┼č─▒na ge├žmesine izin verin).

Bir cismin hacmi ile y├╝zebilmesi aras─▒nda bir ili┼čki kurabildiniz mi (e─čer cevab─▒n─▒z evet ise nedenini a├ž─▒klay─▒n)?

Bir cismin k├╝tlesi ile y├╝zebilmesi aras─▒nda bir ili┼čki kurabildiniz mi (e─čer cevab─▒n─▒z evet ise nedenini a├ž─▒klay─▒n)?

Bir cismin ├Âzk├╝tlesi ile y├╝zebilmesi aras─▒nda bir ili┼čki kurabildiniz mi (e─čer cevab─▒n─▒z evet ise nedenini a├ž─▒klay─▒n)?

Ders Plan─▒ ├ľrnekleri

Ders/├╝nite ├╝r├╝nleri

Fen Bilgisi Fotosentez

Hedef

Fotosentez s├╝recini ├Â─črenmek.

Beklenen ├Â─črenci ├╝r├╝nleri

├ľ─črenciler fotosentez s├╝recini g├Ârsel,mant─▒ksal,dilsel ya da m├╝ziksel olarak a├ž─▒klayabilecek ve d├Ân├╝┼č├╝m kuram─▒ ile ili┼čkilendirebilecek ve kendi ya┼čamlar─▒na aktar─▒labilecekler.

Kaynak ve materyaller

Fotosentez s├╝recini a├žklayan poster ve tablolar ,de─či┼čik m├╝zik bantlar─▒ veya CD┬ĺler,kaset/CD ├žalar,sulu boya malzemeleri,fen bilgisi ders kitaplar─▒ .

├ľ─črenme Etkinlikleri

M├╝zikal Zeka

Mant─▒k Matematik Zekas─▒

Sosyal Zeka

G├Ârsel-Uzamsal Zeka

├ľzed├Ân├╝k Zeka

Bedensel Zeka

Dil Zekas─▒

Ders/├ťnite Basamaklar─▒

Dilsel Etkinlik

Mant─▒k-Matematik Etkinli─či

Bedensel Etkinlik

G├Ârsel Etkinlik

M├╝zikal Etkinlik

Sosyal Etkinlik

├ľze d├Ân├╝k etkinlik

De─čerlendirme

Mant─▒k-Matematik zekas─▒ i├žin kullan─▒lan ak─▒┼č ┼čemas─▒n─▒ ve/veya resimlere not ver.

├ľ─črencilerden birbirlerinin rollerini ve/veya ┼čark─▒lar─▒n─▒ de─čerlendirmelerini iste.

Yukar─▒daki ├Ârnekte g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi ├Â─čretmenler dersleri ├žoklu zeka kuram─▒na g├Âre planlarken dikkat edilmesi gereken temel noktalar vard─▒r.

├ľ─čretmenler, b├╝t├╝n zekalara e┼čit derecede ├Ânem vermelidir.

├ľ─čretmenler materyal sunumunda t├╝m zeka alanlar─▒n─▒ geli┼čtirici ya da zeka alanlar─▒n─▒ kullanmaya y├Ânelik faaliyetler haz─▒rlamal─▒d─▒r.

Herkes temelde sekiz zeka alan─▒ ile do─čar ancak ne yaz─▒k ki ├Â─črenciler s─▒n─▒fta farkl─▒ zeka alanlar─▒ geli┼čmi┼č halde gelirler.

Sayfa yerine “kavram haritas─▒”

Gutenberg’in 600 y─▒l ├Ânce matbaay─▒ icat etmesinden bu yana kullan─▒lmakta olan sayfa y├Ânteminin internet arac─▒l─▒─č─▒yla tarihe kar─▒┼čaca─č─▒ bildirildi.

Bat─▒ Florida ─░nsan ve Makine Bilgi Enstit├╝s├╝ Direkt├Âr├╝ Alberto Canas, “internetteki bilgilerin sayfa d├╝zeniyle sunulmas─▒ i├žin sebep bulunmad─▒─č─▒n─▒” belirtti, “ancak insanlar al─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin, sadece kitaplar─▒n de─čil web sitelerinin bile sayfalar halinde d├╝zenledi─čini” ifade etti.

“├ťzerinde ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ bir bilgisayar yaz─▒l─▒m─▒ sayesinde internetteki bilgilerin sayfa yerine, ‘kavram haritas─▒’ ad─▒ verilen bir sistem halinde sunulaca─č─▒n─▒” kaydeden Canas, “internette yak─▒n gelecekte sayfas─▒z tarama y├Ânteminin ba┼člayaca─č─▒n─▒ bildirdi.

Canas, “yeni t├╝r web sitelerini g├Ârmek i├žin taray─▒c─▒lar─▒n de─či┼čtirilmesine gerek olmad─▒─č─▒n─▒, ┼čimdiki taray─▒c─▒lar─▒n, k─▒sa ad─▒ ‘Cmap’ (kavram haritas─▒) olan yeni siteleri sorunsuz alg─▒layaca─č─▒n─▒” bildirdi.

─░nternet sayfalar─▒n─▒ kavram haritasi haline d├Ân├╝┼čt├╝recek yaz─▒l─▒m─▒n “Java” adl─▒ bilgisayar diliyle haz─▒rland─▒─č─▒ ve Windows, Mac ve Unix gibi her t├╝r i┼čletim sistemiyle ├žal─▒┼čaca─č─▒ bildiriliyor.

Hen├╝z ticari olarak kullan─▒ma sunulmayan yeni yaz─▒l─▒m, h├╝k├╝met kurulu┼člar─▒, okullar ve kar amac─▒ g├╝tmeyen kurumlarca ├╝cretsiz indirilip kullan─▒labiliyor.

Enstit├╝ yetkilileri, ├Âzel ┼čirketlerin de s├Âz konusu yaz─▒l─▒m─▒ sat─▒nalmak i├žin kendilerine ba┼čvurduklar─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒lar.

K─▒saca “Cmap” denilen kavram haritas─▒n─▒n─▒ ilk ├Ârneklerinden biri, NASA taraf─▒ndan internetteki sitesinde olu┼čturuldu. Mars ile ilgili haritan─▒n en tepesinde, k─▒rm─▒z─▒ bir nokta halinde Mars gezegenibulunuyor. Ondan ├ž─▒kan ba─člant─▒ oklar─▒ ki┼čileri ilgilendikleri “kavrama” ta┼č─▒yor. Bunlar aras─▒nda, “Mars’ta hayat var m─▒?”, “Ke┼čif stratejisi” ve hatta “Kurgu-bilim” bulunuyor.

Bu kavramlar─▒ se├žen okuyucu, ba┼čka harita ve ba─člant─▒lara ula┼č─▒yor. Kavram haritas─▒yla ilgili yaz─▒l─▒m─▒n, Amerikan h├╝k├╝metinin sa─člad─▒─č─▒ 6 milyon dolarl─▒k fonla yap─▒ld─▒─č─▒ ve resmi makamlar─▒n bu projeyi, NASA’n─▒n yan─▒ s─▒ra denizcilerin sava┼č gemilerindeki mesleki e─čitimleri amac─▒yla kullanacaklar─▒ belirtildi.

(aa)

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Beden Dili - Y├╝z ─░fadeleri

BEDEN D─░L─░ - Y├ťZ ─░FADELER─░

─░nsanlar ileti┼čimi ├╝├ž ayr─▒ metodla ger├žekle┼čtirir: s├Âzl├╝, yaz─▒l─▒ ve s├Âzs├╝z (beden dili).

Hepimiz do─čdu─čumuz g├╝nden itibaren s├Âzl├╝ ileti┼čim konusunda e─čitim al─▒r─▒z ki, insanlarla ileti┼čimde bulunabilelim. ─░nsanlarla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi─čimizde, sadece s├Âzl├╝ olarak ileti┼čim kurmay─▒z, bedenimiz de ├Ânemli mesajlar aktar─▒r. ─░┼čte bunun ad─▒ V├╝cut Lisan─▒, Beden Dili veya S├Âzs├╝z ─░leti┼čim diye ge├žer.

Beden dili ni├žin ├Ânemlidir? ─░nsanlar g├Ârd├╝klerine duyduklar─▒ndan daha fazla inan─▒rlar. Bu laf─▒ hepimiz belki y├╝z kere duymu┼čuzdur. S├Âzleri ve beden dili ayn─▒ manay─▒ yans─▒tan ki┼čiye, s├Âzleri ve beden dili ayn─▒ mesaj─▒ vermeyen ki┼čilerden, daha fazla inan─▒r─▒z. Bu sebepten dolay─▒d─▒r ki, beden dilimizi bilin├žli bir ┼čekilde kullanmam─▒z gerekir.

Y├╝z ─░fadeleri

K─▒zg─▒nl─▒k

Tiksinti

┼×a┼čk─▒nl─▒k

Sevin├ž

├ťz├╝nt├╝

─░nsanlar d├╝nyan─▒n her yerinde duygusal durumlar─▒n─▒ y├╝z ifadeleri ile a├ž─▒─ča vururlar. K─▒zg─▒nl─▒k, korku, ┼ča┼čk─▒nl─▒k, ├╝z├╝nt├╝, nefret, sevin├ž gibi hislerimizi g├Âsteren kas hareketlerinin t├╝m├╝ b├╝t├╝n insanlarda ayn─▒d─▒r. Zihnimizden, g├Ânl├╝m├╝zden silinmeyen, zengin anlamlar─▒yla i├žimizde derinle┼čen pek ├žok y├╝z vard─▒r. Bir bak─▒┼č, bir g├╝l├╝┼č, bir ifade hayal ettik├že, d├╝┼č├╝nd├╝k├že yank─▒lan─▒r, derinle┼čir, unutulmaz. Beden dilimizin en belirgin ve en kesin anlamlar─▒ y├╝z├╝m├╝zdedir. Bir y├╝zde y├╝zlerce anlam gizlidir. ─░nsanlar genellikle duygu ve y├╝z ifadelerinin birbirleri ile do─črudan ili┼čkili oldu─čuna inan─▒rlar. Bilim adamlar─▒ duygular ile bu duygular─▒n y├╝z ifadeleri aras─▒ndaki ili┼čkinin b├Âylesine a├ž─▒k olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼čler ve ├že┼čitli ara┼čt─▒rmalara y├Ânelmi┼člerdir. Bu ara┼čt─▒rmalar─▒n sonucunda ki┼čiye ve sosyal yap─▒ya ait bilin├ž ve bu bilincin olu┼čturdu─ču d├╝┼č├╝ncenin, insan─▒n y├╝z ifadesini etkiledi─či ortaya konmu┼čtur. ─░nsan─▒n d├╝┼č├╝nmesi, duygu ve y├╝z ifadeleri aras─▒ndaki do─črudan ba─člant─▒y─▒ etkiler ve y├Ânlendirir.

Y├╝z ifadesi, bir dizi insani duygular anlat─▒r. Pozitif ve negatif ifadelerden olu┼čan, ├Ârne─čin, ├Âfke ile kar─▒┼č─▒k g├╝l├╝mseme, ciddiye al─▒nmaz. G├╝l├╝mseme her zaman duygusal bir ifade olarak g├Âr├╝lmez, bazen de sadece konu┼čma sinyalidir. Tespit etti─čimiz bulgular─▒ uygularken ki┼čisel farkl─▒l─▒klar─▒n boyutlar─▒n─▒ da hesaba katmal─▒y─▒z.

─░nsan─▒n y├╝z├╝nde mimikleri ger├žekle┼čtiren ├žo─ču ├žift olmak ├╝zere yakla┼č─▒k 20 kas grubu bulunmaktad─▒r. Y├╝z kaslar─▒ duygusal bir ifadeyi yans─▒tma a├ž─▒s─▒ndan esas olarak ├╝├ž grupta de─čerlendirilir;

- Al─▒n kaslar─▒,

- G├Âz kapaklar─▒ ve ├ževresi kaslar─▒,

- A─č─▒z b├Âlgesi, dudaklar ve ├žene kaslar─▒,

Y├╝z ifadelerine en derin anlam─▒ g├Âz ├ževresinde bulunan kas gruplar─▒ vermektedir.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

E─čitim ├ľrg├╝tlerinde Kriz Y├Ânetimi

E─×─░T─░M ├ľRG├ťTLER─░NDE KR─░Z Y├ľNET─░M─░

G─░R─░┼×

1.KR─░Z Y├ľNET─░M─░ VE ├ľZELL─░KLER─░.

2. KR─░Z Y├ľNET─░M─░N─░N ─░LKELER─░

3. KR─░Z Y├ľNET─░M S├ťREC─░ VE SAFHALARI

3.1Kriz ├ľncesi Haz─▒rl─▒k ve Korunma

3.1.1 Erken Uyar─▒ Sinyallerinin Belirlenmesi

3.1.2 S├╝rekli ─░├ž ve D─▒┼č ├çevrenin Analizi

3.1.2 Dinamik Planlama

3.1.4 ├ľrg├╝t Geli┼čtirme

3.2 Krizin Kontrol Alt─▒na al─▒nmas─▒ ve Denge durumuna D├Ân├╝┼č

3.2.1 Kriz Boyutunun Belirlenmesi

3.2.2 S─▒f─▒r Tabanl─▒ B├╝t├želeme

3.2.3 Kriz Y├Ânetiminde Liderlik

3.2.4 Kriz Y├Ânetiminde ─░leti┼čim

3.2.5 Krizden Çıkma Stratejilerinin uygulanması

3.3. ├ľ─črenme ve De─čerlendirme

3.3.1 Krizin Olumlu etkilerinin Saptanmas─▒

3.3.2 Krizin Olumsuz etkilerinin giderilmesi

3.3.3 Krize Kar┼č─▒ gelece─če d├Ân├╝k yeniden planlama

4. OKULLARDA KAR┼×ILA┼×ILAB─░LECEK OLASI KR─░ZLER VE KAYNAKLARI

4.1 Kurumun ─░┼čleyi┼činden Kaynaklanan Krizler ve ├ľ─čeleri

4.1.1. Kriz Kayna─č─▒ Olarak Y├Ânetici :

4.1.2. Kriz Kayna─č─▒ Olarak ├ľ─čretmenler:

4.1.3 Kriz Kayna─č─▒ Olarak ├ľ─črenciler :

4.1.4 Kriz Kayna─č─▒ Olarak Di─čer Personel:

4.1.5 Kriz Kayna─č─▒ Olarak Ana-Babalar ve olu┼čturduklar─▒ ├ľrg├╝tler:

4.1.6 Kriz Kayna─č─▒ Olarak ├çevre Bask─▒ Gruplar─▒ ve Liderleri:

4.1.7 Kriz Kayna─č─▒ Olarak ─░┼č Piyasas─▒ :

4.1.8 Kriz Kayna─č─▒ Olarak Merkez ├ľrg├╝t├╝ :

4.1.9 Kriz Kayna─č─▒ Olarak ├ťst Y├Ânetim ├ľrg├╝tleri ve Y├Ânetim Yap─▒s─▒ :

4.1.10 Kriz Kayna─č─▒ Olarak Maddi Donan─▒m ve Kaynaklar

4.2 D─▒┼č ├çevreden Kaynaklanan Krizler ve ├ľ─čeleri

5. OKULLARDA KAR┼×ILA┼×ILAN KR─░ZLER─░N ├ç├ľZ├ťM ├ľNER─░LER─░

SONUÇ

I- G─░R─░┼×

Kriz, bunal─▒m olarak ele al─▒nm─▒┼č ve Bunal─▒m; (Crisis) 1. Tehlike ya da belirsizlik noktas─▒, an─▒ 2. Hasta bir ekonomik organizman─▒n eski bi├žimde varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rememesi ve yeni bir ya┼čama olana─č─▒ elde edebilece─či de─či┼čiklikleri yapmak zorunda oldu─ču zaman dilimi 3. Ekonomik bunal─▒m, ├ževrimsel s├╝re├ž i├žerisinde b├╝y├╝menin kesintiye u─črad─▒─č─▒ nokta . B├╝y├╝meye ge├ži┼č i├žin gereken ko┼čullar─▒n neler oldu─ču ara┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒, kararlar─▒n al─▒nd─▒─č─▒ zaman dilimi. Kriz. (Aky├╝z,1990: 52)

Gerek t─▒p ve psikoloji bilimi gerekse iktisat ve politika bilimi taraf─▒ndan yap─▒lan kriz tan─▒mlar─▒nda, ola─čand─▒┼č─▒ ve olumsuz bir geli┼čmeden bahsedilmektedir. Ancak bu olumsuz geli┼čmeye kesin bir ┬ôson┬ö dan ├žok bir d├Ân├╝m noktas─▒ g├Âz├╝yle bak─▒lmakta, tehdit ve zaman bask─▒s─▒na ra─čmen gerekli ├Ânlemlerin al─▒narak tekrar normal duruma ge├ži┼čin olanakl─▒ oldu─ču belirtilmektedir. (├ľzba k─▒r, 1992: .2)

Kriz, t─▒p biliminde bir hastal─▒kla, psikoloji biliminde bir geli┼čme s├╝reciyle, iktisat biliminde hasta bir ekonomik organizmayla, politik biliminde ise bir karar birimiyle ilgili olarak ele al─▒nmaktad─▒r. Krizin farkl─▒ olaylara ili┼čkin bir kavram olarak ele al─▒nmas─▒, her bilimin farkl─▒ konuyla u─čra┼čmas─▒ndan kaynaklan─▒r. Bu disiplinlerdeki ortak nokta; zorunlu ve plans─▒z bir de─či┼čmenin ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ bask─▒ durumu ve ki┼či, grup veya toplumun yeni bir denge aray─▒┼č─▒ i├žin gerilime girmesi ile ilgilidir. (├ľzbak─▒r, 1992: 2)

Her ne kadar krizler ani olarak ortaya ├ž─▒ksalar da , ├žo─ču durumda ├Ânceden krize dair bir tak─▒m belirtiler vard─▒r. Bu belirtilerin g├Ârmemezlikten gelinmesi veya ├╝zerinde durularak etkin ├ž├Âz├╝mlere ba─članmamas─▒ kriz yarat─▒r.(├ľzbak─▒r,1992: 4)

─░ki tip kriz y├Ânetimi s├Âz konusudur. ─░┼č ya da hizmetin do─čas─▒ndan kaynaklanan krizler, d─▒┼č etkenlerden kaynaklanan krizler. Bu do─črultuda bu iki grubun kriz y├Ânetimini okullar a├ž─▒s─▒ndan de─čerlendirdi─čimizde d─▒┼č kaynaklardan olu┼čan krizler daha yo─čunlu─ču sistemin b├╝t├╝nl├╝─č├╝ i├žinde ele al─▒nabilecek krizleri i├žermektedir. Bu t├╝r krizlerin boyutlar─▒ daha ├žok sistemin genelini etkilemekte; tabii afetler, felaketler ┼čeklinde de─čerlendirilebilmektedir.

─░┼č ya da hizmetin do─čas─▒ndan kaynaklanan krizleri de okullar a├ž─▒s─▒ndan d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝zde daha ├žok grubu etkileyen ┼čiddet derecesi y├╝ksek krizler (├Âl├╝m, hastal─▒k salg─▒n─▒ vb) ├╝st y├Ânetim ├Ârg├╝tlerinden do─črudan yard─▒m─▒ da gerektirmektedir. Bireyi etkileyen krizlerin etki derecesi daha d├╝┼č├╝k olup; okullarda ya┼čanan problem, ├žat─▒┼čma ve teknik ar─▒za gibi kavramlara yak─▒nl─▒k g├Âstermektedir. Bu t├╝r olaylar─▒n ├ž├Âz├╝lmemesinde krizler olu┼čmaktad─▒r. Bu do─črultuda bireyi etkileyen kriz t├╝rlerinin ├ž├Âz├╝m├╝ daha ├žok okulun etkilili─činin sa─članmas─▒ ve ├Â─črenen ├Ârg├╝t k├╝lt├╝r├╝ do─črultusunda iyile┼čtirme ve geli┼čmenin y├╝klenilmesiyle ili┼čki kurulmu┼čtur. Bu tip krizlerde okul y├Âneticilerin yeterlilikleri ├žok ├Ânemli rol oynamaktad─▒r. Ve ├Ârg├╝t├╝n geli┼čtirilmesiyle de do─črudan ilgili g├Âr├╝lmektedir.

├ça─č─▒n gereklerine uyum sa─člayabilecek okullar─▒n olu┼čturulmas─▒ belirli yeterlilikleri kazanm─▒┼č ve geli┼čmeye s├╝rekli a├ž─▒k okul y├Âneticileri sayesinde ger├žekle┼čebilecektir. ├ça─č─▒m─▒zda bat─▒ ├╝lkeleri d├Ân├╝┼č├╝m kayg─▒s─▒ ya┼čamaktad─▒r. ├ťlkemizde de ├Ârg├╝t├╝n ├Â─črenen ├Ârg├╝t yap─▒s─▒na d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesi tart─▒┼č─▒lan bir konu olarak literat├╝rde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmakta, okul y├Âneticilerine daha etkin roller y├╝klenmektedir.

Okullar─▒n ba┼čar─▒s─▒, okul y├Âneticilerinin gerekti─činde ├Â─čretmenleri izleme liderli─čini g├Âstermelerine ba─čl─▒d─▒r. Yirmi birinci y├╝z y─▒l her ┼čeyi bildi─čini sananlar─▒n lider olamayaca─č─▒ bir y├╝z y─▒l olacakt─▒r. (├ľzden,1998:127) Gelecek i├žin gittik├že belirginle┼čen bir durum, liderli─čin yeni bi├žimlerinin ortaya ├ž─▒kaca─č─▒ ve liderlerin ┼čimdikinden farkl─▒ liderlik bi├žimlerini ├Â─črenmek zorunda kalaca─č─▒d─▒r. De─či┼čimin h─▒z─▒ artt─▒k├ža de─či┼čmeyen ┼čey de─či┼čme ve s├╝rekli ├Â─črenme olacakt─▒r.(├ľzden, 1998 :128)

Krizlerin temel nedenlerinden biri olan de─či┼čmeyi y├Ânetebilmek , yeterlilikleri s├╝rekli geli┼čen ├Â─črenen liderler sayesinde ger├žekle┼čecektir. D├Ân├╝┼č├╝m insan taraf─▒ndan ger├žekle┼čir, donan─▒m taraf─▒ndan de─čil. (Deming,1996: l5) Bu do─črultuda d├Ân├╝┼č├╝m├╝ sa─člayabilecek y├Âneticilerin g├Âreve gelmesinin sa─članmas─▒, g├Ârevdeki y├Âneticilerin de y├Âneticilik konusunda yeterliliklerinin art─▒r─▒lmas─▒, Milli E─čitim Sisteminde yap─▒sal geli┼čmenin vurguland─▒─č─▒ ┼ču g├╝nlerde ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

├çal─▒┼čmam─▒zda; yukar─▒da belirtilen ├╝├ž grup kriz y├Ânetimine yer verilmektedir. Birincisi tipte b├╝y├╝k ├Ârg├╝tlerde ve i┼čletmelerde daha ├žok ekonomik i├žerikli krizlerin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin kriz y├Ânetimi ve s├╝reci irdelenmi┼č; bu do─črultuda sistemin genelinde bir d├Ân├╝┼č├╝m s├╝recinin ya┼čanmas─▒n─▒n gereklili─či vurgulanm─▒┼čt─▒r. ─░kinci b├Âl├╝mde okullar─▒m─▒zda daha ├žok grup etkisine sahip krizlerin y├Ânetimi ile ilgili olarak al─▒nmas─▒ gerekli ├Ânerilere yer verilmi┼čtir. ├ť├ž├╝nc├╝ tip krizle ilgili olarak ise okulun do─čal i┼čleyi┼činde; daha ├žok problem, ├žat─▒┼čma, teknik ar─▒za boyutlar─▒ ile okulun y├Ânetimine etki eden i├ž ve d─▒┼č ├Â─čelerden kaynaklanan kriz t├╝rlerinin ├ž├Âz├╝m├╝ olarak sistemin b├╝t├╝nl├╝─č├╝ ile d├Ân├╝┼č├╝m├╝ sonucunda y├Âneticinin yeterliliklerine dayand─▒r─▒larak ├ž├Âz├╝m├╝n m├╝mk├╝n oldu─ču vurgulanm─▒┼čt─▒r.

Kurumun i┼čleyi┼činden do─čun krizlerin ├ž├Âz├╝m├╝nde yeniden yap─▒lanman─▒n gereklili─či ve y├Âneticiler ├╝zerinde yo─čunla┼č─▒lm─▒┼č; ├Ârg├╝t├╝n geli┼čtirilmesi ve niteli─činin art─▒r─▒lmas─▒n─▒n ve bu do─črultuda bilgi ├ža─č─▒n─▒n gerektirdi─či d├Ân├╝┼č├╝m├╝n├╝n sa─članmas─▒n─▒n en etkili unsuru y├Âneticilerin d├Ân├╝┼č├╝m├╝n gerekti─či liderlik ├Âzelliklerini g├Âsteren insanlardan se├žilmesi ve bu do─črultuda geli┼čtirilmesinin gereklili─či vurgulanm─▒┼čt─▒r.

1.KR─░Z Y├ľNET─░M─░ VE ├ľZELL─░KLER─░ :

Kriz y├Ânetimi , kurulu┼člar─▒n istenmeyen durumla kar┼č─▒la┼čmalar─▒ halinde y├╝r├╝rl├╝─če girmesi beklenen uygulama. (Pelteko─člu,1993: 206) olarak g├Âr├╝lmekte, di─čer bir boyut, kriz zaman─▒ da kat─▒larak Kriz y├Ânetimi (a) olas─▒ bir krizin engellenmesi i├žin uyar─▒ sinyallerinin belirlenerek, koruma ve ├Ânleme mekanizmalar─▒n─▒n kurulmas─▒, (b) mevcut bir krizin ortadan kald─▒r─▒lmas─▒ veya etkilerinin en aza indirgenmesi i├žin gerekli ├Ânlemlerin belirlenmesi ve uygulanmas─▒ faaliyetlerini i├žeren bir s├╝re├ž olarak tan─▒mlanmaktad─▒r. Kriz y├Ânetimi ile ilgili tan─▒mlardan ├ž─▒kar─▒labilecek ├Âzellikler a┼ča─č─▒daki ┼čekilde s─▒raland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.(├ľzbak─▒r,1992:42-45):

a)- Kriz y├Ânetimi, birden ├žok safhadan olu┼čan karma┼č─▒k bir s├╝re├žtir,

b)- Kriz y├Ânetimi, ├Ârg├╝t├╝n krize kar┼č─▒ haz─▒rl─▒kl─▒ olmas─▒n─▒ sa─člar,

c)- Kriz y├Ânetiminin ilkeleri, stratejik y├Ânetimin ilkeleriyle benzerdir,

d)- Kriz y├Ânetimi, y├Ânetimin ├Âzel bir t├╝r├╝d├╝r,

e)-Kriz y├Ânetimi, ├Ârg├╝t├╝n varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmesini tehlikeye sokabilecek veya olanaks─▒z hale getirecek nitelikteki olaylarla ilgilidir,

f)- Kriz y├Ânetimi, krizin en az kay─▒p ve zararla atlat─▒lmas─▒n─▒ sa─člar,

g)- Kriz y├Ânetimi, ├Ârg├╝te bir tak─▒m ek maliyetler getirir.

Kriz kayna─č─▒n─▒n belirsizli─či, k─▒s─▒tl─▒ karar s├╝resi ve ├Ârg├╝t ├╝yelerinin gerilim i├žinde bulunmas─▒ krizin ├Âzellikleri aras─▒nda say─▒labilir.(├ľzbak─▒r, 1992: 3) Ancak, krizler ani olarak ortaya ├ž─▒ksalar da , ├žo─ču durumda ├Ânceden krize dair bir tak─▒m belirtiler vard─▒r.

─░┼čletmenin b├╝y├╝kl├╝─č├╝, i├žinde bulundu─ču hayat safhas─▒, faaliyet g├Âsterdi─či sekt├Âr├╝n ├Âzellikleri, yap─▒s─▒n─▒n esnekli─či, merkezile┼čme derecesi ve y├Ânetim kadrosunun ba┼čar─▒ derecesi krizin ortaya ├ž─▒kmas─▒nda son derece etkilidir. Kriz y├Ânetimi, planlanan daha ├Ânceden saptanan ama├žlar─▒n, hedeflerin, ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒ i├žin y├╝r├╝t├╝len aktivitelerdir. Kriz y├Ânetiminin anahtar─▒, bilgi ve ileti┼čimin kontrol alt─▒nda tutulmas─▒ ve eldeki mevcut de─čerlerin analizinin ├žok iyi yap─▒lm─▒┼č olmas─▒d─▒r. (Sturges, 1991 den aktaran ,K├╝rek├ži, 1995:22)

Kayna─č─▒ ne olursa olsun, her y├Ânetim bunal─▒m─▒nda bir insan etkeni vard─▒r. Acil sorun ├ž├Âz├╝mlemek, y├Ânetim fonksiyonunun bir b├Âl├╝m├╝n├╝ olu┼čturur. Y├Ânetici krizi ├ž├Âz├╝mlemeli, ilgili ki┼čilerde meydana gelen manevi zararlar─▒ onarmal─▒ ve m├╝mk├╝n oldu─ču ├Âl├ž├╝de ayn─▒ durumlar─▒n tekrarlanmamas─▒ i├žin ├Ânlem almaya ├žal─▒┼č─▒lmal─▒d─▒r.(Kent, 1979: 3)

2. KR─░Z Y├ľNET─░M─░N─░N ─░LKELER─░

Bir y├Ânetici , bir kriz patlak verdi─činde bir ├žok y├Âneticinin d├╝┼čebilece─či hataya d├╝┼čmekte, ┬ôsorumlu kim┬ö sorusuna cevap almaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r. B├Âyle anlarda su├žlu aranmas─▒ yaln─▒zca zaman kayb─▒na yol a├žmakla kalmaz. Bunal─▒m─▒n k├Âkeni ne olursa olsun bu tip soru┼čturmalar, sorun ├ž├Âz├╝mlendikten sonra bile kal─▒c─▒ ki┼čisel huzursuzluklar─▒ yaratmaya yatk─▒nd─▒r. (Kent,1979: 4)

Krizi k├Ât├╝ y├Ânlendirecek d├Ârt sebep vard─▒r: Yeterince a├ž─▒k ve d├╝r├╝st olmamak; en k├Ât├╝ durumu d├╝┼č├╝nememek, g├Âz ├Ân├╝ne alamamak; ileti┼čimde d├╝r├╝st olmamak, insani duygularda d├╝r├╝st olmamak ve ileti┼čim s─▒ras─▒nda kurumu yeterince ele almamak; k─▒sa vadeli hedefleri, ihtiya├žlar─▒ ele almadan ├Ânce firman─▒n uzun vadede ger├žekle┼čtirecek hedeflerini ortaya koyamamak, belirleyememek. (K├╝rek├ži, 1995: 33) olarak ortaya konmaktad─▒r. Kriz y├Ânetimi, ├Ârg├╝t├╝n kriz durumuyla ilgili belirlenmi┼č politikalar─▒ do─črultusunda ┼čekillenir. Kriz y├Ânetiminin ├žabalar─▒ ise, erken uyar─▒ sisteminin kurularak, kriz sinyallerinin yakalanmas─▒, ├Ânleme ve koruma mekanizmalar─▒n─▒n olu┼čturularak ├Ânlemlerin planlanmas─▒, uygulama ve de─čerlendirilmesi ┼čeklinde ├Âzetlenebilir.(├ľzbak─▒r,19921:43)

Bir ├Ârg├╝tte ├žal─▒┼čanlar─▒n ellerinden gelenin yap─▒lmas─▒ ┼čartt─▒r. Ama ne yaz─▒k ki ilkelerin y├Ânlendirmesi olmaks─▒z─▒n bir oraya bir buraya sald─▒ran insanlar b├╝y├╝k zararlara yol a├žabilir.(Deming,1996: 15)

Herkesin elinden geleni yapmas─▒ yetmez. ├çabalar─▒n uyumlu olmas─▒ gerekir. Bilgiyle ├žaban─▒n tutarl─▒, uyumlu olmas─▒n─▒n sa─članmas─▒nda ekip ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n ve iyi ekip liderinin yerini hi├žbir ┼čey tutmaz.(Deming,1996: 16) Bu do─črultuda kriz y├Ânetiminin planlanmas─▒ ve nitelikli elemanlara ihtiya├ž duyulmaktad─▒r. ├ľrg├╝t├╝n krize bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒ belirleyen politikas─▒ ve planlama, ├žal─▒┼čanlar─▒n ortak hedefler do─črultusunda hareketleri i├žin bir ├žer├ževe ├žizebilmektedir. Etkili lider taraf─▒ndan y├Ânlendirilen etkinlikler sonucunda ba┼čar─▒ olas─▒l─▒─č─▒ y├╝kselir. Kriz a┼čamalar─▒nda yap─▒lmas─▒ gerekli etkinliklerin yeri yerine getirilmesi sonucunda , kriz y├Ânetimi ger├žekle┼čtirilmi┼č olmaktad─▒r. Bu s├╝re├ž, stratejik y├Ânetim ilkeleri ile benzerlik g├Âstermektedir.

3. KR─░Z Y├ľNET─░M S├ťREC─░ VE SAFHALARI

Kriz y├Ânetimi, uyar─▒ sinyallerinin belirlenmesi, koruma ve ├Ânleme mekanizmalar─▒n─▒n kurulmas─▒ gibi krizin ortaya ├ž─▒kmas─▒na kadar ger├žekle┼čtirilmesi gereken faaliyetleri i├žerir. Genel anlamda kriz y├Ânetim s├╝recini be┼č safhaya ay─▒rarak incelenmi┼čtir: uyar─▒ sinyallerinin belirlenmesi, haz─▒rl─▒k ve koruma, krizin kontrol alt─▒na al─▒narak kay─▒p ve zarar─▒n s─▒n─▒rland─▒r─▒lmas─▒, denge durumuna d├Ân├╝┼č, ├Â─črenme ve de─čerlendirme (├ľzbak─▒r,1992: 45)

3.1 KR─░Z ├ľNCES─░ HAZIRLIK VE KORUNMA:

3.1.1 Erken Uyar─▒ Sinyallerinin Belirlenmesi :D ─▒┼č ├ževrede meydana gelen de─či┼čimlerin zaman─▒nda fark edilerek, etkin stratejilerin belirlenmesi; planlaman─▒n yan─▒ s─▒ra, bir erken uyar─▒ sisteminin kurulmas─▒n─▒ zorunlu k─▒lmaktad─▒r. Erken uyar─▒ sistemi, plan s├╝resince, plan─▒n etkinlikle uygulanmas─▒n─▒ engelleyecek fakt├Ârlerin; burada d─▒┼č ├ževre de─či┼čimleri, zaman─▒nda fark─▒na var─▒lmas─▒na olanak tan─▒r. Bilgi sisteminin ├Âzel bir sistemi olan bu sistem, sadece tehlikeleri de─čil ayn─▒ zamanda f─▒rsatlar─▒ da ortaya koymaya y├Ânelik olup stratejik radar olarak da adland─▒r─▒lmaktad─▒r.(├ľzbak─▒r,1992: 61)

Erken uyar─▒ sistemi kriz ├Âncesi haz─▒rl─▒─č─▒ sa─člad─▒─č─▒ gibi krizinde olu┼čmas─▒n─▒ engelleyici ├Âzellik ta┼č─▒maktad─▒r. Bu do─črultuda okullar─▒m─▒zda erken uyar─▒ sinyallerinin belirlenmesinde krize yol a├žabilecek unsurlar─▒n davran─▒┼člar─▒n─▒n izlenmesini gerekli k─▒lmaktad─▒r. Bu do─črultuda okulla ili┼čkili olacak ├Â─čelerin neler oldu─čunun analiz edilmesi ve olas─▒ krize yol a├žabilecek davran─▒┼člar─▒n tahlil edilmesine ihtiya├ž bulunmaktad─▒r.

├ľrg├╝t├╝n boyutlar─▒n─▒ Bursal─▒o─člu d├Ârt ana ba┼čl─▒k alt─▒nda toplayarak, ama├ž, yap─▒, s├╝re├ž ve hava ┼čeklinde kavramla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.(Bursal─▒o─člu,1994:18) Birbirine ge├žmi┼č ve ili┼čkili olan bu ├Âzellikler y├Ân├╝yle ayr─▒mla┼čt─▒rmak okulda kurulmas─▒ gereken erken uyar─▒ sisteminin yap─▒s─▒n─▒ kolayla┼čt─▒racakt─▒r. Bu do─črultuda olas─▒ uyar─▒ sinyallerinin i├žeri─čini bu boyutlar ├žer├ževesinde ele almak planlamada ve uygulamada yarar sa─člayacakt─▒r.

3.1.1.1 Okulda Ama├ž Boyutunda Olas─▒ Erken Uyar─▒ Sinyalleri: Bir e─čitim ├Ârg├╝t├╝n├╝ ama├žlar─▒, ├Ârg├╝t i├žinde ve d─▒┼č─▒ndaki de─čerler ├╝zerine kurulur. ├ľrg├╝t├╝n ama├žlar─▒ formal ve geneldir, kapal─▒ ama├žlar ise informal ve bireyseldir.(Pfiffner ┬ľPresthus tan aktaran, Bursal─▒o─člu,1994:18) Bu do─črultuda ilk├Â─čretim okullar─▒n─▒n ama├žlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda 1739 Say─▒l─▒ Kanunun ikinci maddesinde belirtilmi┼č olan Milli E─čitimin temel ama├ž ve genel ilkeleri do─črultusunda ┬ô Her T├╝rk ├žocu─čuna iyi bir vatanda┼č olmak i├žin gerekli temel bilgi, beceri, davran─▒┼č ve al─▒┼čkanl─▒klar─▒ kazand─▒rmak; onu milli ahlak anlay─▒┼č─▒na uygun olarak yeti┼čtirmek; ilgi, istidat ve kabiliyetleri y├Ân├╝nden yeti┼čtirerek hayat ve ├╝st ├Â─črenime haz─▒rlamak┬ö ┼čeklinde yer almaktad─▒r. Bu do─črultuda her ─░lk├Â─čretim mezunu olan ├Â─črencinin bu ama├žlara ula┼čmas─▒ beklenmektedir. Ancak ├╝lkemizdeki durum g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, ├Âzellikle yay─▒n organlar─▒ndaki man┼čet olmu┼č ba┼čl─▒klara bak─▒ld─▒─č─▒nda bu amaca ne derecede ula┼č─▒ld─▒─č─▒ konusunda ├Ân fikir sahibi olunabilir. Tabi ki bu durum ama├žlar─▒n ├žok genel ve soyut olmas─▒n─▒n yan─▒nda de─čerlendirenin ├Âzelliklerine uygun bi├žim almas─▒yla da de─či┼čik ┼čekilde yorumlanabilir. Burada as─▒l konu bu genel amaca ula┼č─▒lmas─▒nda ├Âzel ama├žlar─▒n ne derece katk─▒da bulundu─čunun belirlenmesi sorunudur. Di─čer bir boyut ise a├ž─▒k olmayan, informal boyut i├žeren ama├žlar─▒n g├╝ndeme gelmesidir. E─čitimin de─čerlendirilmesinin de olduk├ža zor bir i┼člem olmas─▒ ayr─▒ca ama├žlara ula┼čma konusunda bir yarg─▒ya var─▒lmas─▒n─▒ da etkilemektedir.

─░lk├Â─čretim kurumunun belirlenmi┼č formal ama├žlar─▒n ger├žekle┼čtirilmesi s─▒ras─▒nda y├Âneticinin , ├Â─čretmenin bu ama├žlar─▒ yorumlamas─▒n─▒n gereklili─či ├Ân plana ├ž─▒kmaktad─▒r. Ne derece ger├že─če uygun yorumlan─▒rsa, ula┼č─▒labilecek hedefler ├Ân plana ├ž─▒kar─▒l─▒rsa o derece ba┼čar─▒ ya da ba┼čar─▒s─▒zl─▒k netle┼čir. ─░nformal olan ama├žlar─▒n belirlenmesinde y├Âneticinin ├Âzelliklerinin yan─▒nda i├ž ve d─▒┼č ├Â─čelerin yap─▒s─▒ ve gizli ama├žlar da belirleyici rol oynamaktad─▒r. ─░nformal ama├žlar, formal ama├žlara yakla┼čt─▒─č─▒, mesleki ahlaki kurallar─▒ zedelemedi─či ve bu ama├žlar─▒n ger├žekle┼čtirilmesine hizmet etti─či oranda kriz habercisi olarak alg─▒lanmaktan ├ž─▒kabilir. Ama├žlarla ├želi┼čkili nitelik sergileyebilecek say─▒s─▒z ├Ârnek erken uyar─▒ sinyalleri olarak sistemin geneli i├žin alg─▒lanabilecek ├Âzellik ta┼č─▒makta olmas─▒na ra─čmen bu do─črultuda ama├žlara ne derece ula┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒ ortaya koyabilmesi a├ž─▒s─▒ndan ciddi ara┼čt─▒rmalara da gerek duyulmaktad─▒r.

Okulun formal ama├žlar─▒n soyut ve genel olmas─▒ de─čerlendirmede zorluklar ├ž─▒karmaktad─▒r. Bu nedenle daha ziyade ├Âzel okullarda slogan olarak ortaya konan hedeflerin netle┼čtirme i┼člevinin, resmi okullarda da net olarak ortaya konmas─▒ ve kabul edilir d├╝zeyde olmas─▒n─▒ gerektirmektedir. Ancak ama├žlar boyutundaki erken uyar─▒ sinyallerin belirlenmesi bu somutlu─čun sa─članmas─▒ndan sonra tespit edilebilecek bir ├žer├ževe olu┼čturabilecektir.

├ťlkemiz ilk├Â─čretim okullar─▒nda belirlenen ama├žlardan ne derece sapmalar─▒n ger├žekle┼čti─či konusunda bir fikir edinmek i├žin ya┼čanm─▒┼č ├žarp─▒c─▒ baz─▒ olaylar ve sonu├žlar─▒na bakmak yeterli olacakt─▒r. Okul m├╝d├╝r├╝n├╝n penceresine sar─▒k asan bir ├Â─črenci velisinin , Cumhuriyeti kabul etmeyen, sistemi de─či┼čtirmeye ├žabalayan k├╝├ž├╝msenmeyecek bir ├žok grubun varl─▒─č─▒n─▒n, Devletine vergi vermeyen, i┼čini r├╝┼čvet kar┼č─▒l─▒─č─▒ yapan, kamunun yarar─▒n─▒ g├Âzetmeyen,… bireysel ├ž─▒karlar─▒n ├Ân plana ├ž─▒kard─▒─č─▒ toplumun belirli kesiminin varl─▒─č─▒n─▒n genel olarak kabul edildi─či; belirtilen grupland─▒rman─▒n i├žine girebilecek olay ve sonu├žlar─▒n─▒n da bas─▒n ve yay─▒n organlar─▒n─▒n g├╝ndeminde s├╝reklilik arz etti─či g├Âr├╝lmesi, bu t├╝r olaylar─▒n ya┼čanmas─▒na neden olan bireylerin ilk├Â─čretim okullar─▒m─▒z─▒n bir ├╝r├╝n├╝ oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde ama├ž boyutunda krize neden olabilecek uyar─▒calar niteli─činde alg─▒lanabilecektir.

├çocu─čun kendi ilgi, istidat ve kabiliyetleri y├Ân├╝nde hayata haz─▒rlanmas─▒ kavram─▒ da ├Â─čretimden sonra de─čerlendirilmesi i├žin izlemeyi gerektiren ama├žlardan bir tanesidir. Yine bu amaca ne derece ula┼čt─▒─č─▒ konusunda bir yarg─▒ya varmaktan ziyade ├Ân fikir olu┼čturabilecek meslek gruplar─▒ndaki i┼čleyi┼čin, mesleki ahlak ├Âl├ž├╝tlerinin d─▒┼č─▒nda oldu─čunu g├Âsteren, toplumun ├žo─čunlu─čunun yak─▒nd─▒─č─▒ ├Ârneklerin ya┼čand─▒─č─▒ da g├Âzlenebilmektedir.

Okul baz─▒nda ama├žlar y├Ân├╝nden de─čerlendirme ├Âl├ž├╝t├╝ olu┼čturan; talep edilen okullar─▒n s─▒nav─▒n─▒ kazanma, bir ├╝st ├Â─črenime haz─▒rlama boyutu olarak kullan─▒lan ┬ô benim ├Â─črencilerimden ┼ču kadar─▒ ┼ču okulu kazand─▒┬ö ┬ô benim okulumda … kadar ├Â─črenci .. s─▒nav─▒nda … s─▒ray─▒ ald─▒┬ö ┼čeklinde oldu─ču g├Âzlenmektedir. Ama├žlar y├Ân├╝yle de─čerlendirildi─činde ba┼čkas─▒yla yar─▒┼čan ├Â─črencinin yerine kendisiyle yar─▒┼čan ├Â─črenci tipi almas─▒ gerekmez mi?

Ama├žlarla ili┼čkili erken uyar─▒ sinyallerinin tespitinde, ├Â─črenci ile ilgili olarak d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde ama├žlara ula┼čma derecesinin s├╝rekli de─čerlendirilmesi, k─▒saca bu do─črultuda i├ž ve d─▒┼č ├ževrenin g├Âzlenmesi gerekli olmaktad─▒r. ├ľ─črencinin okul i├žindeki davran─▒┼člar─▒n─▒n yan─▒nda , okul d─▒┼č─▒ ve mezun olduktan sonraki durumu hakk─▒nda bilgili olmay─▒ gerekli k─▒lmaktad─▒r.

3.1.1.2 Okulda Yap─▒ Boyutunda Olas─▒ Erken Uyar─▒ Sinyalleri: ├ľrg├╝t├╝n bu boyutu i├žinde anatomi, fizyoloji, hiyerar┼či, rol ve stat├╝ kavramlar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilir.(Bursal─▒o─člu,1994:20) Bu do─črultuda Milli E─čitim te┼čkilat yap─▒s─▒ 3797 Say─▒l─▒ Kanunla on alt─▒ ana hizmet, on d├Ârt yard─▒mc─▒, be┼č dan─▒┼čma ve denetim biriminden olu┼čturulmu┼č merkez te┼čkilat─▒ ile il ve il├želerde olu┼čturulmu┼č olan milli e─čitim m├╝d├╝rl├╝kleri ve e─čitim kurumlar─▒ndan meydana gelen ├žok b├╝y├╝k te┼čkilatt─▒r. Milli E─čitim sistemindeki kurulu bulunan ├Ârg├╝tsel yap─▒ i┼člevsel de─čildir. Bakanl─▒k ├Ârg├╝t├╝nde gere─činden ├žok birim bulunmas─▒ ve yinelemelerin ├žok olmas─▒n─▒n (Altunya,1997: 25) yan─▒nda yetkilerin merkezde toplanm─▒┼č olmas─▒ ve g├Âreve g├Âre yap─▒lanman─▒n sa─članmam─▒┼č olmas─▒ bir ├žok ele┼čtiriye yol a├žt─▒─č─▒ gibi, merkezi yetkilendirme de alt kademelerde i┼člemlerin yava┼člamas─▒ ve hatta t─▒kanmas─▒na neden olabilecek ├Âzellikler ta┼č─▒maktad─▒r.

Bu birimlerin birbiri aras─▒nda koordinasyonu ├žok iyi i┼čledi─či s├Âylenemez. ┼×├Âyle ki ayn─▒ konuda bir istatistiksi bilgiyi, genel m├╝d├╝rl├╝kler ayr─▒, e─čitimi ara┼čt─▒rma ve Geli┼čtirme dairesi ayr─▒ isteyebilmekte, bu durum da i┼č y├╝k├╝n├╝ art─▒rmaktad─▒r. ─░l i├žinde d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde okulun e─čitim ├Â─čretime haz─▒r olup olmad─▒─č─▒ konusu veya ta┼č─▒mal─▒ ilk├Â─čretim okulu uygulanabilme ihtimali olan kurumlarla ilgili bilgileri; m├╝fetti┼člerden ayr─▒, il├že m├╝d├╝rl├╝klerinden ayr─▒ ve okul m├╝d├╝rl├╝klerinden ayr─▒ istendi─či ya┼čanm─▒┼č ├Ârneklerdendir. Bu ayn─▒ i┼či birden ├žok makama yapt─▒rma anlay─▒┼č─▒ ile ilgili say─▒s─▒z ├Ârnekler verilebilir.

Sistemin en i┼člek ve i┼čin yap─▒ld─▒─č─▒ birimi olan okullar─▒ y├Âneten okul m├╝d├╝r├╝n├╝n yetkisine bak─▒ld─▒─č─▒nda ├žok ta geni┼č olmad─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Ancak okulun t├╝m i┼čleyi┼činden de sorumludur. ├ľrg├╝t├╝n anatomik yap─▒s─▒ a├ž─▒s─▒ndan en altta bulunan bu makam, ├žo─ču zaman kendi yetkilerini bile ├╝st makamlara kulland─▒rabilmektedir. ├ľrne─čin kay─▒tlar s─▒ras─▒nda ├╝st hiyerar┼či yap─▒da bulunan bir ┼čahs─▒n yak─▒n─▒n─▒ yasal emirlere ayk─▒r─▒ olarak kay─▒t ettirme iste─či; kendi yan─▒nda ├žal─▒┼čan memurunun ├žocu─čunun ├Â─čretmeni ba┼čka s─▒n─▒fa verildi─či zaman bu ├Â─čretmenin eski s─▒n─▒f─▒na verilmesi iste─či de y├Âneticiyi makam─▒n kuvvetinden yararlanarak etkileme boyutunda kullan─▒lmas─▒ , ├Ârg├╝t├╝n fizyolojisi boyutuyla ele al─▒nabilecek olas─▒ kriz uyar─▒lar─▒d─▒r. Bu do─črultuda y├Ânetici ├╝zerinde olu┼čan bu bask─▒ onu ├želi┼čkiler i├žinde b─▒rakmakta; ya mesleki ethik kurallar─▒n─▒ hi├že saymas─▒n─▒ ya da direnerek ├žat─▒┼čmaya girme ve hatta koltu─čundan olmaya yol a├žabilecek sonuca raz─▒ olmay─▒ kabul etmeyi gerektirebilmektedir.

├ço─ču okulu do─črudan ilgilendirmeyen, y├╝zlerce yaz─▒; mesai saatinin bitmesine ├žok az s├╝re kalm─▒┼č bir durumda mesai sonuna kadar yeti┼čtirilmesi emredilen ivedi kay─▒tl─▒, i├žeri─či ara┼čt─▒rma gerektiren yaz─▒l─▒ emirler; att─▒─č─▒ her ad─▒mdan ├╝st makam─▒ haberdar etmeyi gerektiren, mesleki otonomiye imkan tan─▒mayan yasal prosed├╝rler, yasal emirlerle ├želi┼čen bu emri veren ayn─▒ makam─▒ i┼čgal eden taraf─▒ndan verilmi┼č informal boyutlu s├Âzl├╝ emirler… ya┼čananlar─▒n ├žok az─▒n─▒ i├žeren bu ├Ârnekler en i┼člek, en fazla yetkiyi gerektiren, ├žok fazla uzmanl─▒k yeterlili─čine sahip y├Âneticinin yapabilece─či y├Ânetme g├Ârevinin; uzman oldu─ču hala kabul edilmemi┼č, bu konuda her hangi bir e─čitim de almam─▒┼č okul m├╝d├╝r├╝ taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde , ba┼čl─▒ ba┼č─▒na kriz i├žinde varl─▒─č─▒n─▒ devam ettirme durumunda oldu─čunu da g├Âstermektedir.

Okul y├Âneticilerinin ├╝st makamlardaki yetki devri konusundaki cimrili─čini kendi b├╝nyesine de yans─▒tmas─▒ olas─▒ krize neden olabilecek ├žat─▒┼čmalara zemin haz─▒rlayabilmektedir. Y├Âneticinin yapmas─▒ gereken e─čitsel liderlik ve gelecekle ilgili vizyon olu┼čturma i┼člevleri gibi temel etkinlikler, her ┼čeyi kendisinin yapmas─▒, her konuya hakim olma iste─či ya da y├Âneticilerin bu i┼čleviyle ilgili anlay─▒┼ča sahip olmamas─▒ do─črultusunda ger├žekle┼čtirilememektedir. B├╝rokrasinin temel ├Âzelliklerinden olan yetki devri, yetkiyi devredeni sorumluluktan kurtarmamas─▒ sebebiyle ├žok fazla uygulama alan─▒ bulan bir i┼člev haline gelememi┼č, y├Âneticileri i┼člerin yo─čunlu─čunda kaybolan bir ├ž─▒kmaz─▒n i├žine sokmakta ya da zaman yetersizli─či konusundaki yak─▒nmalara neden olabilmektedir. Yetkiyi devretme konusundaki cimrili─čin z─▒dd─▒ olarak t├╝m yetkisini m├╝d├╝r yard─▒mc─▒lar─▒na devreden y├Âneticilerin davran─▒┼člar─▒ da okul y├Âneticilik i┼člevinin ba┼čka birisi taraf─▒ndan informal olarak y├╝r├╝t├╝lmesine neden oldu─čundan ├žat─▒┼čmalara yol a├žabilmektedir. Her iki davran─▒┼č tarz─▒ da okulda krizin varl─▒─č─▒n─▒ ortaya ├ž─▒karabilecek boyutta uyar─▒c─▒lar niteli─činde alg─▒lanabilecek ├Âzellik ta┼č─▒maktad─▒r.

3.1.1.3 Okulda S├╝re├ž Boyutuyla Olas─▒ Erken Uyar─▒ Sinyalleri: Bursal─▒o─člu taraf─▒ndan ├Ârg├╝t├╝n s├╝re├žlerini karar, planlama, ├Ârg├╝tleme, ileti┼čim, etki, koordinasyon ve de─čerlendirme olarak kabul edilmi┼č olup , y├Ânetim s├╝recinin ├Â─čeleri aras─▒nda sa─člam ba─člar─▒n kurulabilmesinin ├Ânemi vurgulanmaktad─▒r. (Bursal─▒o─člu, 1994:81) Bu s├╝re├žlerden t├╝m├╝nde okul y├Âneticisinin s─▒n─▒rl─▒ yetkileri ve yeterlilikleri ├Ânemli problemlere neden olabilecek unsurlar olarak ortaya ├ž─▒kabilmektedir.

Y├Âneticinin karar─▒na bir ├žok unsurun etkisi s├Âz konusudur. Y├Ânetimde karar s├╝recinin alan─▒ sorunlard─▒r.(A├ž─▒kal─▒n,1994:52) Bu do─črultuda sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝ eldeki kaynaklar─▒n s─▒n─▒rl─▒l─▒─č─▒ ile bi├žimlenir. ├ľrne─čin, ├Â─čretmen yetersizli─či nedeniyle mali kayna─č─▒ bulunmayan bir okul y├Âneticisinin bu yetersizli─či nas─▒l giderece─či kendi yeterlili─čine ba─čl─▒ olmakla birlikte bu s─▒n─▒rl─▒l─▒─č─▒nda etkisi b├╝y├╝kt├╝r. Mali kayna─č─▒n temin edilmesinde ├želi┼čkili i┼čleyi┼č; yasal metinlerle de zorlu─ču art─▒rmas─▒ sebebiyle en ├žok yak─▒nman─▒n oldu─ču i┼čleyi┼č mali kaynaklar─▒n temini konusunda gelmektedir. Hem ba─č─▒┼č olacak, isteyen istedi─či kadar verecek ya da hi├ž vermeyecek; hem de mali yetersizlikler i├žinde personelin yeterli duruma getirilerek ├Ârne─čin okulun temizli─či sa─članacak, ya da derslerin bo┼č ge├žmesi ├Ânlenecek. Bu ├želi┼čki i┼čleyi┼čte krizin uyar─▒s─▒ niteli─činde de─čil midir?

Okullar─▒n a├ž─▒lm─▒┼č ama ├Â─čretmenlerin bir k─▒sm─▒ g├Âreve ba┼člamam─▒┼č bir okul y├Âneticisinin durumu, bir de yay─▒n organlar─▒n─▒n diline de doland─▒ysa kendisini krizin i├žinde bulacakt─▒r. Ancak bu durum kriz olu┼čturmadan ├Ânce problem durumundad─▒r ve ├Ânceden tahmin edilmeyecek ve ├ž├Âz├╝mlenemeyecek problem de de─čildir ; ├ž├Âz├╝m├╝ de y├Âneticinin yarat─▒c─▒l─▒─č─▒, yeterlili─či ve ileriyi tahmin edebilme g├╝c├╝ oran─▒nda ger├žekle┼čtirilebilir. Ger├žekte okullar─▒n i┼čleyi┼činde ├ž├Âz├╝lmeyecek durumlar gibi g├Âz├╝ken ├žok zor problemlerde bile ├ž├Âz├╝m yollar─▒ bulunabildi─či g├Âzlenebilmektedir. ├ľrne─čin baz─▒ okul m├╝d├╝rleri ├Â─čretmen yetersizli─čini, ├Âzellikle emekli ├Â─čretmen olan ├Â─črenci velilerinden fahri olarak yararlanarak ekonomik gider olmadan k─▒sa vadeli de olsa ├ž├Âzebildikleri uygulanm─▒┼č ├Ânlemlerden oldu─ču g├Âr├╝lebilmektedir. Burada ├Ânceden te┼čhis ger├žekten ├žok ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ bu problem ├Âncesi durumun tespiti, problemin ├ž├Âz├╝m├╝nde kaynak olu┼čturabilmek i├žin y├Âneticiye zaman yaratabilecek, problemin kriz haline d├Ân├╝┼č├╝m├╝ de engellenebilecektir. Ayn─▒ ├Ârne─čin ├╝zerinde durdu─čumuzda, bir ├žok okula tayin istemi┼č, s─▒rada olan ├Â─čretmenlerin varl─▒─č─▒n─▒ dikkate alan bir y├Ânetici, daha yaz d├Âneminden olas─▒ problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin strateji belirlemesi o kadar zor olmayacakt─▒r.

─░lk├Â─čretim okullar─▒nda belirtilen s├╝re├žlerden etki ve ileti┼čim ├žok ├Ânemli bir ├Âzelli─če sahiptir. Karar─▒n al─▒nmas─▒ ne kadar ├Ânemli ise; karar al─▒nmas─▒ i├žin gerekli olan enformasyonun elde edilmesi, se├ženeklerin belirlenmesi, karar─▒n uygulanmas─▒, karardan etkilenenlerin karar─▒ kabul etmeleri o derece ├Ânemli unsurlard─▒r. Bu do─črultuda etki ve ileti┼čim kavramlar─▒n─▒n ; al─▒nan kararlar─▒n ├žo─ču kaynaklar─▒n─▒n yo─čunlu─čunu insan unsuru olan ve yetkinin s─▒n─▒rl─▒l─▒─č─▒ b├╝y├╝k bir problem olarak g├Âr├╝ld├╝─č├╝ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, okullar─▒m─▒z i├žin b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒d─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

├ľrg├╝tleme ve koordinasyon s├╝re├žleri okullarda ├žok fazla i┼člemedi─či gibi d├╝┼č├╝n├╝lse de; ├ža─čda┼č ├Ârg├╝tlerde tak─▒m ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n ├Âneminin ortaya ├ž─▒kmas─▒; kurumun i┼čleyi┼činde grup ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n ├Ânemine de dikkat ├žekmektedir. Okullarda ├Â─čretmenlerin birlikte ├žal─▒┼čacaklar─▒ i┼čler az gibi g├Âr├╝nse de asl─▒nda mesleki bilgi payla┼č─▒m─▒ ve i┼čleyi┼čte ortaya ├ž─▒kan problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin bu t├╝r gruplar─▒n olumlu etkilerinden yararlanabilmek kurum i├žin ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. Ancak okullarda yap─▒lan toplant─▒lar; s─▒n─▒f, ┼čube, z├╝mre ├Â─čretmenler kurullar─▒; tefti┼č sonu de─čerlendirme toplant─▒lar─▒, rehberlik ├žal─▒┼čmalar─▒ gibi ├žal─▒┼čmalar s─▒ras─▒nda al─▒nan ip u├žlar─▒ i┼čleyi┼čle ilgili uyar─▒ sinyalleri olarak de─čerlendirilebilecek ├Âzellikler ta┼č─▒salar da formal i┼čleyi┼čin gere─či gibi g├Âr├╝nmekten fazlaca ileri gitmezler; bir tek konu┼čmac─▒n─▒n saatlerce konu┼čtu─ču, hi├žbir kat─▒l─▒m─▒n ya┼čanmad─▒─č─▒ ya da i┼čleyi┼čle ilgili s├╝rekli muhalefetin ya┼čand─▒─č─▒ tutum ve davran─▒┼člar erken uyar─▒ sinyalleri olarak alg─▒lanabilece─či gibi ,nedenler analiz edilerek sorunlar ciddile┼čmeden ortaya konabilecek b├Âylece gereksiz ├žat─▒┼čmalar─▒n ve krize yol a├žabilecek unsurlar─▒n ├Ân├╝ne de ge├žilebilecek bilgilerin al─▒nd─▒─č─▒ ortamlar halinde de─čerlendirilebilecektir.

├çat─▒┼čmalara temel olabilecek de─čerlendirme boyutuna bak─▒ld─▒─č─▒nda ; ├Âd├╝llendirme sistemi konusunda Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒na ba─čl─▒ Ankara ilindeki baz─▒ ─░lk├Â─čretim okullar─▒nda yap─▒lm─▒┼č ara┼čt─▒rma sonucunda; mevcut ├Âd├╝l ve terfi sisteminin adil olarak uygulanmad─▒─č─▒, ├Âd├╝l ve terfilerin hak edene verilmedi─či, maddi ├Âd├╝llerin doyurucu bulunmad─▒─č─▒ (Sabanc─▒,1998:48) ortaya konmas─▒ ├žal─▒┼čan insanlar─▒n de─čerlendirilmesi konusunda ciddi problemlerin varl─▒─č─▒na i┼čaret etmekte, ba┼čka ara┼čt─▒rmalarda y├Âneticilerin daha ├žok uyumu de─čerlendirdikleri y├Ân├╝nde sonu├žlar─▒n varl─▒─č─▒ da dikkat ├žekmektedir. Bu do─črultuda ├žal─▒┼čanlar─▒n de─čerlendirilmesinde problemlerin varl─▒─č─▒n─▒n bulundu─ču g├Âr├╝lmekte, ├žal─▒┼čanlar─▒n bunu alg─▒lamas─▒n─▒n ├žok uzun s├╝re almad─▒─č─▒; de─či┼čik uyum mekanizmalar─▒ kullan─▒ld─▒─č─▒, hatta personelin ├žat─▒┼čmalara y├Âneldi─či g├Âr├╝lebilmektedir. Kendisine k├╝sk├╝n, s├╝rekli muhalefet eden, g├Ârmekten ka├žan personellerin varl─▒─č─▒ndan, okulun en b├╝y├╝k dersli─čini m├╝d├╝r odas─▒ olarak donatmas─▒ndan, al─▒nan kararlar─▒n uygulanmamas─▒ndan, personel aras─▒ndaki ├žat─▒┼čmalardan, teneff├╝s saatinde ├Â─črencisini tokatlayan bir ├Â─čretmenin davran─▒┼č─▒ndan, okul- ├ževre aras─▒ndaki olumsuz ili┼čkilerden; veliye k├╝f├╝rl├╝ konu┼čan, kovan bir hizmetlisinin varl─▒─č─▒, gibi ├Ârnekleri okulundaki i┼čleyi┼č s─▒ras─▒nda g├Âzleyebilece─či, y├Ânetim s├╝reci s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒kan bu uyar─▒c─▒lar─▒ fark edebilmesi, erken uyar─▒ sinyalleri olarak alg─▒layabilmesi kriz y├Ânetimi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

3.1.1.4 Okulda Hava (iklim) Boyutuyla Olas─▒ Erken Uyar─▒ Sinyalleri : ├ľrg├╝t├╝n bu boyutu, ki┼čiler ve gruplar aras─▒ ili┼čkilerin ├╝r├╝n├╝d├╝r. Okulun havas─▒nda rol oynayan ├Â─čeler; ki┼čiler aras─▒ ili┼čkiler; ihtiya├ž; verim; te┼čvik;birlik duygusunun payla┼č─▒lmas─▒; atalet; de─či┼čme;kabul alan─▒; denge; moral ba┼čl─▒klar─▒ alt─▒nda toplanm─▒┼čt─▒r. (Bursal─▒o─člu, 1994:23-31, T├╝rkmen,1994:8-12)

├ľrg├╝t iklimi, ├Ârg├╝te kimlik kazand─▒ran, g├Ârevlilerin davran─▒┼člar─▒n─▒ etkileyen ve onlar taraf─▒ndan alg─▒lanan , ├Ârg├╝te egemen olan t├╝m ├Âzellikler dizisi olarak tan─▒mland─▒─č─▒; 1. Otoriter yap─▒l─▒ iklim, y├╝ksek d├╝zeyde bir erk g├╝d├╝s├╝ne, d├╝┼č├╝k doyuma, k├╝meye kar┼č─▒ olumsuz davran─▒┼člara ve d├╝┼č├╝k verimlilikle yarat─▒c─▒l─▒─ča neden oldu─ču; 2. Demokratik, arkada┼č├ža ili┼čkilere dayal─▒ iklim , y├╝ksek d├╝zeyde bir arkada┼čl─▒k ili┼čkisine, k├╝meye kar┼č─▒ olumlu davran─▒┼člar ve y├╝ksek doyuma neden oldu─ču, 3. Ba┼čar─▒ya D├Ân├╝k ─░klimde ise ba┼čar─▒ g├╝d├╝s├╝n├╝n ve i┼čten elde edilen doyumun fazlal─▒─č─▒, k├╝meye kar┼č─▒ olumlu tutum ve davran─▒┼člar, verimlilik ve yarat─▒c─▒l─▒ktaki y├╝ksek d├╝zeyin dikkat ├žekici nitelikte oldu─ču belirtilmektedir.( Ertekin, 1978 den aktaran, Karaduman,1998:5)

Bir sistemin, ├Ârg├╝tsel ve bireysel boyutlar─▒n─▒ dengelemeye ├žal─▒┼čan personelin payla┼č─▒lan de─čerleri, inan├žlar─▒, de─čer yarg─▒lar─▒ ve tutumlar─▒ ├Ârg├╝tsel iklimi olu┼čturur. ├ľrg├╝t ama├žlar─▒n─▒n toplum i├žin ta┼č─▒d─▒─č─▒ de─čer ├Ârg├╝t ikliminin olu┼čmas─▒nda ├Ânemli rol oynar. Bireyin ├Ârg├╝t ama├žlar─▒n─▒ benimseme, alg─▒lama ve kabullenme derecesi ├Ârg├╝t ortam─▒n─▒ etkiler. Bu nedenle ama├žlar─▒n i├žinde bulundu─ču ve ├╝r├╝n├╝n├╝ sundu─ču toplum ve birey taraf─▒ndan benimsenmesi olumlu ├Ârg├╝t iklimi i├žin ilk ko┼čuldur. ├ľrg├╝t├╝n yap─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan b├╝y├╝k k├╝├ž├╝k olmas─▒, yap─▒lanma ┼čekli ├Ârg├╝t iklimini etkiler (Taymaz, 1993:78.79) Okulun ├Ârg├╝tsel iklimi, ├╝yelerin davran─▒┼člar─▒n─▒ etkileyen ve bir okulu di─čer okuldan ay─▒rt eden i├ž ├Âzellikler b├╝t├╝n├╝d├╝r. (Hoy ve Miskel┬ĺ den aktaran ├çelik,1997:41)

─░klim, i┼č g├Ârenlerin davran─▒┼čsal ve tutumsal ├Âzelliklerini sergilemektedir ve daha ├žok deneysel ve d─▒┼č g├Âzlemlere dayanmaktad─▒r. K├╝lt├╝r ise, daha ├žok ├Ârg├╝t├╝n g├Âr├╝nen ├Â─čelerini ortaya koymaktad─▒r. ├ľrg├╝tsel k├╝lt├╝r, temel grupsal de─čerleri ve mesajlar─▒ kapsar; grup ├╝yelerine mecazi ve payla┼č─▒lm─▒┼č ├Ârg├╝tsel d├╝┼č├╝nce ve duygular─▒ sunar. Bu durum ├Ârg├╝t├╝n d─▒┼č─▒ndakiler taraf─▒ndan kolay anla┼č─▒lmaz. ├ľrg├╝tsel k├╝lt├╝r, eylemlerde s├╝reklilik, ├Ârg├╝tsel davran─▒┼člarda uyum sa─člar, b├Âylece ├Ârg├╝tsel iklimin ├Ârg├╝tsel iklimin ortaya ├ž─▒kmas─▒nda ├Ânemli rol oynar.( Moran ve Volkwein┬ĺ den aktaran ├çelik,1997:41)

Fatih il├žesine ba─čl─▒ kurumlardan on tane okul m├╝d├╝r├╝yle yap─▒lan Y├╝ksek lisans Program─▒nda haz─▒rlanan kriz y├Ânetimi konulu ders ├Âdevine temel te┼čkil edecek bilgilere ula┼č─▒lmas─▒ ama├žl─▒ g├Âr├╝┼čmeler ve edinilen g├Âzlemlerde ilgi ├žekici baz─▒ ├Ârneklere bak─▒ld─▒─č─▒nda; ┬ôs─▒n─▒fta ├Â─čretmen ders i┼člerken bir velinin s─▒n─▒fa bask─▒n yaparak Fen Bilgisi dersindeki bilgileri ele┼čtirerek ba─č─▒r─▒p ├ža─č─▒rma yoluyla bilgileri ret ederek , olay ├ž─▒karmaya ├žal─▒┼čmas─▒- okul m├╝d├╝r├╝n├╝n pencerelerine sar─▒k as─▒lmas─▒- milli bayramlar─▒n yap─▒lmamas─▒ i├žin tehdit telefonlar─▒ edilmesi- okul idarecinin odas─▒n─▒n kur┼čunlanmas─▒- ├Â─črenciye okul ├Ân├╝nde otomobil ├žarpmas─▒- yeni ameliyat olmu┼č ├Â─črencinin ameliyat yaras─▒n─▒n patlamas─▒-okul bah├že duvar─▒ndan ├Â─črenci d├╝┼čmesi- okulun toplam─▒┼č oldu─ču giyim t├╝r├╝ ba─č─▒┼člar─▒n da─č─▒t─▒m─▒nda a┼č─▒r─▒ talep yap─▒larak bask─▒ olu┼čturulmas─▒- okul m├╝d├╝r├╝n├╝n ├Â─črenci velisi taraf─▒ndan okul i├žinde ├Âld├╝r├╝lmesi-kay─▒t s─▒ras─▒nda a┼č─▒r─▒ bask─▒- k─▒z ├Â─črencilerin okul ├Ân├╝nden al─▒narak ahlaks─▒zca kullan─▒lmas─▒-├Â─čretmenler aras─▒nda kavga ├ž─▒kmas─▒-├Â─čretmen idareci aras─▒nda ├ž─▒kan fiili sald─▒r─▒- iki ├Â─črencinin kavgas─▒ sonucunda d├Âv├╝len ├Â─črencinin velisinin okulda di─čer ├Â─črenciyi d├Âvmeye y├Ânelik davran─▒┼č─▒- dersten ka├žan ├Â─črenciler- s─▒n─▒flarda bula┼č─▒c─▒ hastal─▒k ba┼č g├Âstermesi- ├Â─čretmenin ba┼čka ├Â─čretmen ya a idareye kar┼č─▒ ├Â─črencileri y├Ânlendirmesi- soru┼čturma ama├žl─▒ ├╝st amirlerin s─▒k ziyaretleri- ├Â─črencinin a├žl─▒ktan bay─▒lmas─▒- s├╝rekli ekonomik sorunlarla kar┼č─▒la┼č─▒lmas─▒- ├Â─čretmen- y├Ânetici, ├Â─čretmen- ├Â─čretmen, ├Â─čretmen- hizmetli kavgalar─▒, ├Â─čretmenlerin ├Â─črencileri d├Âvmesi, bayan ├Â─čretmene sark─▒nt─▒l─▒k, s─▒n─▒f i├žinde ├Â─čretmenin anormal davran─▒┼člar─▒ ┬ô gibi olaylar s─▒ralanmaktad─▒r. Bu olaylar─▒n geneli analiz edildi─činde y├Ânetim s├╝reci veya okulun i┼čleyi┼činde ortaya ├ž─▒kan durumlar oldu─ču g├Âr├╝lebilecektir.

Y├Ânetici davran─▒┼člar─▒ndan kaynaklanan krizle ilgili erken uyar─▒lar bireye ba─čl─▒ olarak de─či┼čik tepkiler halinde s─▒ralanabilir. Bunlar dedikodu, s├╝rekli muhalefet, sert davran─▒┼člar, ┼čikayet, ├╝st makam─▒ yard─▒ma ├ža─č─▒rma, ki┼čisel ili┼čkilerdeki kuvvete ba┼č vurma , kavga, yaralama, ├Âld├╝rme ya da i┼čten ayr─▒lma olabilece─či gibi ba┼čka kuruma tayin isteme ┼čeklinde de g├Âr├╝lebilmektedir. Bu tepkilerin bireye ba─čl─▒l─▒─č─▒; ├žal─▒┼čan bireyin ki┼čisel ├Âzelliklerinden kaynakland─▒─č─▒ gibi kurumun yerle┼čiminin ├Âzelli─či, ki┼činin o i┼če olan ihtiyac─▒, ki┼čisel hedefleri aras─▒ndaki ba─člant─▒n─▒n derecesi, bireyin i├žinde bulundu─ču informal grubun kuvveti, ki┼čisel ili┼čkilerinin boyutu tepkisinin ┼čeklini belirleyebilmektedir.

├ľzellikle kalabal─▒k personelin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ okullar─▒m─▒zda y├Âneticinin etkili ileti┼čim becerisine sahip olmamas─▒, kolayca kurumunda yanl─▒┼č alg─▒lamalara sebep olabilecek ortam─▒ olu┼čturabilecektir. ├ľzellikle b├╝y├╝k ┼čehirlerde insan ili┼čkilerinin en asgari d├╝zeye indi─či , bireyselli─čin ├Ân plana ├ž─▒kt─▒─č─▒ ├ža─č─▒m─▒zda ileti┼čim sistemindeki bu bozukluk, kolayca personel aras─▒nda sert b├╝rokratik yap─▒n─▒n g├Âsterdi─či a┼č─▒r─▒ formalli─či ├Ân plana ├ž─▒karabilmekte, okul yaln─▒zca mekanik i┼čin yap─▒ld─▒─č─▒ bir ortam haline gelebilmektedir.

├ça─č─▒m─▒zda e─čitim kurumlar─▒ ├╝zerinde etki g├╝c├╝n├╝ art─▒ran aileler, okul koruma dernekleri ve okul aile birlikleri ┼čeklinde ├Ârg├╝tlenerek y├Ânetimle ├žat─▒┼čma i├žine girebilmekte, bireysel veya grup olarak ├Â─črencilerin ya┼čad─▒klar─▒ olumsuzluklar─▒ de─či┼čik platformlarda ├Ân plana ├ž─▒kararak etki g├╝├žlerini ciddi boyutuyla hissettirebilmektedirler. Gazetelere de yans─▒yan idareci- aile ├žat─▒┼čmalar─▒, ├že┼čitli boyutlarda krizlere yol a├žabilmektedir. Bunun yan─▒nda velinin kendi g├Âr├╝┼č├╝ do─črultusunda okuldaki uygulamalara bireysel sert tepkileri de problemlerin temelini te┼čkil edebilmektedir. Hatta bu ├žat─▒┼čmalar ├Âl├╝mle sonu├žlanan olaylara d├Ân├╝┼čebildi─čini g├Ârmekteyiz. Bir ├Â─črenci velisinin okula gelerek, okuldaki verilen bilgileri kabul etmemesi; ├Ârne─činin ├Âncesinde bir ├žok uyar─▒c─▒ ; o s─▒n─▒fta ├Â─čretmen yeterli g├╝ven ortam─▒n─▒ olu┼čturmu┼čsa belirtilen ailenin ├žocu─ču, evdeki kabuls├╝zl├╝─č├╝n sertli─či hakk─▒nda ├Â─čretmene baz─▒ bilgiler aktarmas─▒ olas─▒l─▒─č─▒ kuvvetlidir. Bu bilgiler de─čerlendirilmi┼č olsayd─▒, belirtilen veliyle ili┼čki kurularak ger├žekle┼čmi┼č olan davran─▒┼č─▒n ├Ânlenmesi, ya da ┼čiddetinin en aza indirgenmesi m├╝mk├╝n g├Âr├╝lmektedir.

Okulun i┼čleyi┼činin temelinde insan ili┼čkileri yatmaktad─▒r. ─░nsan ili┼čkilerinin nedeninin ni├žin inin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, insan kaynaklar─▒n─▒n tan─▒nmas─▒n─▒ gerekli k─▒ld─▒─č─▒ gibi y├Âneticinin ├Ârg├╝t m├╝hendisi oldu─ču kadar sosyal m├╝hendis olmas─▒n─▒ gerekli k─▒lacak yukar─▒da verilen ya┼čanm─▒┼č ├Ârneklerden de anla┼č─▒lmaktad─▒r. ─░nsan kaynaklar─▒n─▒n alg─▒, tav─▒r, tutum ve davran─▒┼člar─▒n─▒n tespiti ve analizi, insan ili┼čkileri yeterlili─či ├╝st boyutta bulunan y├Âneticiler sayesinde ger├žekle┼čebilece─či gibi, bu konulardaki erken uyar─▒lar─▒n krize yol a├žmadan ├Ânlenmesi de ayn─▒ niteli─či gerekli k─▒lmaktad─▒r.

3.1.2 S├╝rekli ─░├ž ve D─▒┼č ├çevrenin Analizi: Her ├Ârg├╝t├╝n kendisine has bir ├ževresi vard─▒r. ├ľrg├╝t ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmek ve ama├žlar─▒n─▒ ger├žekle┼čtirebilmek i├žin ├ževredeki de─či┼čikliklere uyum sa─člamal─▒d─▒r ├ľrg├╝t ba┼čar─▒s─▒, ├Ânemli ├Âl├ž├╝de ├ževrenin kendisine sundu─ču f─▒rsat ve tehlikeleri ├Âng├Âr├╝p de─čerlendirmesine ba─čl─▒d─▒r. Aksi takdirde kriz durumuyla kar┼č─▒la┼č─▒l─▒r. (Can,1994: 77)

Bir i┼čletmenin ├ževrede meydana gelen de─či┼čikliklere, yap─▒sal ├Âzellikleri ve /veya y├Ânetimin yetersizli─či gibi nedenlerle uyum sa─člayamamas─▒ sonucunda kriz ortaya ├ž─▒kar. Bu nedenle hem ├Ârg├╝t├╝n i├ž ├Â─čelerinden meydana gelen ├ževredeki de─či┼čik; tav─▒r, davran─▒┼č ve tutumlar─▒n, hem de ├Ârg├╝t├╝n bulundu─ču d─▒┼č ├ževredeki de─či┼čikliklerin izlenmesi, analiz edilmesi gereklidir. Okul sosyal bir yap─▒d─▒r ve toplumun i├žinde yer almas─▒ itibariyle hem toplumu etkilerken hem de kendisi etkilenir. Okul ve toplum, kar┼č─▒l─▒kl─▒ konulmu┼č ayna gibidir. Birinin t├╝m olarak di─čerini etkilemesi beklenmemelidir. (Bursal─▒o─člu, 1994:35) Toplumun bu etkileme g├╝c├╝ ├že┼čitli bask─▒ gruplar─▒ yollar─▒yla olabilmektedir. ├ça─čda┼č okul y├Âneticileri, ├Ârg├╝tleri ├╝zerinde etkili olan bask─▒ gruplar─▒n─▒n beklenti farkl─▒l─▒klar─▒ndan kaynaklanan ├žat─▒┼čmalar─▒, ├Ârg├╝tlerini etkilili─če ta┼č─▒yacak bir g├╝├ž unsuru olarak kabul etmeli ve buna ba─čl─▒ olarak da ├Ârg├╝tlerindeki ├žat─▒┼čmalar─▒, ├Ârg├╝t ama├žlar─▒ ile bask─▒ gruplar─▒n─▒n ama├žlar─▒na uygun d├╝zeye ta┼č─▒ma ve tutabilme yetene─čine sahip olmal─▒d─▒rlar.(Ural, 1998:42)

Okullar─▒n ba┼čar─▒s─▒ okul y├Âneticilerinin gerekti─činde ├Â─čretmenleri izleme liderli─či g├Âstermelerine ba─čl─▒d─▒r. Smith , izlemenin dinlemenin ├Âtesinde bir yetenek oldu─čunu belirterek gerekli kritik davran─▒┼č ve yetenekleri; hep cevap verme yerine sorular sorma, di─čerlerinin kendisine liderlik yapmalar─▒na f─▒rsat verme, di─čerlerine onlar─▒n ki┼čisel ama├žlar─▒ do─črultusunda yard─▒mc─▒ olma (├ľzden,1998:127) ┼čeklinde belirtilmi┼čtir. Bu do─črultuda okulu etkileyen t├╝m ├Â─čelerin izlenmesi gerekli g├Âr├╝lmektedir. Okulun i├ž ve d─▒┼č ├ževresinden gelen uyar─▒c─▒lar tutum ve davran─▒┼č ┼čeklinde kendini daha yo─čunluklu g├Âstermektedir.

Okul y├Âneticilerin en ├žok yak─▒nd─▒klar─▒ konular─▒n ba┼č─▒nda ├ževre bask─▒ gruplar─▒ gelmektedir. ├ľzellikle kay─▒t s─▒ras─▒nda siyasi otorite g├╝c├╝n├╝ elinde tutan ├ževre bask─▒ grup ve liderleri okulda problemlerin ya┼čanmas─▒na neden olabilecek boyutta kuvvet kullanmaktad─▒rlar. ├çevrenin ├Âzelli─či do─črultusunda ├Âl├╝me yol a├žabilecek derecede bask─▒ ┼čekilleri de ortaya konabilmektedir. Siyasi nitelikte de bask─▒lar─▒n varl─▒─č─▒ inkar edilemez bir ger├žek olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kabilmektedir. Bu bask─▒lara her ┼čeyden ├Ânce y├Âneticinin ├Ânceden y├╝klenmeleri neden olmaktad─▒r. Bu do─črultuda y├Âneticinin iyi ileti┼čimle baz─▒ yasal ├žer├ževe ta┼čmadan halledilebilece─či varsay─▒l─▒r. Bu da etkili ileti┼čimden ge├žmektedir. Bu t├╝r bask─▒ gruplar─▒n─▒n hedefleri, istekleri nelerdir? Bunlar─▒n engellenmesi i├žin ne gibi bilgilerin ula┼čt─▒r─▒lmas─▒ gerekmektedir? Sorular─▒n─▒ y├Ânetici cevaplamak, bu do─črultuda tedbirlerini uygulamak durumundad─▒r. Bu durum okul i├ži ve d─▒┼č─▒ ├Â─čelerin bask─▒lar─▒ ┼čeklinde kendisini hissettirmekte; etkili ileti┼čim teknikleriyle bu ip u├žlar─▒n─▒n elde edilmesi m├╝mk├╝n g├Âr├╝lmektedir.

3.1.3 Dinamik Planlama Kriz haz─▒rl─▒─č─▒, bir kriz plan─▒n─▒n yarat─▒lmas─▒n─▒ ve bir kriz y├Ânetim ekibinin olu┼čturulmas─▒n─▒ kapsamaktad─▒r. Krizden ├Ânce e─čer haz─▒rlanm─▒┼č bir kriz plan─▒ yoksa bu i├žinde bulunulan durum iki kat zorla┼čacakt─▒r. G├╝├žl├╝k + Aciliyet = ├çok say─▒da Hata ┬Ĺ ya yol a├žacakt─▒r.(K├╝rek├ži,1995: 61)

Etkili kriz y├Ânetimi i├žin ├╝├ž temel elemana gereksinim vard─▒r. (Pelteko─člu,1993: 206)

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 1. ├ťzerinde g├Âr├╝┼č birli─čine var─▒lan acil durumlarda kullan─▒lacak kurulu┼č politikas─▒,

2. Denenmi┼č ileti┼čim y├Ântem ve imkanlar─▒,

3. Beklenmeyen durumlarla kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒─č─▒nda derhal faaliyet g├Âsterebilecek personel kadrosu,

Bu do─črultuda etkili kriz y├Ânetimi i├žin temel elemanlar─▒n tespit edilmesi, bir kurulun olu┼čturulmas─▒ ve faaliyet plan─▒n─▒n kurulu┼č politikas─▒ do─črultusunda haz─▒rlanmas─▒, zaman zaman tatbikatlar yap─▒larak plan─▒n uygulanabilirli─činin denenmesi ve geli┼čtirilmesi, planlamada etkilili─če yol a├žacakt─▒r.

Planlaman─▒n yap─▒labilmesi i├žin her ┼čeyde ├Ânce okullarda erken uyar─▒lar─▒n tespitine ihtiya├ž duyuldu─čunu ortaya koymaktad─▒r. Bu da ancak y├Âneticilerin iyi g├Âzlemci olabilmesi gibi bir ├žok niteli─če sahip olmas─▒n─▒ gerekli k─▒lmaktad─▒r. Bu do─črultuda durumun tespiti i├žin okulun t├╝m boyutlar─▒ ile iyi tan─▒nmas─▒ gereklidir. Y├Âneticinin ara┼čt─▒rmac─▒ niteli─čini ├Ân plana ├ž─▒karan bu durum; etkili enformasyon edinme kanallar─▒n─▒n kurulmas─▒n─▒ ve bu do─črultuda do─čru bilgilerden yola ├ž─▒karak planlama yap─▒lmas─▒na gerekli k─▒lmaktad─▒r. Kriz ├Âncesi haz─▒rl─▒k ve koruma tedbirleri i├žinde yer alan planlama di─čer unsurlar─▒n analizleri sonucunda ; planlama ilkeleri do─črultusunda olu┼čturulmas─▒ gereklili─či ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Planlaman─▒n krizin ├Ânlenmesi ve krizin en az zararla atlat─▒lmas─▒ i├žin gerekli ilkelerin ortaya konmas─▒, belirtilen boyutlarla yap─▒lacak etkinliklerin ├žer├ževesinin ├žizilmesi ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

Okullarda i┼čleyi┼čten olu┼čan; yaralanma, hastalanma, kazalar, yang─▒n, teknolojik ara├žlar─▒n ar─▒zalanmas─▒ndan do─čan, ├žat─▒┼čma ve problemlerin olu┼čturdu─ču krizlerin ├ž├Âz├╝m├╝, anl─▒k ├ž├Âz├╝mler olarak de─čerlendirilmektedir. Yukar─▒da a├ž─▒klanan ip u├žlar─▒ de─čerlendirildi─činde zaten okullar─▒m─▒zda s├╝rekli krizin varl─▒─č─▒ s├Âz konusudur ve genel sistem olarak ele al─▒nma durumundad─▒r. Bu t├╝r krizlerin temel nedeni de─či┼čimdir. Bu do─črultuda bu de─či┼čimi ger├žekle┼čtirecek, planl─▒ de─či┼čme stratejilerinin uygulanmas─▒ gerekli g├Âr├╝lmektedir.

3.1.4 ├ľrg├╝t Geli┼čtirme: Planl─▒-plans─▒z, kestirilen- kestirilemeyen, sistem i├žinden kaynaklanan- sistem d─▒┼č─▒ndan kaynaklanan gibi de─či┼čik bi├žimlerde s─▒n─▒fland─▒r─▒labilecek ├Ârg├╝tsel de─či┼čmenin, e─čitim ├Â─čretim s├╝recini geli┼čtirmeyi hedefleyen ├ža─čda┼č e─čitim y├Ânetimi ve denetimi s├Âz konusu oldu─čunda planl─▒ ve kas─▒tl─▒ olmas─▒ gerekir. Okul gibi, ├Ânemi toplumun t├╝m kesimlerince kabul edilen okul alt sisteminde yap─▒lmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝len ve gerekli olan de─či┼čmeler, sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝ do─črultusunda planl─▒ ve kas─▒tl─▒ olarak ger├žekle┼čtirilmek zorunlulu─čundad─▒r. Okullarda ortaya ├ž─▒kmas─▒ olas─▒ sorunlardan ka├ž─▒nmak ve var olan sorunlar─▒ ├ž├Âzmek ├Ârg├╝tsel de─či┼čmeyi gerektirir. (Tanr─▒├Â─čen, 1995:8)

Her ├Ârg├╝t planl─▒ ve ama├žlara y├Ânelik olarak de─či┼čmek zorundad─▒r. Bu ba─člamda planl─▒ de─či┼čmenin amac─▒ ekonomik ve ├Ârg├╝tsel ihtiya├žlar─▒ kar┼č─▒lamak olmal─▒d─▒r. Bir ├Ârg├╝tte yap─▒, g├Ârev, teknoloji ve insanlar─▒n de─či┼čtirilmesi birlikte ele al─▒nmal─▒d─▒r.(├ľzdemir,1998:66) Okullar a├ž─▒s─▒ndan de─či┼čimi ger├žekle┼čtirme ele al─▒nd─▒─č─▒nda merkezile┼čmeden vazge├žilerek kendi kendine yetebilen okullar─▒n olu┼čturulmas─▒na gerek duyulmaktad─▒r. Bu do─črultuda y├Âneticilerin nitelikleri ; yetki ve yeterlilikleri ├Ân plana ├ž─▒kmaktad─▒r. Genel i┼čleyi┼čin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝n├╝ olu┼čturan kriz uyar─▒lar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda genelde insan ve madde kaynaklar─▒n─▒n yetersizli─činden kaynakland─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Bu do─črultuda ele al─▒nd─▒─č─▒nda planlaman─▒n do─črudan ├Ârg├╝t geli┼čtirmeye y├Ânelik olarak ele al─▒nmas─▒ gerekli g├Âr├╝lmektedir.

De─či┼čme veya de─či┼čtirme eyleminin dinamik ├Â─čeleri k├╝lt├╝r, toplum, psikoloji ve ekonomidir. Bunlar─▒n her birinin, de─či┼čikli─či geli┼čtirici oldu─ču gibi ├Ânleyici ├Âzellikleri de vard─▒r. (Bursal─▒o─člu,1994:148)

T├╝rk E─čitim Sistemi ├žok b├╝y├╝k bir yenile┼čmeye 1997 Temmuz┬ĺ unda Sekiz Y─▒ll─▒k Zorunlu E─čitim Uygulamas─▒ ile girmi┼čtir. Bu giri┼čimin di─čer yenile┼čme giri┼čimlerinden ├Ânemli bir fark─▒ m├╝ttefiki olmamas─▒na ra─čmen, toplumun bir kesimi ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒d─▒r. 1946 y─▒l─▒nda ├žok partili hayata ge├ži┼čle ba┼člayan demokratikle┼čme hareketinin e─čitim halkas─▒ tamamlanamam─▒┼čt─▒r. E─čitim sistemimizin ├ža─čda┼čla┼čma ve demokratikle┼čme yolunda k├Âkl├╝ bir de─či┼čikli─čin ger├žekle┼čmesini ve ├ža─čda┼č T├╝rk insan─▒n─▒n yeti┼čtirilmesini ama├žlayan bir anlay─▒┼čla yeniden d├╝zenlenmelidir. (├ľzdemir,1998:108)

Bu do─črultuda geli┼čmenin niteli─či boyutuyla uzla┼čman─▒n ger├žekle┼čmesine ihtiya├ž bulunmaktad─▒r. Bu ilkelerin tespiti ve d├Ân├╝┼č├╝m├╝ sa─člayacak nitelikli y├Âneticilerin g├Ârev ba┼č─▒nda olmas─▒na ba─čl─▒d─▒r. Milli E─čitim sistemindeki t├╝m unsurlar─▒n ger├žek g├Ârevlerine d├Ânme zaman─▒ ge├žmek ├╝zeredir. Uygulamay─▒ y├╝r├╝ten en alt birimler kendine yetebilecek ┼čekilde yetki ve yeterliliklerle donat─▒lmas─▒, s├╝rekli geli┼čme sa─članabilmesi i├žin gereklidir. ├ťst birimlerin b├╝rokratik yap─▒ i├žinde ilkeleri ve politikalar─▒ olu┼čturma g├Ârevi y├╝r├╝terek otonomi ve uzmanl─▒─č─▒n ├Ân plana ├ž─▒kt─▒─č─▒ sistemi olu┼čturmalar─▒ gerekli g├Âr├╝lmektedir. De─či┼čmenin s├╝reklili─čini sa─člayacak yap─▒n─▒n kurulmas─▒, var olan krizlerin ├Ânlenmesinde gerekli ancak yeterli de de─čildir. Bu do─črultuda kendine yetebilecek ├Â─čeleri b├╝nyesinde toplam─▒┼č yeniden yap─▒lanma d├Ân├╝┼č├╝m├╝ gerekli k─▒lmaktad─▒r.

D├Ân├╝┼č├╝m├╝n re├žetesi yoktur. D├Ân├╝┼č├╝m projesi her okulun kendi projesi olacakt─▒r. Bunun i├žin gerekli olanlar; insan, bilgi, yer ve zamand─▒r. ─░ki binli y─▒llarda topluma,bilime,e─čitime- siyasete egemen olan yeni de─čerler, e─čitim sisteminin bir d├Ân├╝┼č├╝m yapmas─▒n─▒ zorunlu k─▒lmaktad─▒r.(├ľzden, 1998:202-208) ├ľrg├╝tsel etkililik hedefine okullar─▒n ula┼čabilmesi, s├╝rekli geli┼čen ve yenile┼čen okullar─▒n varl─▒─č─▒ ile ger├žekle┼čebilecektir. Bu do─črultuda de─či┼čme ihtiyac─▒n hissedilmesi ile ortaya ├ž─▒kacakt─▒r. Erken uyar─▒ sinyalleri olarak vurgulanan problemler geli┼čme ve d├Ân├╝┼č├╝m├╝n gereklili─čine dikkat ├žekmektedir.

3.2 OKULLARDA KAR┼×ILA┼×ILAB─░LECEK OLASI KR─░ZLER VE KAYNAKLARI:

Kriz kavram─▒┬ö bir bireyin, grubun, ├Ârg├╝t├╝n ya da toplulu─čun, normal i┼člevlerini yerine getirmesini engelleyen ve acil ilgili ve ├ž├Âz├╝m gerektiren, tolore edilemeyen, s─▒ra d─▒┼č─▒, beklenmeyen bir durum ya da ani de─či┼čiklik bi├žiminde tan─▒mland─▒─č─▒ (Erkan,1996: 547) belirtilmektedir.

Geli┼čimsel krizler; alkol, ila├ž,uyu┼čturucu kullan─▒m─▒,ana-baban─▒n bo┼čanmas─▒,cinsel, fiziksel ya da psikolojik istismar; bir yak─▒n─▒n─▒n kaybedilmesi,a─č─▒r hastal─▒klar,sosyal rol ya da ortam─▒n de─či┼čmesi, ergen hamileli─či,yeme bozukluklar─▒ kriz durumlar─▒na verilebilecek ├Ârneklerdir. (Fairchild 1986) Bu t├╝r krizler daha ├žok bireysel m├╝dahaleyi gerektiren durumlar olarak nitelendirilebilir. ├ľ─črenciler, ├Â─čretmenler ve velilerin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ etkileyebilecek nitelikte ve bireysel m├╝dahalenin yan─▒ s─▒ra toplumsal m├╝dahaleyi gerektiren kriz durumlar─▒na ise, bir ├Â─črenci, ├Â─čretmen, yerel ya da milli liderin ├Âl├╝m├╝, bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klar, ┼čiddet olaylar─▒,do─čal ve ├ževresel felaketler, okulun i├žinde bulundu─ču b├Âlgeyi etkileyen sosyal ve ekonomik de─či┼čiklikler ├Ârnek verilebilir. (NCSDPI, 1988 den aktaran Erkan,1996: 548)

─░lk├Â─čretim okullar─▒m─▒zda ya┼čanan krizler; daha yo─čunluklu olarak birden bire ortaya ├ž─▒kmayan, dikkatli incelendi─činde ├Âncesinde belirli ip u├žlar─▒ bulunan problem, ├žat─▒┼čma, teknik ar─▒za gibi ├Ânceden belirtileri g├Âr├╝lebilecek, ├ž├Âz├╝me ula┼čt─▒r─▒lmad─▒─č─▒ndan kriz olarak ortaya ├ž─▒kan olaylar ┼čeklindedir.

Bunlar─▒n yan─▒nda yang─▒n, sava┼č, tabii felaketler, okul i├žinde ciddi dereceli yaralanma, ├Âl├╝m gibi okulun tamam─▒n─▒ etkileyen olaylar aniden ger├žekle┼čen ve etkisi daha kuvvetli olan kriz boyutunu olu┼čturmaktad─▒r.

Okullarda olu┼čabilecek krizleri ; kurumun i├ž i┼čleyi┼činden kaynaklanan ve d─▒┼č etkilerden kaynaklanan krizler ┼čeklinde s─▒n─▒fland─▒rmak olas─▒d─▒r. Bu do─črultuda okullarda olu┼čma ihtimali bulunan krizlerin kaynaklar─▒n─▒ tan─▒mak, krizlerin boyutunun belirlenmesi ve krize yol a├žabilecek etkenlerin ├Ânlenmesi a├ž─▒s─▒ndan da ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

3.2.1 Kurumun ─░┼čleyi┼činden Kaynaklanan Krizlere Yol A├žabilecek ├ľ─čeleri:

Okullarda olu┼čan krizleri kayna─č─▒ boyutuyla okul y├Ânetiminde etki eden ├Â─čeler olarak d├╝┼č├╝nmek olas─▒d─▒r. Bu do─črultuda incelendi─činde; i├ž ├Â─čeler okulu meydana getiren ve onun yap─▒s─▒nda yer alan ├Â─čelerdir. Y├Âneticiler, ├Â─čretmenler, ├Â─črenciler,memurlar ve di─čer personel bunlar─▒n aras─▒ndad─▒r. D─▒┼č ├Â─čeler ise, okulun yap─▒s─▒nda olmay─▒p, onu etkiler ve b├Âylece y├Ânetimde rol oynayan; ana-baba, ├ževredeki bask─▒ gruplar─▒ ve liderleri, y├Ânetim yap─▒s─▒, i┼č piyasas─▒ ve merkez ├Ârg├╝t├╝d├╝r. (Bursal─▒o─člu,1994: 38) ─░┼čleyi┼čte temel te┼čkil eden donan─▒m ve maddi kaynaklar─▒ bu ├Â─čelere ekleyebiliriz.

3.2.1.1. Kriz Kayna─č─▒ Olarak Y├Ânetici : Okul denilen sosyal sistemin birey ve kurum boyutlar─▒n─▒ dengede tutabilmesi, m├╝d├╝r├╝n bir ├Ârg├╝t m├╝hendisi kadar sosyal m├╝hendis olmas─▒n─▒ gerektirmektedir. (Bursal─▒o─člu,1994: 39) Okul m├╝d├╝r├╝n├╝n yeterlili─či oran─▒nda okullarda ├žat─▒┼čma ve sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝mlenmesi m├╝mk├╝n olabilece─či gibi bu kavramlar─▒n olu┼čmas─▒nda ve krize yol a├žmas─▒nda da etki sahibidir. ─░lk├Â─čretim Kurumlar─▒nda y├Âneticilerin atamayla g├Ârevlendirilmesi, y├Âneticili─čin bir uzmanl─▒k alan─▒ olarak g├Âr├╝lmeden g├Ârevlendirmelerin yap─▒lmas─▒, y├Ânetici atamas─▒ konusunda objektif esaslar─▒n oturtulamam─▒┼č olmas─▒ kriz kayna─č─▒ olarak y├Âneticinin etkisini daha da fazla ├Ân plana ├ž─▒karmaktad─▒r.

Okul Y├Âneticisinin yeterlilikleri d├Ârt ana grupta toplanm─▒┼čt─▒r. Bunlar; e─čitimsel becerilerdeki, e─čitim y├Ânetimi konular─▒ndaki, mesleki konulardaki ve ki┼čisel niteliklerdeki yeterliliklerdir. (Hesap├ž─▒o─člu- Bakio─člu ,1997: 71) Bu do─črultuda g├Âr├╝lebilecek yetersizlikler okulda hem ├žat─▒┼čma ve sorunlar─▒n kayna─č─▒ olarak y├Âneticiyi yerle┼čebilmekte, hem de bu ├žat─▒┼čma ve problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝nde yetersizli─činden kaynaklanan bo┼č vermi┼člik i├žine girildi─činde kurumunda krize yol a├žacak temelleri olu┼čturacak etken olabilmektedir. Y├Âneticilerin yetersizlikleri kadar gizli hedefleri de ├žat─▒┼čma ve problem olu┼čturmaya yol a├žan unsurlar─▒n aras─▒ndad─▒r.

Ay┼če DEM─░RBOLAT┬ĺ ─▒n Ankara merkez il├želerinde ─░lk├Â─čretim Okullar─▒nda ├žat─▒┼čma yaratan durumlar ve ├žat─▒┼čma yaratma dereceleri hakk─▒nda y├Ânetici ve ├Â─čretmen konusunda yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma sonucunda; y├Âneticilerle ├Â─čretmenler aras─▒nda ├žat─▒┼čma yaratan durumlar─▒, ├Ânem s─▒ras─▒na g├Âre ; denetleme ve de─čerlendirme, karara kat─▒lma, y├Ânetici ve ├Â─čretmenlerin g├Ârev ve sorumluluklar─▒n─▒ ihmal etmeleri, ileti┼čim, kar┼č─▒l─▒kl─▒ sayg─▒, dedikodu, ├Ân yarg─▒, baz─▒ ki┼či ya da gruplarla farkl─▒ ili┼čki, ├Â─čretmenlerin y├Âneticiye kar┼č─▒ grupla┼čma e─čilimleri, kar┼č─▒l─▒kl─▒ g├╝ven eksikli─či, y├Âneticinin politik g├Âr├╝┼č ve tutumunun ├Ârg├╝tsel ili┼čkilere yans─▒tmas─▒ olarak ara┼čt─▒rma bulgular─▒ ortaya konmu┼čtur (Demirbolat, 1998: 21). Bir ba┼čka ara┼čt─▒rmada da ,y├Âneticilerin e─čitim ├Â─čretim etkinlikleri, ├Âzl├╝k haklar─▒ ve i┼č ba┼čar─▒s─▒ konusunda , ├Â─čretmenlere yeterli bilgi vermedikleri ve ki┼čisel sorunlar─▒n iletilmesine olanak sa─člamad─▒klar─▒ (Celep,1992: 310) belirtilmektedir. 1997/98 ├Â─čretim y─▒l─▒nda ─░stanbul ilinde ula┼č─▒labilmi┼č 37 dosya i├žinde ├Â─črenci d├Âvme, meslekta┼č ve i┼č sahiplerine hakaret iddialar─▒yla ilgili yap─▒lan soru┼čturmalar─▒n %21.6 s─▒n─▒ te┼čkil etti─či, Afyon, Manisa, Sakarya ve Burdur illerinde ayn─▒ ├Â─čretim y─▒l─▒ i├žin ula┼č─▒labilen 69 soru┼čturma dosyas─▒ndan %11.5 ayn─▒ konuyla ilgili oldu─ču ;mali konularla ilgili ise ─░stanbul ilinde%51.3, belirtilen di─čer illerde ise %7.6 oran─▒nda soru┼čturma yap─▒lm─▒┼č oldu─ču belirtilmi┼čtir. (U├žar, 1998:11) Bu ara┼čt─▒rmalar okul y├Âneticilerinin yetersizliklerinin ├žat─▒┼čma ve sorun olu┼čturmada ├žok fazla etkisinin oldu─ču g├Âr├╝lmektedir.

Kaynak da─č─▒t─▒c─▒ rol├╝nde bulunan okul y├Âneticisi, kaynaklar─▒ da─č─▒t─▒rken takas i┼čleminde bulunabilmektedir. Takas uygulamalar─▒ sonucu; okulun ama├žlar─▒ y├Ân├╝nden memnunluk veren ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar elde edilebilece─či gibi, zararl─▒ olabilecek sonu├žlara da yol a├žabilir. Bunun koordine edilmesi b├╝y├╝k oranda okul y├Âneticisinin elinde g├Âz├╝kmektedir. Y├Âneticinin personeli ve ├ževre ile girdi─či takaslarda dikkatli davranmas─▒, hem ├Ârg├╝t yarar─▒n─▒ koruyacak, hem de ki┼čisel yararlar─▒ dikkate alan uygulamalara gitmesi kurumun g├╝venirli─čini art─▒racakt─▒r.(├çankaya,1996: 545) Takas uygulamalar─▒ndan biri olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilecek ├Âd├╝llendirme sistemi konusunda Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒na ba─čl─▒ Ankara ilindeki baz─▒ ─░lk├Â─čretim okullar─▒nda yap─▒lm─▒┼č ara┼čt─▒rma sonucunda; mevcut ├Âd├╝l ve terfi sisteminin adil olarak uygulanmad─▒─č─▒, ├Âd├╝l ve terfilerin hak edene verilmedi─či, maddi ├Âd├╝llerin doyurucu bulunmad─▒─č─▒ (Sabanc─▒,1998:48) ara┼čt─▒rma bulgular─▒ olarak ortaya konmu┼čtur. Adil kaynak da─č─▒tmama da okulun havas─▒n─▒ bozucu ve ├žat─▒┼čmalara yol a├ž─▒c─▒ etkenlerin aras─▒nda say─▒labilmektedir. Okullarda kaynak da─č─▒t─▒m─▒ olarak ├žat─▒┼čmalara yol a├žabilecek ve problem te┼čkil edebilecek ├Âncelikle yer alan etkinlikleri ┼ču ┼čekilde s─▒ralayabiliriz : S─▒n─▒f da─č─▒t─▒m─▒, ├Â─črencilerin s─▒n─▒flara yerle┼čtirilmesi ve ders programlar─▒n─▒n da─č─▒l─▒m─▒n─▒n ├Âzellikle bran┼č ├Â─čretmenleri a├ž─▒s─▒ndan yanl─▒ yap─▒lmas─▒, okula al─▒nan ara├ž gere├žlerin da─č─▒t─▒m─▒, komisyonlarda g├Ârev verilmesi, izin verme, n├Âbet hizmeti, kurs d├╝zenlemede g├Ârev verme, sicil notunda adil de─čerlendirme yapma, karara katma, bilgi verme ┼čeklinde s─▒ralanabilir. Bu kaynaklar─▒n da─č─▒t─▒m─▒nda dikkate al─▒nmas─▒ gereken bir konu bireyin kayna─č─▒ nas─▒l alg─▒lad─▒─č─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ bir ├Â─čretmen i├žin hafta sonu kurslar─▒nda g├Ârev verilmesi mali a├ž─▒dan bir gelir olarak g├Âr├╝ld├╝─č├╝ i├žin olumlu bir g├Ârev olabilece─či gibi ba┼čka bir ├Â─čretmen a├ž─▒s─▒ndan bu durum ceza olarak alg─▒lanabilecektir. Bu durum y├Âneticinin ├Â─čretmenlerini, t├╝m insan kaynaklar─▒n─▒ tan─▒mas─▒n─▒ ve onlar─▒ izlemesini gerekli k─▒lmaktad─▒r.

Okul y├Âneticisinin olmas─▒ gerekli bulunan yeterliliklerinin eksikli─čine kurumda bulunmas─▒yla ilgili gizli hedeflerinin ahlaki ├Âl├ž├╝tler d─▒┼č─▒na ta┼čmas─▒ da eklendi─činde ba┼čl─▒ ba┼č─▒na di─čer t├╝m ├Â─čeleri de i├žerebilecek krizin varl─▒─č─▒n─▒ hissettirmede ├Ânemli etken olabilecektir. Bu do─črultuda d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, kendi y├Ânetimine etki edebilecek di─čer ├Â─čelerin varl─▒─č─▒n─▒n inkar─▒n─▒ ortaya ├ž─▒karacak otokratik y├Ânetim anlay─▒┼č─▒n─▒n demir perdesinin arkas─▒nda gizlenme i├žin yeterli nedeni rahatl─▒kla olu┼čturabilecektir. Kurumun t├╝m ├Â─čelerine ├╝stten bakmay─▒ y├Âneticili─čin erdemi sayan bu anlay─▒┼č, getirilmi┼č olan ahlaki ├Âl├ž├╝tlerin d─▒┼č─▒nda bulunan gizli hedeflerin rahatl─▒kla ger├žekle┼čtirilebilmesi i├žin ├žok iyi bir ortam yarataca─č─▒ da ku┼čkusuzdur. Ancak bu ortam zaten ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir krizin varl─▒─č─▒n─▒ da ortaya koymaktad─▒r. Bu do─črultuda t├╝m ├žal─▒┼čan insan kaynaklar─▒na tepeden bakma, onlar─▒ k├╝├ž├╝mseme, yetkiye s─▒k ba┼čvurma, otokratik bir ├Ârg├╝t iklimi olu┼čturma bu y├Ânetici tipinin olas─▒ ├Âzellikleri aras─▒nda say─▒labilir. ─░stanbul Sabah Gazetesinin ┬ô Bu Okul, Aile Birli─čine Yasak┬ö ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒s─▒nda okul aile birli─či ├╝yelerini okula sokmayan y├Ânetici ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu gazete haberi ,duruma olas─▒ bir ├Ârnek niteli─čindedir. ├ç├╝nk├╝ okul aile birli─činden bir ├╝ye ┬ôOkul Katk─▒ Pay─▒┬ö komisyonunun bir ├╝yesidir ve do─čal olarak bu kaynaktan yap─▒lan harcamalar─▒n karar yetkisine sahip niteliktedir. Bu t├╝r bask─▒lar de─či┼čik ama├žlarla y├Ânetici taraf─▒ndan ret edilen bask─▒lard─▒r. ├ç├╝nk├╝ okulun t├╝m i┼čleyi┼činin yaln─▒z ve yaln─▒z kendi iradesi do─črultusunda hareket tarz─▒n─▒ benimseyen y├Âneticiler i├žin b├╝y├╝k bir tehlikedir. Ayn─▒ do─črultuda okuldaki di─čer mali kaynaklar─▒n y├Âneticinin elinde bulundurma hevesi bu gizli amaca ula┼čmak i├žin tehlikeli bir ara├ž de─čil midir? Yasal boyutuna bak─▒ld─▒─č─▒nda okul y├Âneticisi mali kaynaklar─▒n hi├ž birisinde do─črudan kayna─č─▒ tahsis edici g├Âreve sahip de─čildir. Yaln─▒zca Okul Kooperatifinin Sosyal Harcama Fonu y├Âneticiye tahsislidir. Yani y├Âneticinin bizzat harcama yetkisi dahilindedir. Acaba ka├ž okulumuzda ger├žek anlamda Okul Koruma Derne─či, Okul Kooperatifi, Anas─▒n─▒f─▒ Katk─▒ Pay─▒, Okul Katk─▒ Pay─▒ , Okula kitap ve Dergi al─▒nmas─▒ ile ilgili mali i┼člemlerden yaln─▒zca kontrol mekanizmas─▒ ve ├Âncelik tespitini yapan durumundaki g├Ârevle kendini s─▒n─▒rland─▒rabilen y├Ânetici vard─▒r. Halbuki bu mali i┼čleyi┼čin yasal boyutta sa─članmas─▒ ve harcanmas─▒ ama├žl─▒ her biri i├žin ayr─▒ komisyon te┼čkil edilmesi zorunlulu─ču bulunmaktad─▒r. Ancak, ─░stanbul ili i├žinde yap─▒lan soru┼čturmalar─▒n elde edilebilen bir b├Âl├╝m analiz edildi─činde mali i├žerikli olma oran─▒ olduk├ža y├╝ksek g├Âr├╝lmektedir. Bu durum kay─▒t d├Ânemlerinde gazetelerde bolca yans─▒makta , y├Âneticileri hedef adam durumuna getirmektedir. Okul y├Ânetimi kaynak tahsis edici konumdan kurtar─▒lmad─▒─č─▒ m├╝ddet├že bu olas─▒l─▒klar─▒n varl─▒─č─▒n─▒n s├╝rece─či ve gazete man┼četlerinden de inmeyece─či a┼čikard─▒r.

Di─čer bir tip y├Ânetici davran─▒┼č─▒ da her ┼čeyden vazge├žmi┼č, babacan tav─▒rlard─▒r. Bu durumda t├╝m personelde hedeflere ula┼čma ama├žl─▒ giri┼čimler en asgari duruma inmi┼čtir. Bu davran─▒┼č─▒n da analizi gereklidir. Nedenleri bak─▒m─▒ndan ├žok ├že┼čitlilik g├Âsterebilece─či gibi, e─čer gizli hedefleri ahlaki ├Âl├ž├╝tlerin d─▒┼č─▒nda ise az ├Ânce ├Ârnek olarak verilen z─▒t davran─▒┼čta oldu─ču gibi yine ayn─▒ hedefleri de payla┼čabilir. ├ç├╝nk├╝ birbirine z─▒t olan bu iki davran─▒┼č , o okulda krizin varl─▒─č─▒n─▒n da kan─▒t─▒d─▒r. Bu t├╝r y├Âneticilerin davran─▒┼člar─▒ demokratik tav─▒r ve davran─▒┼č olarak alg─▒lanabilme ihtimali olsa bile kurumun var olu┼č ama├žlar─▒ do─črultusunda hareket tarz─▒n─▒n belirlenmemi┼č olmas─▒yla bu anlay─▒┼č─▒ do─črulamamaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ y├Âneticinin orada bulunu┼č amac─▒ okulun belirlenmi┼č hedefleri ile insan kaynaklar─▒n─▒n ├Âzel hedefleri aras─▒nda denge sa─člayarak okulu etkilile┼čtirmek olmas─▒ gerekir.

Bunlar─▒n yan─▒nda etkili ileti┼čim becerisine sahip olmayan okul y├Âneticisi de ba┼čl─▒ ba┼č─▒na krizin olu┼čmas─▒na neden te┼čkil edecektir. ─░leti┼čimin on iki engeli olarak ; Emir vermek-y├Ânlendirmek; uyarmak- g├Âzda─č─▒ vermek; ahlak dersi vermek; ├Â─č├╝t vermek, ├ž├Âz├╝m ve ├Âneri getirmek; ├Â─čretmek, nutuk ├žekmek, mant─▒kl─▒ d├╝┼č├╝nceler ├Ânermek; yarg─▒lamak, ele┼čtirmek ve su├žlamak; ad takmak, alay etmek; yorumlamak, analiz etmek, tan─▒ koymak; ├Âvmek, ayn─▒ d├╝┼č├╝ncede olmak, olumlu de─čerlendirme yapmak; g├╝ven vermek, desteklemek, avutmak, duygular─▒n─▒ payla┼čmak; soru sormak, s─▒namak, sorguya ├žekmek, ├žapraz sorgulamak; s├Âz├╝nden d├Ânmek, oyalamak, alay etmek, ┼čakac─▒ davranmak, konuyu sapt─▒rmak ┼čeklinde s─▒n─▒fland─▒r─▒lm─▒┼č olan ileti┼čimin engellerinin yerine ileti┼čimi kolayla┼čt─▒ran etkenleri; edilgin sessizli─či, kabul tepkilerini, kap─▒ aralay─▒c─▒lar ve konu┼čmaya ├ža─čr─▒y─▒, etkin dinlemeyi (Gordon:1993:64-70) koyabilen ve davran─▒┼č haline getirebilmi┼č ka├ž tane y├Ânetici oldu─ču iddia edebilir?

Okullar─▒m─▒zda ya┼čanan ileti┼čim engelleri, ├žok iyi niyetli y├Âneticilerde bile kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kabilecek davran─▒┼č olarak g├Âr├╝lebilmekte, bu do─črultuda; personelde okul idaresine kar┼č─▒; isyan etme, direnme, meydan okuma; kar┼č─▒ koyma, yalan s├Âyleme, duygular─▒n─▒ saklama, sinsice davranma, ba┼čkalar─▒n─▒ su├žlama, dedikodu yapma; hile yapma, ba┼čkalar─▒n─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒na sahip ├ž─▒kma; patronluk etme, zorbal─▒k yapma; yenilgiden nefret etme, yenme gereksinimi duyma; informal boyutlu i┼č birli─či yapma, ├Ârg├╝tlenme; boyun e─čme; ya─čc─▒l─▒k; tehlikeye at─▒lmama, yeni bir ┼čey denememe; gerileme, hayal kurma, ka├žma gibi ba┼č etme y├Ântemlerini uygulayabilecek ve b├Âylece olumsuz tepkiler ortaya ├ž─▒kabilecektir.

3.2.1.2. Kriz Kayna─č─▒ Olarak ├ľ─čretmenler: Okulun hedeflerinin ger├žekle┼čtirilmesinde en etkili ├Â─čelerden birisi ├Â─čretmenlerdir. ├ľ─čretmenlerin kulun di─čer ├Â─čeleriyle ili┼čkileri ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. Bu do─črultuda ├Â─čretmenlerin yeterlilikleri hem krizin olu┼čmas─▒nda engelleyici rol oynayabilece─či gibi tersi durum da kriz olu┼čumuna neden olabilecektir. Di─čer ├Â─čelerle ├žat─▒┼čma, ├Â─črencilere kar┼č─▒ olumsuz tav─▒rlar, hatta cinsel taciz boyutuna varan davran─▒┼člar zaman zaman ya┼čanmaktad─▒r. Okullarda zaman zaman ├žat─▒┼čmalara yol a├žan ├Â─črenciye dayak atma; ┼čahlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bunun gerisinde e─čitim y├Ânetim, program, i├žerik, y├Ântem ve ├Â─čretmen formasyonu y├Ân├╝nden geri kalmas─▒, eskimesi yatt─▒─č─▒ (Altunya,1997: 20) belirtilmektedir.

E─čitimin en ├Ânemli sorusu iyi bir ├Â─čretmen olabilmek i├žin hangi insan ├Âzelliklerinin gereklili─čidir. ├ľ─čretmenin ki┼čili─či; sevecenlik, ba┼čkalar─▒na de─čer verme, ├Âz sayg─▒, benlik kavram─▒, denetim oda─č─▒, g├╝venirlik, d├╝r├╝stl├╝k, saydaml─▒k vs. gibi bir ├žok boyutu kapsamaktad─▒r. (Beyazid 1997: 13) ├ľ─čretmenlerin mesle─če al─▒nmas─▒nda ki┼čilik ve yetenek boyutunun incelenmemesi, toplumumuzda ├Â─čretmenlik stat├╝s├╝n├╝n d├╝┼č├╝kl├╝─č├╝, her ├╝niversite mezununun mesle─če al─▒nmas─▒, meslekten niteliksiz insanlar─▒n temizlenmesinin zorlu─ču, mesleki kurallar─▒n oturtulamam─▒┼č olmas─▒, ├Â─čretmenin b├╝rokrat olarak alg─▒lanmas─▒ bu t├╝r sorunlar─▒ s─▒kl─▒kla olu┼čturabilmenin nedeni olmaktad─▒r.

G├╝nl├╝k gazetelerde, zaman zaman olumsuz bir olay─▒n kahraman─▒ olarak g├Âsterilen ├Â─čretmeni g├Ârmezlikten gelmek olduk├ža zordur. Kendi ├Â─črencisiyle ahlaki niteli─či ta┼čan ili┼čki ya┼čayandan tutunda ├Â─črencisine dayak atan ├Â─čretmen davran─▒┼č─▒na kadar soru┼čturmalar─▒n konusunu te┼čkil eden k├╝├ž├╝msenmeyecek kadar ├Ârnek bulunmaktad─▒r. ├ľ─čretmen al─▒mlar─▒nda ki┼čilik ve niteli─či ├Âl├žen mekanizman─▒n kurulmam─▒┼č olmas─▒, ├Âzellikle son y─▒llarda da de─či┼čik kaynaklardan al─▒nan ├Â─čretmen adaylar─▒ ile e─čitimin hedeflerine ula┼čabilmek ne derece m├╝mk├╝nd├╝r? Uzmanl─▒k mesle─či olarak tam anlam─▒yla alg─▒lanamam─▒┼č ├Â─čretmenlik mesle─či, ortaya ├ž─▒kan ve kriz olu┼čturan olaylar─▒n da i├žinde yer alabilmektedir.

Yukar─▒da y├Ânetici i├žin sordu─čumuz ileti┼čim ile ilgili soruyu ├Â─čretmenler i├žin de sordu─čumuz da ne kadar farkl─▒ cevap alabiliriz? ├ľ─čretmen, ├Â─črencisine, velisine, idarecisine, ├ževresinde ili┼čkide bulundu─ču insanlara de─čer verici, kabullenici boyutta ne derece davranabilmektedir? Bu sorulara cevab─▒ baz─▒ ├žarp─▒c─▒ ├Ârneklerle aramaya ├žal─▒┼čal─▒m. 28.11.1998 tarihli Sabah Gazetesinin ├╝├ž├╝nc├╝ sayfas─▒nda ┬ôy├╝z karas─▒ ┬ô man┼četi b├╝y├╝k puntolu harflerle yer almaktad─▒r. ├ľ─črencisine tecav├╝z etti─či iddias─▒yla tutuklanan bir ├Â─čretmenin, e─čitim camias─▒ i├žin dram─▒ i├ž karart─▒c─▒d─▒r.

3.2.1.3 Kriz Kayna─č─▒ Olarak ├ľ─črenciler : Okul i├žinde ├Â─črencilerden kaynaklanan problemler bireysel ve toplu olarak neden olu┼čturabilmektedir. Bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klar, kaza, yaralanma, ├Âl├╝m gibi olaylar─▒n ya┼čanmas─▒ , dersten ka├žma, kavga, ├žete olu┼čturma, ahlaki de─čerlere ayk─▒r─▒ davran─▒┼člar gibi bir ├žok nedenler sorunlar ortaya ├ž─▒karmakta ve krize yol a├žabilmektedir.

├ľ─črenciler, okullarda kriz varl─▒─č─▒n─▒n hem g├Âstergesi hem de nedeni olabilecek boyutta yerle┼čmi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ okulun varl─▒─č─▒n─▒n temeli ├Â─črencidir; onun hem girdisi hem de ├ž─▒kt─▒s─▒ olan bu insan kayna─č─▒ndaki olumsuz durumlar ama├žlara ula┼č─▒l─▒p ula┼č─▒lmad─▒─č─▒ konusunda belirleyici ip u├žlar─▒ verdi─či gibi, olumsuz ortamdan en fazla etkilenebilecek ├╝r├╝n niteli─čindedir.

Okul i├žinde ├Â─črencilerden kaynaklanan problemler bireysel ve toplu olarak neden olu┼čturabilmektedir. Bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klar, kaza, yaralanma, ├Âl├╝m gibi olaylar─▒n ya┼čanmas─▒ , dersten ka├žma, kavga, ├žete olu┼čturma, ahlaki de─čerlere ayk─▒r─▒ davran─▒┼člar gibi bir ├žok nedenler sorunlar ortaya ├ž─▒karmakta ve krize yol a├žabilmektedir. Bunlar─▒n yan─▒nda ├Â─črenci ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒, okuldan ka├žmalar, ├Â─črencilerin nakille ba┼čka okullara gitmesi dikkat ├žekici olmaya ba┼člad─▒─č─▒nda kuvvetli birer uyar─▒ sinyalleri niteli─čindedir. ├ľ─črencilerin kar ya─č─▒┼č─▒n─▒ ┬ôtatil ya─č─▒yor┬ö ┼čeklinde sevin├žle kar┼č─▒lamas─▒, okul y├Âneticilerini ne kadar d├╝┼č├╝nd├╝rebiliyor. Tatil geldi─činde kitaplar─▒n yak─▒lmas─▒, sevin├ž ├ž─▒─čl─▒klar─▒ ne derece dikkat ├žekebiliyor. Bu durumlar asl─▒nda okullar─▒m─▒zda var olan uyar─▒lard─▒r. Okullar sevin├žle gelinen, ├Â─črencinin ayr─▒ld─▒─č─▒nda ├╝z├╝nt├╝ duydu─ču ortamlar olmas─▒ gerekmez mi?

Okullarda, ├Â─črenci ve ├Â─čretmene y├Ânelik olabilecek her t├╝rl├╝ ┼čiddetin ├Ânlenmesi ideal bir d├╝nyada m├╝mk├╝nd├╝r. Ger├žekte, okul y├Âneticisinin kontrol├╝ d─▒┼č─▒nda olan ├žok fazla fakt├Âr vard─▒r. Ancak, yine de okul y├Âneticisi b├Âyle bir ┼čeyin olabilece─čini bilerek, kriz i├žin haz─▒rl─▒kl─▒ olman─▒n , ondan ka├žman─▒n veya ba┼čar─▒yla geride b─▒rakman─▒n yollar─▒n─▒ bilmelidir. (Baltac─▒, 1998:10)

3.2.1.4 Kriz Kayna─č─▒ Olarak Di─čer Personel: E─čitici olmayan personelin, ├Âzel ortam olarak olu┼čturulmu┼č okullarda tutum, tav─▒r ve davran─▒┼člar─▒, ├Â─črencilere model olabilece─či i├žin ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. Bunun yan─▒nda e─čiticili─če yak─▒┼čmayan tutum, tav─▒r ve davran─▒┼člar─▒ nedeniyle zaman zaman bu personelden kaynaklanan ├žat─▒┼čma ve problemlerin ya┼čand─▒─č─▒ bilinmektedir. Personel, okula yaln─▒zca ├Ârg├╝t i├žin iyi olan, ├╝lk├╝sel olan fiziksel ├Âzellikler, yetenekler, tutum ve e─čilimlerle gelmezler. ├ľrg├╝t a├ž─▒s─▒ndan olumsuz say─▒labilecek donan─▒mlar─▒ da bar─▒nd─▒r─▒rlar. (Ayd─▒n, 1991:30) Okulda tutum ve davran─▒┼člar─▒yla hedefleri olumsuz y├Ânde etkileyebilecek bir unsur olan yard─▒mc─▒ personele baz─▒ y├Âneticiler i┼č yapt─▒ramaz duruma gelmi┼čtir. Arkalar─▒na siyasi otorite veya ├╝st makamlardan baz─▒ ki┼čilerin g├╝c├╝n├╝ alabilen bu ki┼čiler,, okul i├žinde asil m├╝d├╝r gibi davran─▒┼člarda bulunabilmekte, y├Ânetimin yetersizli─či b├Âylece daha da katmerle┼čmektedir. ├ľ─črenci ve i┼č sahiplerine kar┼č─▒ e─čitim kurumunda olmamas─▒ gereken davran─▒┼člar─▒ da sergileyebilecek problemler ya┼čand─▒─č─▒ g├Âr├╝lmekte; hatta idareci- hizmetli kavgas─▒ boyutuna kadar ula┼čabilecek olumsuz davran─▒┼člar, ┼čiddet g├Âr├╝lebilmektedir. Bu durum okulun havas─▒n─▒ ve i┼čleyi┼čini bozabilmekte, y├Âneticinin emrindeki ki┼čilere s├Âz ge├žiremedi─či varsay─▒m─▒n─▒ ortaya koyarak, y├Âneticinin etkisini en alt s─▒n─▒r─▒na kadar d├╝┼č├╝rebilecek duruma getirmektedir.

Y├Âneticilerin yard─▒mc─▒ personeli ajan gibi kullanmas─▒ ya┼čanan ├Ârnekler aras─▒ndad─▒r. Bu ├ž─▒kar ili┼čkisinin sonucunda y├Âneticinin zaaflar─▒n─▒ tespit eden yard─▒mc─▒ personel bu zaaflardan en ├╝st s─▒n─▒r─▒na kadar yararlanabilmekte, y├Ânetime g├╝veni sarsan boyutta insan kaynaklar─▒ i├žinde kriz olu┼čabilmektedir.

3.2.1.5 Kriz Kayna─č─▒ Olarak Ana-Babalar ve olu┼čturduklar─▒ ├ľrg├╝tler: ├ça─č─▒m─▒zda e─čitim kurumlar─▒ ├╝zerinde etki g├╝c├╝n├╝ art─▒ran aileler, okul koruma dernekleri ve okul aile birlikleri ┼čeklinde ├Ârg├╝tlenerek y├Ânetimle ├žat─▒┼čma i├žine girebilmekte, bireysel veya grup olarak ├Â─črencilerin ya┼čad─▒klar─▒ olumsuzluklar─▒ de─či┼čik platformlarda ├Ân plana ├ž─▒kararak etki g├╝├žlerini ciddi boyutuyla hissettirebilmektedirler. Gazetelere de yans─▒yan idareci- aile ├ž

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

S─▒nav Kayg─▒s─▒n─▒n Okul Ba┼čar─▒s─▒ ─░le ─░li┼čkisi

SINAV KAYGISININ OKUL BA┼×ARISI ─░LE ─░L─░┼×K─░S─░

Mustafa Kaplan

3206980013

DERS ├ľDEV─░

Bilimsel Ara┼čt─▒rma Y├Ântemi

Dr. Demirali Y. Ergin

─░stanbul

─░stanbul ├ťniversitesi Hasan Ali Y├╝cel E─čitim Fak├╝ltesi

Haziran, 2001

İÇİNDEKİLER

Sayfa

İÇİNDEKİLER II

B├ľL├ťM ─▒ ARA┼×TIRMA KURGUSU 2

Problem 2

Ama├ž 2

├ľnem 2

Say─▒lt─▒lar 2

S─▒n─▒rl─▒l─▒klar 2

Tan─▒mlar 2

Y├Ântem 2

Ara┼čt─▒rman─▒n Modeli 2

Evren ve ├ľrneklem 2

Veriler ve Toplanmas─▒ 2

Anket 2

Tutum ├ľl├že─či 2

Uygulama 2

Verilerin ├ç├Âz├╝m├╝ ve Yorumlanmas─▒ 2

S├╝re ve Olanaklar 2

Ge├žici Anahatlar 2

KAYNAKÇA 2

EK A ANKET 2

EK B TUTUM ├ľL├çE─×─░ 2

SINAV KAYGISININ OKUL BA┼×ARISIYLA ─░L─░┼×K─░S─░

Problem

S─▒nav kayg─▒s─▒, T├╝rkiye┬ĺde toplumun ├žok geni┼č bir b├Âl├╝m├╝n├╝ ilgilendirmektedir. Her y─▒l bir milyon dolay─▒nda ├Â─črenci lise veya ├╝niversiteye girmek i├žin s─▒nava girmektedir. Bu s─▒navlara haz─▒rl─▒─č─▒n da en az iki y─▒ll─▒k bir s├╝reyi i├žine ald─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse her y─▒l iki milyon aile (yakla┼č─▒k sekiz - on iki milyon ki┼či) do─črudan dolayl─▒ olarak s─▒nav─▒n ve s─▒nav kayg─▒s─▒n─▒n do─čurdu─ču sonu├žlardan etkilenmektedir. (Balta┼č ve Balta┼č, 1991, s.118)

Bir s─▒nav ├ža─č─▒nda, insan─▒n hayat─▒ yaln─▒zca s─▒navlarla etkilenmekle kalmamakta, s─▒navdaki ba┼čar─▒lar─▒na g├Âre hayatlar─▒ hakk─▒nda karar verilmektedir. Bu nedenle bir ├žok ├Â─črencinin s─▒navlar─▒ tehdit edici olarak alg─▒lamas─▒na ve ya┼čan─▒lan kayg─▒ya ┼ča┼č─▒rmamak gerekir.

Bu kayg─▒, kuruntu ve duyu┼čsall─▒k olarak iki boyuttan olu┼čmaktad─▒r. Kuruntu boyutu; s─▒nav kayg─▒s─▒n─▒n bili┼čle ilgili boyutudur ve ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n sonu├žlar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmek ba┼čarma i├žin gereken yetene─či hakk─▒nda ku┼čkuya d├╝┼čmek gibi i├žsel konu┼čmalar─▒ i├žerir. Kuruntu boyutu ba┼čar─▒s─▒zl─▒k sonu├žlar─▒na kendini ba┼čkalar─▒yla k─▒yaslama ve olumsuz de─čerlendirmelere i┼čaret ederken heyecan ├Â─česi de i├žsel uyaranlardan kaynaklanan heyecansal ve fizyolojik ya┼čant─▒lara i┼čaret eder.

Duyu┼čsall─▒k boyutu s─▒nav an─▒nda kayg─▒yla ilgili fizyolojik tepkilerdir. H─▒zl─▒ kalp at─▒┼člar─▒, terleme, ├╝┼č├╝me, k─▒zarma, sararma, mide bulant─▒lar─▒, sinirlilik gibi reaksiyonlar duyu┼čsall─▒k belirtileridir. (Glen,1995, s.80)

S─▒nav kayg─▒s─▒ y├╝ksek olan bir birey herhangi bir de─čerlendirme durumunda ├Âzvarl─▒─č─▒n─▒n tehdit edildi─či korkusuna kap─▒l─▒rlar. Bu bireylerin kendilerine d├Ân├╝k olumsuz ele┼čtirileri (kuruntular─▒) dikkatlerinin kolayca da─č─▒lmas─▒na neden olur. Genelde y├╝ksek s─▒nav kayg─▒l─▒ bireyler ele┼čtirilere kar┼č─▒ a┼č─▒r─▒ duyarl─▒d─▒r, s├╝rekli olarak ├Âz ele┼čtiride bulunurlar, ├Âz kavramlar─▒ olumsuz, ├Âzg├╝venleri d├╝┼č├╝kt├╝r, davran─▒┼člar─▒nda savunucudurlar.

S─▒nav uyaranlar─▒ ├žok ├že┼čitli bi├žimlerde olabilir. S─▒nav uyaranlar─▒ ko┼čullu uyaranlard─▒r ve bu nedenle s─▒nav─▒n anlam─▒ ki┼činin daha ├Ânceki deneyimlerine ba─čl─▒d─▒r. Uyaranlar ilgin├ž veya olumlu olarak alg─▒lanabilece─či gibi tehdit edici veya n├Âtr olarak da alg─▒lanabilir. Baz─▒ bireyler de─čerlendirmeye olumlu bir olay gibi yakla┼čabilirler.

├ľrne─čin birey ┬ôba┼čar─▒l─▒ olsam da olmasamda bu benim i├žin bir tecr├╝be olacak, kendimi tan─▒yaca─č─▒m ve ne olursa olsun bir ┼čeyler ├Â─črenece─čim ve geli┼čece─čim┬ö ┼čeklimde d├╝┼č├╝nebilir. Bunun kar┼č─▒t─▒ olarak da ┬ôba┼čar─▒s─▒z olursam kimse bana sayg─▒ duymayacak, babam─▒n g├Âz├╝nde hi├ž de─čerim kalmayacak┬ö bi├žiminde de d├╝┼č├╝nebilir.

S─▒nav kayg─▒l─▒ bireyler bu t├╝r olumsuz yorumlar─▒, ba┼čka bir ├žok yorum yapmak olas─▒ oldu─ču halde, do─črulu─čunu s─▒namadan temel ger├žekler gibi kabul etme e─čilimindedirler.┬ö (K├Âknel,1993,s.24)

Hayat─▒n amac─▒ kendine yeten bir insan olmak ya┼čad─▒─č─▒ndan memnun olmak ve bu memnuniyeti yak─▒n ├ževredeki insanlarla payla┼čabilmektir. S─▒navda ba┼čar─▒l─▒ olmak diploma sahibi olmak bu temel amaca y├Ânelik ara├žlard─▒r. ┬ôOkumak, y├╝ksek e─čitim g├Ârmek┬ö hayat─▒n se├ženeklerinden biridir. Neyse ki hayat─▒n se├ženekleri bu kadar s─▒n─▒rl─▒ de─čildir. Para, ya┼čam zevki alma yollar─▒ ├žok ├že┼čitlilik arz eder. Hayat─▒n tek se├žene─če d├Ân├╝┼čt├╝rmek, indirgemek, konuyu bir ├Âl├╝m kal─▒m durumuna getirir. Bu da hem ├žocu─čun hem de ailenin kayg─▒s─▒n─▒ y├╝kseltir, ba┼čar─▒s─▒n─▒ tehdit eder.

S─▒nav kayg─▒s─▒ olan bir ├Â─črenci genellikle ├ževrenin ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ne ├žok fazla ├Ânem verir. ├ç├╝nk├╝ kayg─▒n─▒n olu┼čmas─▒nda ├ževre b├╝y├╝k rol oynam─▒┼čt─▒r. ├çocu─ču ger├žek amac─▒ndan uzakla┼čt─▒ran onu olumsuz etkileyen ├ževresindeki ba┼čl─▒ca yakla┼č─▒mlara bir bakal─▒m.

Bu yakla┼č─▒mlardan birincisi ve olduk├ža ├Ânemli olan bir tanesi anne baban─▒n ├žocu─čun ba┼čar─▒ ve ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar─▒na bakarak onun ki┼čili─či hakk─▒nda yorum yapmalar─▒d─▒r. Baz─▒ ki┼čilere g├Âre s─▒navda g├Âzlenecek ba┼čar─▒ d├╝zeyi, ki┼čilik de─čerinin d├╝zeyi olarak yans─▒yacakt─▒r. Bu ki┼čilere g├Âre insanlar belli s─▒n─▒flar olu┼čtururlar ve her insan─▒n bir etiketi vard─▒r. ┬ôBa┼čar─▒l─▒- ba┼čar─▒s─▒z; de─čerli-de─čersiz vb.┬öOysa insan bazen ba┼čar─▒l─▒ bazen ba┼čar─▒s─▒z olabilir. ├ľnemli olan ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar─▒n nedenini bulmakt─▒r.

Birey, tembel olarak etiketlenirse, bir s├╝re sonra tembel oldu─čunu kabul edecek ve ├Âzg├╝venini yitirmeye ba┼člayacakt─▒r. Birey, ba┼čar─▒l─▒ diye kabul edilmi┼čse ├ževrenin de─čerlendirmeleri sonunda sahip olduklar─▒ etiketi s├╝rekli korumak zorunda oldu─čunu ve hata yapmamas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝nmeye ba┼člar. Oysa hata yapmak insan─▒n do─čas─▒nda vard─▒r. Art─▒k birey ├Ân├╝ndeki t├╝m s─▒navlarda ba┼čar─▒l─▒ performanslar g├Âstermek zorunda kalacakt─▒r buna mahkumdur.

Ba┼čar─▒ya a, ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča da b diyecek olursak insan─▒n sadece a lardan veya sadece b lerden olu┼čtu─čunu kabul edemeyiz. ─░nsan a lardan ve b lerden olu┼čmu┼č bir b├╝t├╝nd├╝r. (Glen,1995,s.85)

Olaylar duygu halleri ile ili┼čkilidirler, ancak bu nedensel bir ili┼čki de─čildir. Duygular─▒m─▒z─▒ as─▒l kaynakland─▒ran olaylar hakk─▒nda yapt─▒─č─▒m─▒z yorumlar, de─čerlendirmeler i├ž konu┼čmalar ve onlara verdi─čimiz anlamlard─▒r.

Duygusal tepkilerimizin olu┼čumlar─▒ d├╝┼č├╝ncelerimize ba─čl─▒ oldu─čuna g├Âre duygu halimizi de─či┼čtirmek de, olaylara ili┼čkin de─čerlendirmelerimizi ve onlara y├╝kledi─čimiz anlamlar─▒ de─či┼čtirmeye ba─čl─▒ olacakt─▒r.

Ama├ž

Ara┼čt─▒rman─▒n genel amac─▒; s─▒nav kayg─▒s─▒ ile ba┼čar─▒ aras─▒ndaki ili┼čkiyi saptamakt─▒r.

Ara┼čt─▒rman─▒n genel amac─▒ ├žer├ževesinde, ┼ču sorulara yan─▒t aranmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

┬á┬á┬á┬á S─▒nav kayg─▒s─▒; ├╝niversite ├Â─črencilerinin

┬á┬á┬á┬á Demografik ├Âzelliklerine

┬á┬á┬á┬á Ba┼čar─▒ ile ilgili ├Âzelliklerine

┬á┬á┬á┬á┬áAilenin bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ve beklentilerine g├Âre s─▒nav kayg─▒s─▒ ile ├Â─črencilerin ba┼čar─▒s─▒ aras─▒nda ili┼čki var m─▒d─▒r?

├ľnem

Bu ara┼čt─▒rman─▒n;

Okullar─▒n rehberlik servislerinde s─▒nav kayg─▒s─▒ oldu─ču belirlenen ├Â─črencilerin probleminin hangi nedenden kaynakland─▒─č─▒n─▒n bir ├Âl├žek yoluyla belirlenece─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

├ľ─črencileri s─▒nav kayg─▒s─▒na iten i├žsel nedenlerin belirlenerek ortadan kald─▒r─▒lmas─▒ i├žin uygun ortam olu┼čaca─č─▒ ve ba┼čar─▒ya katk─▒ sa─člayaca─č─▒ umulmaktad─▒r.

Say─▒lt─▒lar

Anket ve ├Âl├žeklere deneklerin verdikleri cevaplar onlar─▒n ger├žek g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerini yans─▒tmaktad─▒r.

Y├╝ksek kayg─▒ d├╝zeyi ├Â─črenmeyi olumsuz y├Ânde etki etti─či i├žin okul ba┼čar─▒s─▒n─▒ da olumsuz y├Ânde etkilemektedir.

S─▒n─▒rl─▒l─▒klar

Bu ara┼čt─▒rma;

2002 y─▒l─▒ ile,

─░stanbul ├ťniversitesi ├Â─črencileri ile

18-24 ya┼člar─▒ ile s─▒n─▒rl─▒d─▒r.

Tan─▒mlar

S─▒nav kayg─▒s─▒; ├ľ─črenme veya akademik ba┼čar─▒ ortamlar─▒nda, ├Âzellikle bireyin de─čerlendirilmesinin s├Âz konusu oldu─ču durumlarda olu┼čan korkuyla birle┼čik bir tedirginlik duygusudur.

Kayg─▒: Ho┼č olmayan d├╝┼č├╝nce ve hisleri otonom sinir sistemi taraf─▒ndan kontrol edilen bedeni de─či┼čikliklerle birle┼čtiren duyusal bir durumdur.

├ľ─črenme: Tekrarlayarak veya bir ya┼čant─▒ sonucu davran─▒┼čta ve bilgi d├╝zeyinde meydana gelen olduk├ža devaml─▒ bir de─či┼čikliktir.

Ba┼čar─▒: ├ľ─črencilerin s─▒navlar─▒n─▒n de─čerlendirilmesinde ge├žer not almas─▒d─▒r.

Y├Ântem

Ara┼čt─▒rma, ili┼čkisel tarama modelindedir. S─▒nav kayg─▒s─▒ ile ba┼čar─▒ aras─▒ndaki ili┼čki betimlenecektir.

Evren ve ├ľrneklem

Ara┼čt─▒rman─▒n evreni ─░stanbul ├ťniversitesi ile s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. K├╝me ├Ârnekleme kullan─▒lacakt─▒r. Ara┼čt─▒rma, evrenden se├žilecek k├╝meler ├╝zerinde yap─▒lacakt─▒r. ─░stanbul ├ťniversitesi┬ĺnin her fak├╝ltesi bir k├╝me olarak kabul edilecektir.

Bu fak├╝ltelerden yedi tanesi k├╝me ├Ârnekleme yolu ile se├žilecek, yine ayn─▒ yolla yedi fak├╝lteden birer b├Âl├╝m, b├Âl├╝mlerin her birinden de d├Ârder ├Â─črenci se├žilerek haz─▒rlanan tutum├Âl├žerler ve anketler da─č─▒t─▒lacakt─▒r.

├ľrneklem b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ┼ču ┼čekilde belirlenecektir:

n =

z = 1.96 olarak kabul edilecektir.

s = oldu─čundan

s =

olarak al─▒nacakt─▒r.

olarak al─▒nacakt─▒r.

olacakt─▒r.

├ľrneklem b├╝y├╝kl├╝─č├╝n├╝n minimum de─čeri 42┬ĺdir. Ancak geri d├Ân├╝┼člerdeki kay─▒plar─▒ kar┼č─▒lamak amac─▒ ile 60 olarak al─▒nacakt─▒r. 60 k─▒z, 60 erkek ├Â─črenciye uygulanacakt─▒r.

Veriler ve Toplanmas─▒

Ara┼čt─▒rma verileri, iki ├Âl├žme arac─▒ ile ara┼čt─▒rmac─▒ taraf─▒ndan ├Â─črencilerle ger├žekle┼čtirilecektir. ├ľ─črencilerden elde edilen aile tutumlar─▒na ve kendilerine ili┼čkin bilgiler de─čerlendirilecektir.

1. Anket, ├╝├ž grup sorudan olu┼čmaktad─▒r. Birinci grup demografik ├Âzellikleri, ( ba─č─▒ms─▒z de─či┼čken ), ikinci grup ise ba┼čar─▒ ├Âzellikleri, ├╝├ž├╝nc├╝ gurup ise ailenin bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ve beklentileri hakk─▒nda olacakt─▒r.

2. S─▒nav Kayg─▒s─▒ ├ľl├že─či: Be┼čli likert tipinde haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Derecelendirme ┬Ĺ┬Ĺ├žok kat─▒l─▒r─▒m, kat─▒l─▒r─▒m, karars─▒z─▒m, kar┼č─▒y─▒m, ├žok kar┼č─▒y─▒m ┬ĺ┬ĺ ┼čeklinde olacakt─▒r. Tutum├Âl├žer 26 ├Ânermeden olu┼čmaktad─▒r. Annelerin ├žocuklar─▒na bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ ve tav─▒rlar─▒n─▒ belirtmeye yard─▒mc─▒ olacakt─▒r. Bu tutumlar ve tav─▒rlar, ailenin tutumlar─▒ ile gencin s─▒nav kayg─▒s─▒ aras─▒ndaki ili┼čkiside ba─č─▒ms─▒z de─či┼čken olarak al─▒nacakt─▒r.

3. Anket ve tutum├Âl├žer ara┼čt─▒rmac─▒ taraf─▒ndan haz─▒rlanacakt─▒r. Tutum├Âl├žerin ge├žerli─či ve g├╝venirli─či ├Âl├ž├╝lecektir.

Verilerin ├ç├Âz├╝m├╝ ve Yorumlanmas─▒

Elde edilecek veriler frekans da─č─▒l─▒m─▒ ve y├╝zdeler halinde ├Âzetlenerek 0.05 manidarl─▒k d├╝zeyinde s─▒nanacakt─▒r.

Durumu etkileyen de─či┼čkenler ├╝zerinde kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar yap─▒lacakt─▒r. Etkisi olan her bir de─či┼čkenin ne kadar ve ne y├Ânde durumu etkiledi─či incelenecektir.

S├╝re ve Olanaklar

Ara┼čt─▒rman─▒n yakla┼č─▒k ├╝├ž ayda tamamlanmas─▒ planlanmaktad─▒r. Bu s├╝re i├žinde yap─▒lacak i┼čler ve s├╝releri a┼ča─č─▒daki gibidir:

├ľrnekleme girecek bireylerin belirlenmesi

10 g├╝n

Anket ve tutum├Âl├žerin ula┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve geri gelmesi

20 g├╝n

Verilerin toplanmas─▒

20 g├╝n

Verilerin ├ž├Âz├╝m├╝ ve yorumlanmas─▒

30 g├╝n

Ara┼čt─▒rman─▒n raporla┼čt─▒r─▒lmas─▒

10 g├╝n

Ara┼čt─▒rman─▒n toplam maliyetinin 60.000.000 TL olaca─č─▒ umulmaktad─▒r. Bunun harcama kademelerine g├Âre da─č─▒l─▒m─▒ ┼č├Âyledir:

Ka─č─▒t

10.000.000 TL

Zarf

10.000.000 TL

Fotokopi

10.000.000 TL

Di─čer masraflar

30.000.000 TL

Toplam

60.000.000 TL

Ge├žici Anahatlar

├ľNS├ľZ

İÇİNDEKİLER

ÇİZELGELER LİSTESİ

┼×EK─░LLER L─░STES─░

B├ľL├ťM

1 .G─░R─░┼×

Problem

Ama├ž

├ľnem

Varsay─▒mlar

S─▒n─▒rl─▒l─▒klar

Tan─▒mlar

2. Y├ľNTEM

Ara┼čt─▒rma Modeli

Evren ve ├ľrneklem

Veriler ve Toplanmas─▒

Verilerin ├ç├Âz├╝m├╝ ve Yorumlanmas─▒

S├╝re ve Olanaklar

3. BULGULAR ve YORUM

Giri┼č

Varolan durum

S─▒nav─▒n kayg─▒s─▒na verilen ├Ânem

S─▒nav kayg─▒s─▒na

Ya┼č─▒n etkisi

Cinsiyetin etkisi

Sosyo-ekonomik durumun etkisi

Varolan Genel Durumun De─čerlendirilmesi

Varolan Durumun Sebep Oldu─ču Sorunlar

S─▒nav ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar─▒

Fizyolojik sorunlar

Psikolojik sorunlar

4. ├ľZET YARGI ve ├ľNER─░LER

├ľzet

Yarg─▒

├ľneriler

EKLER

KAYNAKÇA

EKLER

EK sayfa

A. B─░REYLER─░N DEMOGRAF─░K ├ľZELL─░KLER─░, SINAV KAYGILARI ─░LE BA┼×ARI ├ľZELL─░KLER─░ BEL─░RTECEKLER─░ ANKET

B. SINAV KAYGISI ─░LE BA┼×ARI DURUMLARI HAKKINDA TUTUM ├ľL├çER

EK A

ANKET

Bu anket formu, baz─▒ ki┼čisel ├Âzelliklerinizi belirlemek amac─▒yla haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Bu sorular─▒ yan─▒tlarken sizin durumunuz i├žin en uygun olan se├žene─čin kar┼č─▒s─▒ndaki  i├žine ┬┤ i┼čareti koyunuz.

G├Âsterece─činiz ilgi ve t├╝m yard─▒mlar─▒n─▒z i├žin te┼čekk├╝r ederiz.

Mustafa Kaplan

Ya┼č─▒n─▒z: ┬ů┬ů┬ů┬ů┬ů

2- Cinsiyetiniz

a  Kad─▒n

 Erkek

Medeni durumunuz

a.  Bekar

 Evli

Okudu─čunuz fak├╝lte

a.  Edebiyat Fak.

b.  Hukuk Fak.

c.  Siyasal Bilimler Fak

d. ─░ktisat /─░┼čletme Fak

e.  E─čitim Fak.

 T─▒p Fak.

B├╝y├╝d├╝─č├╝n├╝z yer:

a.  ┼×ehir

 K├Ây

Bitirdi─činiz lise

a.  Fen lisesi

b.  Klasik lise

c.  Anadolu lisesi

d.  Kolej

e.  Meslek lisesi

f.┬á  A├ž─▒k lise

 Teknik lise

B. BA┼×ARIYLA ─░LG─░L─░ ├ľZELL─░KLER

Kendinizi ba┼čar─▒l─▒ biri olarak niteler misiniz?

a- Evet

b- Hay─▒r

c- K─▒smen

2 ├çevreniz sizi nas─▒l g├Âr├╝r?

a- Ba┼čar─▒l─▒

b- Ba┼čar─▒s─▒z

c- Orta d├╝zey

Ba┼čar─▒ kriteriniz nedir?

a- Dersi ge├žmek

b- Dersi iyi notla ge├žmek

Ortalama ba┼čar─▒n─▒z ka├žt─▒r?

a- 25-50

b- 50-75

c- 75-100

Ba┼čar─▒ sizin i├žin ne anlam ifade eder?

a- ├çok iyi duygular geli┼čtirmeme neden olur

b- Hi├žbir anlam ifade etmez

c- K─▒smen iyi duygular geli┼čtirmeme neden olur

A─░LEN─░N GENC─░N E─×─░T─░M─░NE BAKI┼× A├çISI VE BEKLENT─░LER─░

Ailenizin ka├ž ki┼čiden olu┼čmaktad─▒r.

a- 3-4

b- 5-6

c- 6 ve ├╝st├╝

Aileniz okulla haberle┼čmekte midir?

a- evet

b- hay─▒r

c- zaman zaman

3 Aileniz okul sorunlar─▒n─▒zla ilgilenir mi?

a- evet

b- hay─▒r

c- k─▒smen

Okula gitmedi─činiz takdirde nedenini sorar m─▒?

a- sormaz

b- sorar

c- bazen sorar

5 Ailenizin sizden beklentileri nedir?

a- Çok iyi notla okulu bitirmemi

b- Orta notla okulu bitirmemi

c- Ge├žer notla okulu bitirmemi

Aileniz sizi okulda ba┼čar─▒ a├ž─▒s─▒ndan nas─▒l bulur?

a- ba┼čar─▒l─▒

b- ba┼čar─▒s─▒z

c- k─▒smen ba┼čar─▒l─▒

Okulda ba┼čar─▒s─▒z oldu─čunuz zaman ailenizin tepkisi ne olur?

a- ├Ânemsemez

b- k─▒zg─▒nl─▒k ifade eden tepkilerde bulunur?

c- destekleyici tutumlar g├Âsterir?

Okulda ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunuz zaman ailenizin tepkisi ne olur?

a-├Ânemsemez

b- k─▒zg─▒nl─▒k ifade eden tepkilerde bulunur?

c- destekleyici tutumlar g├Âsterir?

9 Aileniz e─čitiminiz konusunda size g├╝venir mi?

a- g├╝venir

b- g├╝venmez

c- k─▒smen g├╝venir

10 E─čitiminizde en b├╝y├╝k destek aileniz midir?

a- evet

b- hay─▒r

c- k─▒smen

EK B

TUTUM ├ľL├çE─×─░

A┼ča─č─▒daki ifadeleri okuyarak, size uygunluk derecesine g├Âre her ifadenin kar┼č─▒s─▒nda bulunan se├ženeklerden yaln─▒zca birinin i├žine ┬Ž koyarak i├žtenlikle cevaplay─▒n─▒z.

Verece─činiz cevaplar gizli tutulacakt─▒r. Bu nedenle isminizi yazmayabilirsiniz. Samimiyetinizden dolay─▒ size ┼čimdiden te┼čekk├╝r ederim.

Mustafa Kaplan

Kesinlikle kat─▒lm─▒yorum

Kat─▒lm─▒yorum

Karars─▒z─▒m

Kat─▒l─▒yorum

Kesinlikle kat─▒l─▒yorum

S─▒navda ba┼čar─▒s─▒z olursam kendimi hi├žbir ┼čeyi yapamayacak hissederim

S─▒navda ba┼čar─▒l─▒ olursam arkada┼člar─▒m─▒n g├Âz├╝nde de─čerimin artaca─č─▒na inan─▒r─▒m

S─▒navda avu├ž i├žim ve ellerim titrer

S─▒nav geceleri kendimi iyi hissederim

Bazen s─▒nav ├Âncesi konular yeti┼čmeyecek diye d├╝┼č├╝n├╝r├╝m

S─▒navda bildi─čim sorular─▒ da yapamad─▒─č─▒m olur

S─▒nav olmas─▒ beni etkilemez

S─▒nav─▒ d├╝┼č├╝nmekten dikkatimi toplay─▒p ders ├žal─▒┼čamam

Bazen di─čerleri de benim gibi kayg─▒lan─▒r m─▒ diye d├╝┼č├╝n├╝r├╝m

10

├ľnemsiz s─▒navlar─▒ da dert ederim

11

Ba┼čar─▒s─▒z oldu─čum durumlarda bunu kolay unutamam

12

S─▒nav ├Âncesinde ├žok fazla endi┼čelenmem

13

S─▒nav ├Âncesi ailem bana destek olur

14

S─▒nav esnas─▒nda ve ├Âncesinde fizyolojik bir rahats─▒zl─▒k duymam

15

Yapamad─▒─č─▒m sorular olursa i├žimden a─člamak gelir

16

S─▒navdan ├Ânce k├Ât├╝ r├╝yalar g├Âr├╝r├╝m

17

S─▒navdan ├Ânce konu┼čurken sesim titrer

18

S─▒navlarda so─čuk kanl─▒y─▒md─▒r

19

S─▒navda k├Ât├╝ not almam ailem ├╝st├╝nde olumsuz etki yarataca─č─▒ndan bu bende kayg─▒ yarat─▒r

20

S─▒navda olabilecekler beni korkutur

21

S─▒navda nedensiz heyecanlanmam

22

Bazen s─▒navda sakinle┼čtirici almay─▒ d├╝┼č├╝n├╝r├╝m

23

S─▒navlarda kendimi aileme kar┼č─▒ sorumlu hissetti─čim i├žin bu bende kayg─▒ yarat─▒r

24

S─▒nav korkum ├žal─▒┼čmam─▒ engellemez

25

S─▒navda kalbim duracakm─▒┼č gibi olur

26

Ailem ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča tahamm├╝l edemez.

KAYNAKÇA

Balta┼č, Acar ve Zuhal (1991)Stresle Ba┼ča├ž─▒kma Yollar─▒, ─░stanbul, Remzi Kitabevi, 11.Bask─▒ ,s 118

Hughes, Beatrix (1997) G├╝nl├╝k Hayat─▒n Stresine Son!, ├çeviren:I┼č─▒k Kusun, Ankara, Doruk Yay─▒nc─▒l─▒k,1.Bask─▒, s 77

Karasar, Niyazi (1998) Bilimsel Ara┼čt─▒rma Y├Ântemleri, Ankara

K├Âknel, ├ľzcan (1993) Stres, ─░stanbul Radikal Gazetesi arma─čan─▒ s 20

Newton, Tim-Handy Jocelyn ┬ľFineman Stephen (1997) Stresi atma Yollar─▒, ├çeviren:Ahmet Timur, ─░stanbul, Doruk Yay─▒nc─▒l─▒k, s 114

Wilson, Glen (1995) Ki┼čili─činizi Tan─▒y─▒n, ├çeviren:Erol Erduran, ─░stanbul, Remzi Kitabevi , 3.Bask─▒ ,s.80

EK D

GE├çERL─░L─░K G├ťVEN─░RL─░L─░K ANAL─░Z─░ TABLOLARI

TABLO 1.├ľL├çE─×I ─░├çTUTARL─▒L─▒K ANALIZI SONU├çLAR─▒

itemler

rit

sd

Rir

sd

0.47

30

0.35

30

0.10

30

0.30

30

0.17

30

0.10

30

-0.11

30

0.42

30

0.32

30

0.41

30

0.29

30

-0.14

30

-0.26

30

0.21

30

0.11

30

0.42

30

0.31

30

10

0.34

30

0.24

30

11

0.13

30

-0.02

30

12

-0.20

30

-0.32

30

13

0.60

30

p>.05

0.50

30

p>.05

14

-0.10

30

-0.21

30

15

0.78

30

p>.05

0.72

30

p>.05

16

0.67

30

p>.05

0.59

30

p>.05

17

0.74

30

p>.05

0.68

30

p>.05

18

-0.32

30

-0.42

30

p>.05

19

0.44

30

0.34

30

20

0.66

30

p>.05

0.57

30

p>.05

21

-0.12

30

-0.24

30

22

0.55

30

p>.05

0.47

30

p>.05

23

0.50

30

p>.05

0.40

30

p>.05

24

-0.12

30

-0.22

30

25

0.69

30

p>.05

0.62

30

p>.05

26

0.46

30

0.35

30

TABLO 2. ├Âl├že─či ay─▒rt etme g├╝c├╝ analizi sonu├žlar─▒

itemler

├ťst ├žeyrek

Alt ├žeyrek

kar┼č─▒la┼čt─▒rma

sd

2,88

1,36

1,25

0,46

3,00

30

P<,05

3,13

1,13

3,00

1,93

0,15

3,38

1,19

2,38

1,69

1,28

3,13

0,99

2,75

1,58

0,53

3,63

0,74

2,13

1,25

2,73

P<,05

3,63

1,41

2,00

0,93

2,55

P<,05

2,63

1,19

3,25

1,49

-0,87

2,25

1,28

1,50

0,76

1,33

3,50

1,41

1,63

1,06

2,81

P<,05

10

2,75

1,16

1,50

1,07

2,09

P<,05

11

2,63

1,60

2,88

1,81

-0,27

12

2,63

1,51

3,88

0,99

-1,83

P<,05

13

4,38

0,74

2,25

1,28

3,79

P<,05

14

3,25

1,28

4,00

1,60

-0,97

15

3,88

1,13

1,13

0,35

6,16

P<,05

16

3,63

0,92

1,25

0,46

6,12

P<,05

17

4,25

0,71

1,50

0,53

8,21

P<,05

18

3,00

1,20

4,25

1,04

-2,09

P<,05

19

3,63

1,41

2,25

0,89

2,19

P<,05

20

4,13

0,99

1,38

0,52

6,51

P<,05

21

3,38

1,06

4,38

0,74

-2,04

P<,05

22

3,13

1,13

1,38

0,52

3,74

P<,05

23

4,13

0,64

2,00

1,41

3,62

P<,05

24

3,38

1,30

3,88

1,55

-0,65

25

3,63

0,92

1,25

0,46

6,12

P<,05

26

4,25

0,71

2,50

1,41

2,93

P<,05

Tablo 3, ├Âl├že─či norm de─čerleri

Ham

Ham

28

41

10

29

51

11

30

60

12

31

69

13

32

76

14

33

83

15

34

88

16

35

92

17

36

95

18

37

97

19

38

98

20

39

99

21

40

100

22

41

100

23

42

100

24

12

43

100

25

18

44

100

26

25

45

100

27

33

VERILER VE TOPLANMAS─▒

├ľl├že─čin EK B┬ĺde verilen ilk formunun uygulanmas─▒ndan elde edilen veriler ├╝zerinde ├Âl├žek geli┼čtirme istatistikleri olarak rit (item-total korelasyon) ve rir (item-remainder) katsay─▒lar─▒ hesaplanm─▒┼č bu sonu├žlara g├Âre 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,14,18,19,21,24,26 itemler mamidar bulunmayarak ├Âl├žekten ├ž─▒kert─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░temlerin ay─▒rt etme g├╝c├╝n├╝ s─▒namak i├žin ├╝st ve alt ├žeyreklikler aras─▒ t testi uygulanm─▒┼č,bu analize g├Âre 2,3,4,7,8,11,14, ve 24, itemler manidar bulunmayarak ├Âl├žekten ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r.(EK D Tablo 2)

Bu iki y├Ântemle yap─▒lan madde analizine g├Âre 14,16,17,18,19,21,23,24,26 itemler EK E┬ĺde verilen ├Âl├že─čin son halini olu┼čturmu┼čtur.sadece 18.itemin reverse oldu─ču g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Reverse sorular da dikkate al─▒narak haz─▒rlanan yeni veri tablosundan yap─▒lan analizlerde ├Âl├že─čin simetrik-homojen bir da─č─▒l─▒m ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.Cronbach ve Rulon katsay─▒lar─▒ itibariyle ├žok d├╝┼č├╝k i├ž tutarl─▒─ča sahip bir ├Âl├žek oldu─ču unutulmamak kayd─▒yla bu ├Âl├že─čin kullan─▒labilir oldu─čuna karar verilmi┼čtir.

Standardizasyon ├žal─▒┼čmas─▒ yap─▒larak sonu├žlar norm tablosu haline getirilmi┼čtir.(EK D Tablo3).

EK E

TUTUM ├ľL├çE─×─░

A┼ča─č─▒daki ifadeleri okuyarak, size uygunluk derecesine g├Âre her ifadenin kar┼č─▒s─▒nda bulunan se├ženeklerden yaln─▒zca birinin i├žine ┬Ž koyarak i├žtenlikle cevaplay─▒n─▒z.

Verece─činiz cevaplar gizli tutulacakt─▒r. Bu nedenle isminizi yazmayabilirsiniz. Samimiyetinizden dolay─▒ size ┼čimdiden te┼čekk├╝r ederim.

Mustafa Kaplan

Kesinlikle kat─▒lm─▒yorum

Kat─▒lm─▒yorum

Karars─▒z─▒m

Kat─▒l─▒yorum

Kesinlikle kat─▒l─▒yorum

S─▒nav esnas─▒nda ve ├Âncesinde fizyolojik bir rahats─▒zl─▒k duymam

S─▒navdan ├Ânce k├Ât├╝ r├╝yalar g├Âr├╝r├╝m

S─▒navdan ├Ânce konu┼čurken sesim titrer

S─▒navlarda so─čuk kanl─▒y─▒md─▒r

S─▒navda k├Ât├╝ not almam ailem ├╝st├╝nde olumsuz etki yarataca─č─▒ndan bu bende kayg─▒ yarat─▒r

S─▒navda nedensiz heyecanlanmam

S─▒navlarda kendimi aileme kar┼č─▒ sorumlu hissetti─čim i├žin bu bende kayg─▒ yarat─▒r

S─▒nav korkum ├žal─▒┼čmam─▒ engellemez

Ailem ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča tahamm├╝l edemez.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

─░kinci Hafta

─░K─░NC─░ HAFTA

OKUL M├ťD├ťR├ť VE OKUL KURALLARI

SORU-1 M├╝d├╝r├╝n okulda ki ├žal─▒┼čmalarla ilgili ba┼čl─▒ca ama├žlar─▒ nelerdir?

Okulda ki genel ama├ž T├╝rk Milli E─čitiminin genel hedefleri do─črultusunda vatan─▒na milletine, bayra─č─▒na ba─čl─▒ teknolojinin b├╝t├╝n imkanlar─▒n─▒ kullanan, ├ža─čda┼č d├╝┼č├╝nen, ├╝lkesinde de d├╝nyada da genel bar─▒┼č─▒ sa─člayabilecek ├Â─črencilerin yeti┼čmesine uygun ortamlar sa─člamakt─▒r.

SORU-2 M├╝d├╝r, okulda ki ├Â─čretmenlerden neler beklemektedir?

Okul M├╝d├╝r├╝ ├Â─čretmenlerden; okulun yukar─▒da belirtilen ama├žlar─▒na uygun ┼čekilde hareket etmelerini, her ├Â─črencinin bilgisayarla e─čitimini sa─člay─▒p, ├Â─črenciye y├Ânelik yap─▒lacak sosyal faaliyetlerle onlar─▒n sosyalle┼čmelerini ve psikolojik olarak daha iyi bir hale gelmelerine yard─▒mc─▒ olmalar─▒n─▒ beklemektedir. ├ľrne─čin; ├Â─črenciler i├žin satran├ž turnuvalar─▒, tiyatro g├Âsterileri, gezi programlar─▒ vb.┬ĺlerini d├╝zenlemeleri gerekmektedir.

Bunun yan─▒nda ├Â─črencilerin Fen liseleri ve Anadolu liseleri giri┼č s─▒navlar─▒na en iyi bir ┼čekilde haz─▒rlanmalar─▒n─▒ ve bu s─▒navlardan iyi derecelerle ayr─▒lmalar─▒n─▒ sa─člamalar─▒ gerekti─čini,zaten bu ama├žlar─▒n okul ├Â─čretmenleri taraf─▒ndan en iyi ┼čekilde yerine getirildi─čini belirten m├╝d├╝r bey, bu okuldan vasat bir dereceyle ayr─▒lan ├Â─črencilerin gittikleri okullarda derece s─▒n─▒flar─▒na girdiklerini irdelemektedir.

SORU-3 M├╝d├╝r├╝n, yeni ├Â─čretmenlerin okula ve g├Ârevlerine uyum sa─člamadaki rol├╝ nedir?

Meslekteki birikim ve tecr├╝belerini okula yeni gelen ├Â─čretmenlere m├╝mk├╝n oldu─čunca onlar─▒ k─▒rmadan aktarmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ belirten Okul M├╝d├╝r├╝ne g├Âre baz─▒ yeni ├Â─čretmenler bu durumdan pek ho┼čnut olmamaktad─▒rlar. Sebebi ise gen├ž ├Â─čretmenlerin eski ├Â─čretmenlerin bilgi birikimine g├╝venmemeleri ve onlar─▒ kendilerini geli┼čtirmemekle su├žlamalar─▒d─▒r. Okul M├╝d├╝r├╝ne g├Âre de bu d├╝┼č├╝nce tarz─▒ yeni ├Â─čretmenlerin en b├╝y├╝k handikap─▒d─▒r. ├ťniversitelerden yeni mezun olup okula gelen ├Â─čretmenlerin kendi bilgi birikimlerinin tecr├╝beli ├Â─čretmenlerden daha taze oldu─čuna inanmalar─▒n─▒ do─čru bulmayan Okul M├╝d├╝r├╝ne g├Âre tecr├╝beli ├Â─čretmenler de bilgilerini her ortamda yenilemektedirler.

SORU-4 Okul M├╝d├╝r├╝ne g├Âre, ba┼čar─▒l─▒ ├Â─čretmenlerin ├Âzellikleri nelerdir?

Ba┼čar─▒l─▒ bir ├Â─čretmen, ├Âncelikle s─▒n─▒f─▒na girdi─či ├Â─črencinin davran─▒┼č seviyesine inebilmelidir. Yani ├Â─čretmen ├žocuklar─▒n seviyelerine g├Âre davran─▒┼člar─▒n─▒ ayarlayabilmelidir. ├ľrne─čin ana okulda okuyan bir ├Â─črencinin eline para verip onu bakkala yollamamal─▒d─▒r.

├ľ─čretmenin ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒nda g├╝n├╝ birlik bilgiyi takip etmesi ├žok ├Ânemlidir. ├ľ─čretmen bilgi nerede olursa olsun onu bulmal─▒d─▒r. E─čitim art─▒k ├Â─črenci merkezlidir. Bu nedenle de ├Â─čretmenin bilgi isteyen ├Â─črenciye bilgiyi nereden, nas─▒l ve ne ┼čekilde bulabilece─čini g├Âstermelidir.

├ľ─čretmenin ├Âz├╝ s├Âz├╝ bir olmal─▒d─▒r. Davran─▒┼člar─▒yla s├Âzleri tutarl─▒ olmal─▒d─▒r. ├ľrne─čin; sa─ča sola ├ž├Âp atma diye ├Â─črenciyi uyaran ├Â─čretmen, elindeki tebe┼čiri yere atarsa t├╝m g├╝venirlili─čini kaybeder. Elindeki sigara ile ├Â─črenciye g├Âr├╝n├╝p ye┼čilay haftas─▒nda da sigara sa─čl─▒─ča zararl─▒d─▒r diyen ├Â─čretmen inand─▒r─▒c─▒ de─čildir.

Giyimi ve ku┼čam─▒ ile de ├Â─čretmen t├╝m ├Â─črencilerine ├Ârnek olmal─▒d─▒r.

Yani bir ├Â─čretmen t├╝m y├Ânleri ile ├Â─črencilere ├Ârnek olmal─▒d─▒r. Bir ├Â─čretmenin ├Â─črencilere olumsuz bir ┼čekilde ├Ârnek olmas─▒ ├╝lke gelece─činin karanl─▒klara b├╝r├╝nmesi demektir. T├╝m ├Â─čretmenlerin ├Â─črencilere olumlu ├Ârnek olmalar─▒ halinde ise ├╝lke

gelece─či ayd─▒nl─▒k dolu olur. Sonu├ž olarak bir ├Â─čretmenin t├╝m ├Â─črencileri ├╝zerinde ileride iyilikle yad edilebilecek bir izlenim b─▒rakmas─▒ gereklidir.

SORU-5 M├╝d├╝r├╝n ├Â─črenci ve ├Â─čretmenlerde g├Ârmek istedi─či davran─▒┼člar nelerdir?

Okul M├╝d├╝r├╝ ├Â─črencilerinden; yukar─▒da belirtilen okulun genel ve ├Âzel hedeflerini uygulayan ve ya┼čam─▒na ge├žiren, ├Â─čretmenlerine uygun ┼čekilde davranan ve onlara sayg─▒ duyan, her zaman ba┼čar─▒ i├žin ├žal─▒┼čan ve her ortamda bir ├çapa Atat├╝rk ─░lk├Â─čretimli olduklar─▒n─▒ unutmayan davran─▒┼člar sergilemelerini istemektedir

SORU-6 Okul y├Ânetiminin yap─▒s─▒ nas─▒ld─▒r?

┼×u anda toplam kalite y├Ânetimi ve m├╝kemmellik anlay─▒┼č─▒ ├žer├ževesinde i┼člerin y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ okulda t├╝m ├žal─▒┼čanlar─▒n y├Ânetime kat─▒lmalar─▒ anlay─▒┼č─▒ esast─▒r. Yetki sadece Okul M├╝d├╝r├╝nde de─čildir. Gerekti─činde t├╝m ├žal─▒┼čanlar kendi kendilerine karar verebilirler ve uygulayabilirler.

Bu konuda Okul M├╝d├╝r├╝ ┼ču g├Âr├╝┼čleri belirtmi┼čtir : ┬ôOkulumuz MLO standard─▒nda yer alan bir okuldur. MLO standard─▒ndaki okullar T├╝rkiye┬ĺde az say─▒dad─▒r (108). Toplam kalite ile ilgili sertifika alabilmek i├žin ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z ge├žen y─▒l ba┼člam─▒┼čt─▒r ve iki y─▒l i├žerisinde bu belgeyi almak okul y├Ânetimimizin yak─▒n gelecekteki hedeflerinden bir tanesidir. Bu belgeyi alabilmek okul ad─▒na y├╝ksek d├╝zeyde bir maddi k├╝lfet gerektirmektedir. Bana g├Âre bu para okul ├Â─črencilerinin daha iyi bir e─čitim ortam─▒na ula┼čabilmeleri i├žin de kullan─▒labilir. Zaten okul y├Ânetimi olarak bu iki se├ženek aras─▒da karars─▒z kalm─▒┼č bir durumda bulunmaktay─▒z. Okulun toplam kalite standart sertifikas─▒n─▒ alabilmesi i├žin 15-20 Bin Dolar civar─▒nda bir para gerekmektedir. Bunun b├╝y├╝k bir mebla─č oldu─čunu okul y├Ânetim kurulu olarak bilmekteyiz ve ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z─▒ bu se├žene─či de g├Âz ├Ân├╝ne bulundurarak s├╝rd├╝rmekteyiz.

MLO okullar─▒ T├╝rkiye┬ĺnin laboratuar─▒d─▒r. Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒n─▒n uygulamaya koyaca─č─▒ t├╝m e─čitim planlar─▒n─▒ ├Ânce bu okullarda denedi─čini belirten Okul M├╝d├╝r├╝ne g├Âre MLO projesi Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒n─▒n uygulamaya koyup da ba┼čard─▒─č─▒ tek projedir.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

├ťnite 6

├ťN─░TE 6

SINIF Y├ľNET─░M─░ VE D─░S─░PL─░N

6.1 Giri┼č

Be┼činci ├╝nitede kimya ├Â─čretiminde planlama ├╝zerinde durulmu┼čtur. Bu kapsamda ders ve y─▒ll─▒k planlar─▒n dikkatlice haz─▒rlanmas─▒ vurgulanm─▒┼čt─▒r. Ancak, bir plan ne kadar iyi haz─▒rlan─▒rsa haz─▒rlans─▒n uygulanaca─č─▒ ortam s─▒n─▒f veya laboratuvard─▒r. E─čer bu uygulama ortam─▒n─▒n y├Ânetimi ve disiplini etkili bir ┼čekilde sa─članmam─▒┼čsa, ├Â─čretimin kalitesi ve verimlili─či artt─▒r─▒lamaz. Yeni ├Â─čretmenleri en ├žok d├╝┼č├╝nd├╝ren konulardan birisi de s─▒n─▒f y├Ânetimidir.

Bu ├╝nitede, ├Â─čretim ortam─▒nda d├╝zen ve uyumun sa─članmas─▒ i├žin s─▒n─▒f y├Ânetimine etki eden i├ž ve d─▒┼č fakt├Ârler incelenecektir. Daha sonra, s─▒n─▒f y├Ânetimi yakla┼č─▒mlar─▒ ├╝zerinde durulacakt─▒r.

Bu ├╝nite Bal─▒kesir ├ťniversitesi ├ľ─čretim ├ťyesi Prof. Dr. Mahir Alkan taraf─▒ndan haz─▒rlanm─▒┼č ve kitab─▒n yazarlar─▒ taraf─▒ndan geni┼čletilmi┼čtir.

6.1.1 Ama├žlar

Bu ├╝nitenin sonunda ├Â─čretmen adaylar─▒:

├ľ─čretimi etkileyen s─▒n─▒f d─▒┼č─▒ fakt├Ârleri kavrar.

├ľ─čretimi etkileyen s─▒n─▒f i├ži fakt├Ârleri kavrar.

S─▒n─▒f y├Ânetimi yakla┼č─▒mlar─▒n─▒ kavrar.

6.2 S─▒n─▒f y├Ânetimine etki eden fakt├Ârler

Planlanan e─čitim-├Â─čretim faaliyetlerinin etkin bir ┼čekilde y├╝r├╝t├╝lmesi i├žin, gerekli ├Â─črenme d├╝zeninin, ortam─▒n─▒n ve kurallar─▒n─▒n sa─članmas─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lmesi s├╝recine s─▒n─▒f y├Ânetimi denir. Bu s├╝re├žte, ├Â─čretmen ├Â─črencilerinin ├žal─▒┼čma engellerini en aza indirmeyi, etkinliklere kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ sa─člamay─▒ ve ├Â─čretim zaman─▒n─▒ en etkin bir ┼čekilde kullan─▒lmas─▒n─▒ ama├žlamal─▒d─▒r.

S─▒n─▒f y├Ânetimini sa─članabilmesi i├žin dikkate al─▒nmas─▒ gereken ├Ânemli fakt├Ârler iki gurupta toplanmaktad─▒r. Bunlar:

S─▒n─▒f d─▒┼č─▒ fakt├Ârler

S─▒n─▒f i├ži fakt├Ârler

6.2.1 S─▒n─▒f d─▒┼č─▒ fakt├Ârler

S─▒n─▒f d─▒┼č─▒ fakt├Ârler ve tan─▒mlar─▒ ┼č├Âyle ├Âzetlenebilir.

Yak─▒n ├ževre: ├Â─črencinin herg├╝n i├žinde bulundu─ču ├ževredir.

Uzak ├ževre: bunlar i├žinde ya┼čan─▒lan toplumunun ya┼čama bi├žimlerinden, di─čer ├╝lkelerin insanlar─▒n─▒n ya┼čama bi├žimlerine kadar geni┼č bir alan─▒ kapsar.

Aile: e─čitim ailede ba┼člar. Ki┼čilik yap─▒s─▒n─▒n temel davran─▒┼člar─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ailede elde edilir. Tembel-├žal─▒┼čkan, do─črucu-yalanc─▒, p─▒s─▒r─▒k-giri┼čken gibi ikilemlerin kazan─▒lmas─▒ ailede ba┼člar, geli┼čir ve ├žo─ču zaman da peki┼čir. Okulun bunlar─▒ de─či┼čtirebilmesi i├žin uzun zaman ve emek gerekir.

Okul: s─▒n─▒f─▒n en yak─▒n d─▒┼č ├ževresidir. Okulun her ├Âzelli─či ve durumu, s─▒n─▒f i├žini etkiler. Okulun sosyo-ekonomik durumu, ├Â─črenci say─▒s─▒, ├Â─čretmenin s─▒n─▒fta kal─▒┼č s├╝resi ile ├Â─črenci ba┼čar─▒s─▒ aras─▒nda do─črudan ili┼čki vard─▒r. Okul, ayr─▒ca, fiziksel yap─▒, g├Âr├╝n├╝┼č, kullan─▒l─▒┼čl─▒l─▒k ve sa─čl─▒k ko┼čullar─▒na uygunluk bak─▒m─▒ndan da yeterli olmal─▒d─▒r.

6.2.2 S─▒n─▒f i├ži fakt├Ârler

S─▒n─▒f i├ži fakt├Ârler:

Fiziksel ortam + ders ara├ž gere├žleri

├ľ─čretmen-├Â─črenci etkile┼čimi

olmak ├╝zere iki ana ba┼čl─▒kta incelenebilir.

S─▒n─▒ftaki ├Â─črencilerin say─▒s─▒, duvar ve e┼čya renkleri, ─▒s─▒, ─▒┼č─▒k, temizlik, g├╝r├╝lt├╝ d├╝zeyleri, g├Âr├╝n├╝m s─▒n─▒ftaki fiziksel ortam─▒n ├Â─čeleri olarak say─▒labilir.

Anla┼č─▒laca─č─▒ gibi buraya kadar bahsedilen fakt├Ârler esas itibariyle ├Â─čretmenin etki alan─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda kalan fakt├Ârlerdir. S─▒n─▒f i├žinde ├Â─čretimin kalitesini belirleyen ve ├Â─čretmenin etki edebilece─či fakt├Âr, ├Â─čretmen-├Â─črenci etkile┼čimidir. Burada a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak, bu konu ├╝zerinde durulacakt─▒r. S─▒n─▒f i├ži ├Â─čretmen-├Â─črenci etkile┼čiminin, ├Â─čretimin kalitesinin art─▒rabilmesinde as─▒l g├Ârev ├Â─čretmene d├╝┼čmektedir. Bunun sa─članabilmesi i├žin dikkate al─▒nmas─▒ gereken noktalar, birka├ž ba┼čl─▒k alt─▒nda a┼ča─č─▒da ├Âzetlenmi┼čtir.

6.2.2.1 Derse haz─▒rlanma

Derse haz─▒rlanma sadece bilimsel a├ž─▒dan do─čru bir ders vermek i├žin de─čil, ayn─▒ zamanda iyi bir s─▒n─▒f y├Ânetimi ve konrol├╝ i├žin de gereklidir.

├ľzellikle, mesle─če yeni ba┼člayan ├Â─čretmenler ┼ču yanl─▒┼č kanaate sahip olurlar. ┬ĹMadem ki bu ders kaynaklar─▒ ve malzemeleri kendileri i├žin haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r, o halde ders i├žin ba┼čka bir kayna─ča veya ├žok fazla haz─▒rl─▒─ča gerek yoktur.┬ĺ E─čer bu g├Âr├╝┼č├╝ uygularsan─▒z ├Â─črenciler derslerinizi hi├ž be─čenmeyecektir. ├ľ─čretmen olarak elinizde bulunan ders kaynaklar─▒n─▒ sahiplenmeli, konu ile ilgili de─či┼čik kaynaklar bulmal─▒ ve okumal─▒; b├Âylece dersinizi kendinizden emin, canl─▒ ve ilgi ├žekici bir ┼čekilde sunmal─▒s─▒n─▒z.

Derse haz─▒rl─▒─č─▒n─▒z─▒n ├žok ├Ânemli di─čer bir par├žas─▒ da ├Â─črencilerin ve sizin ders s─▒ras─▒nda neler yapaca─č─▒n─▒z ile ilgili olacakt─▒r. Bunun i├žin de her derste yap─▒lacak i┼člemlerin ak─▒┼č─▒n─▒ d├╝zenleyen bir ders plan─▒n─▒n mutlaka haz─▒rlanm─▒┼č olmas─▒ gerekir.

6.2.2.2 Derse ba┼člama

Bir dersin ba┼člang─▒c─▒nda ├Â─čretmenin yapaca─č─▒ ├žok iyi bir giri┼č bir├žok y├Ânden yararl─▒d─▒r:

├ľ─črencilerin derse kar┼č─▒ ilgilerini ve dikkatlerini ├žeker. Dersin ba┼č─▒nda olumlu bir atmosferin olu┼čturulmas─▒ bunu izleyen b├Âl├╝m i├žin iyi bir ba┼člang─▒├ž noktas─▒ olu┼čturur.

Dersin konusunu, amac─▒n─▒ ve ├Ânemini vurgulamak ├žok ├Ânemlidir. Bir a├ž─▒klama yapmaktan ├žok, s─▒n─▒fa y├Âneltilen bir soru ilgilerini ├žeker. Olduk├ža yava┼č, ama duyulabilecek bir ses tonu ├Â─črencilerin sizi dinlemelerini ve g├╝r├╝lt├╝n├╝n azalmas─▒n─▒ sa─člar.

├ľ─črencilerin ilgilerini ├žektikten ve dersin amac─▒n─▒ belirttikten sonra, derse yapaca─č─▒n─▒z giri┼čin ├╝├ž├╝nc├╝ bir i┼člevi, konunun ├Ânceki derslerle ilgisini kurmak ve o g├╝nk├╝ derste neler yapaca─č─▒n─▒z─▒ a├ž─▒klamak olmal─▒.

Derse zaman─▒nda ba┼člamak ├žok ├Ânemlidir. Bunun ger├žekle┼čebilmesi i├žin sizin ve ├Â─črencilerin tam zaman─▒nda s─▒n─▒fa girmesi gerekir. ├ľz├╝rs├╝z olarak s─▒n─▒fa ge├ž gelmenin kesinlikle kabul edilemeyece─čini ├Â─črencilere belirtmelisiniz. Bu prensibinizi kararl─▒ bir ┼čekilde uygulamal─▒s─▒n─▒z.

Dersin ilk birka├ž dakikas─▒ genellikle ├Âl├╝ zamand─▒r. Bu s─▒rada ├Â─črenciler yerle┼čirler, kitaplar─▒n─▒ defterlerini ├ž─▒kar─▒rlar. Bu zaman s├╝resinde siz bir veya birka├ž ├Â─črenciyle sosyal konularda konu┼čabilir veya s─▒n─▒fa bir bilim adam─▒n─▒n ilgin├ž y├Ânlerini anlatabilirsiniz. Herkesin yerle┼čti─čini g├Ârd├╝kten sonra derse ba┼člamaya haz─▒r oldu─čunuzun i┼čaretini verin. Bu ama├žla sessiz bir i┼čaret, sessiz bir bekleyi┼č veya a┼ča─č─▒daki s├Âzc├╝kler benzeri ifadelerle derse ba┼članabilir. (┼×imdi dikkat. ┼×imdi hepiniz beni dinlemelisiniz. Herkes sessiz olsun. Evet arkada┼člar)

Baz─▒ ├Â─črencilerin derse haz─▒r olmad─▒klar─▒n─▒ g├Âzl├╝yorsan─▒z, bunu belirtin ve tam sessizli─či sa─člamadan kesinlikle derse ba┼člamay─▒n. Aksi halde daha sonraki derslerde ba┼čka ├Â─črencilerin de benzer ┼čekilde davrand─▒klar─▒n─▒ g├Âr├╝rs├╝n├╝z.

Derse ba┼člarken s─▒n─▒f─▒n ├Ân├╝nde ve ortada ayakta durun. A├ž─▒k ve net bir ses tonunu kullan─▒n. S─▒n─▒f ile g├Âz ileti┼čimi kurun ve herkesin dikkatle dinlemesini sa─člamaya ├žal─▒┼č─▒n. Konu┼čurken bir an i├žin duraklay─▒p dersi dinlemeyen ├Â─črenciye dikkatlice bakman─▒z, ├žo─ču zaman bunu sa─člamaya yeterli olur. ├ľnceki dersler ile uygun ┼čekilde ba─člant─▒ kurularak derse ba┼članabilir

┬ĹGe├žen hafta tart─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z noktay─▒ hat─▒rlay─▒n┬ĺ. ┬Ĺ├ç├Âzeltinin tan─▒m─▒n─▒ yapabilecek kimse var m─▒?┬ĺ gibi.

Ancak, soruya yanl─▒┼č cevap veren ├Â─črencileri a┼ča─č─▒lamamaya dikkat etmek gerekir. Bu ├Â─črencilerin motivasyonunun (g├╝d├╝leme) artmas─▒na ve yeni dersi anlamalar─▒na olumlu y├Ânde etki eder.

6.2.2.3 Derste soru sorma

Soru sorma becerisi, etkin bir ├Â─čretimde ├žok ├Ânemli bir yere sahiptir. Derste soru sorma nedenleri ┼č├Âyle s─▒ralanabilir:

Olaylar, sonu├žlar ve fikirler ├╝zerinde d├╝┼č├╝nmeyi ve bunlar─▒n anla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člamak.

Anlama ve ├Â─črenmenin d├╝zeyini belirlemek.

├ľ─črencilerin derse ilgilerini ├žekmek

Daha ├Ânce i┼členmi┼č konunun ├Ânemli noktalar─▒n─▒ g├Âzden ge├žirmek ve hat─▒rlamak.

S─▒n─▒f kontrol├╝n├╝ sa─člamada, ├Â─črencilerin y├╝ksek sesle konu┼čmas─▒n─▒ ├Ânlemek.

├ľ─črencilerin cevaplar─▒n─▒ kullanarak konuyu t├╝m s─▒n─▒fa anlatmak.

Zeki ├Â─črencilerin, di─čer ├Â─črencileri cesaretlendirmelerini sa─člamak.

Utanga├ž ├Â─črencilerin derse kat─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člamak.

├ľnemli cevaplardan sonra ├Â─črencilerin bilgilerini peki┼čtirmek.

Duygu, g├Âr├╝┼č ve isteklerin ifade edilmesini sa─člamak.

6.2.2.4 Tahtan─▒n kullan─▒m─▒

Tahta kimya derslerinde en yayg─▒n kullan─▒lan ├Â─čretim arac─▒ olup, bir ├Â─čretmenin tahtay─▒ kullanma becerisi onun ├Â─čretim kalitesinin de ├žok ├Ânemli bir g├Âstergesidir. Tahtadaki yaz─▒lar─▒n─▒z okunakl─▒, d├╝zenli ve s─▒n─▒f─▒n her taraf─▒ndan rahatl─▒kla okunabilecek b├╝y├╝kl├╝kte olmal─▒d─▒r. Yeni ├Â─čretmenlerin yapt─▒klar─▒ ├žok yayg─▒n bir hata, y├╝zleri tahtaya d├Ân├╝k iken konu┼čmalar─▒d─▒r. Tahtaya yazarken, bir┼čeyler de s├Âylemek durumunda iseniz, s─▒n─▒fa d├Ânmeli, y├╝z├╝n├╝z tahtaya d├Ân├╝k iken konu┼čmamal─▒s─▒n─▒z.

Benzer ┼čeyler tepeg├Âz kullan─▒m─▒ i├žin de s├Âzkonusudur. Perdeye yans─▒t─▒lanlar─▒n s─▒n─▒f─▒n her yan─▒ndan net bir ┼čekilde g├Âr├╝lmesini sa─člay─▒n ve kendiniz de g├Âr├╝nt├╝y├╝ engellemeyecek ┼čekilde durun.

6.2.2.5 ─░simleri ├Â─črenme

├ľ─črencilerinizin isimlerini biliyorsan─▒z, onlara ismen hitap edin. Daha etkili olur ve onlar─▒ daha kolay kontrol edersiniz. ┬ĹSen arka s─▒radaki…..┬ĺ. ┬ĹPencerenin yan─▒ndaki g├Âzl├╝kl├╝….┬ĺ

┼čeklinde hitabetmeyin.

├ľ─črencilerin isimlerini ├Â─črenmek ┼č├╝phesiz ki kolay bir i┼č de─čildir. Ancak en k─▒sa zamanda isimlerini ├Â─črenmeye ├žal─▒┼č─▒n. A┼ča─č─▒daki ├Âneriler bu konuda size yard─▒mc─▒ olacakt─▒r.

─░lk dersinize gitmeden ├Ânce, s─▒n─▒f listesini birka├ž kez okuyun, birka├ž isim se├žin ve ders s─▒ras─▒nda bunlar─▒ tan─▒y─▒n. Bu i┼čleme t├╝m ├Â─črencileri tan─▒y─▒ncaya kadar devam edin. Baz─▒ okullar, foto─črafl─▒ s─▒n─▒f listeleri haz─▒rlarlar, bunlar─▒ kullanabilirsiniz ya da b├Âyle bir foto─črafl─▒ listeyi siz haz─▒rlay─▒n.

Yoklama yaparken ismini okudu─čunuz ├Â─črencinin elini kald─▒rmas─▒n─▒ isteyin ve bu esnada y├╝z├╝ne bak─▒n.

├ľ─črencilere ismen hitap etmeye ├žal─▒┼č─▒n.

6.2.2.6 Ev ├Âdevi ve d├Ân├╝t-d├╝zeltme

Ev ├Âdevi, ├Â─črencilerin ├Â─črenme s├╝re├žlerinin ├žok ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ olu┼čturur ve yararlar─▒ ┼č├Âyle ├Âzetlenebilir:

├ľ─črencilere, arkada┼člar─▒n─▒n m├╝dahalesi olmadan, kendi ba┼člar─▒na ├žal─▒┼čma ve bir┼čeyler ├╝retme imkan─▒ verir.

Okulda yapm─▒┼č oldu─ču ├žal─▒┼čmalar─▒ ne ├Âl├ž├╝de anlad─▒─č─▒n─▒ belirleme ┼čans─▒ verir.

Anne-babalara, ├žocuklar─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ ile daha yak─▒ndan ilgilenme f─▒rsat─▒ verir.

Okuldaki ├žal─▒┼čmalar─▒na ek olarak, ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žin g├╝d├╝lenmi┼č olurlar.

├ľ─črencilere ├Âdevin ne kadar zaman alaca─č─▒n─▒ belirtmek yararl─▒ olacakt─▒r. Ayr─▒ca nas─▒l yap─▒laca─č─▒ konusunda da yol g├Âstermek yararl─▒ olur.

├ľ─črencilerin ├Â─čretmenlerinden alacaklar─▒ d├Ân├╝t ├žok ├Ânemlidir. A┼ča─č─▒lama, su├žlama ve cezaland─▒rma yoluyla sonu├ž elde etmek m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ halde, ├Âvg├╝ ve cesaretlendirme son derece etkilidir. ├ľ─črencilerin yaz─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒na not verirken de bu kural ge├žerlidir. Yaz─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ de─čerlendirirken ┼ču noktalara dikkat etmek yararl─▒ olacakt─▒r:

├ľ─črencilerin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s─▒k aral─▒klarla de─čerlendirin; her defas─▒nda kelime kelime okumak m├╝mk├╝n olmasa bile az da olsa yap─▒lacak d├Ân├╝t-d├╝zeltme, a├ž─▒klama ve ├Âvg├╝ hi├žbir ┼čey yapamamaktan daha iyidir. Bu uygulama ├Â─črencilere en az─▒ndan, ├Â─čretmenin kendilerine ├Ânem verdi─čini ve izledi─čini g├Âsterir.

Ele┼čtiri kadar ├Âvg├╝ ve cesaretlendirme de yap─▒n. ├çal─▒┼čma hakk─▒nda az da olsa, ├Âv├╝lecek olumlu yanlar bulmaya ├žal─▒┼č─▒n. Kesinlikle a┼ča─č─▒lama, azarlama ve cezaland─▒rma yoluna gitmeyin.

├ľ─črencilerin yaz─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ de─čerlendirirken T├╝rk├že imla ve dilbilgisi kurallar─▒na da dikkat edin.

6.2.2.7 ─░stenmeyen davran─▒┼člar

S─▒n─▒fta meydana gelebilecek istenmeyen davran─▒┼člardan ka├ž─▒nmak i├žin ┼ču ├Ânerilere dikkat edin.

Derslerinize ├žok iyi haz─▒rlan─▒n, b├Âylece ders boyunca kontrol sizin elinizde olur.

Ders s─▒ras─▒nda yapaca─č─▒n─▒z etkinlikleri planlay─▒n.

S─▒n─▒fta g├Âr├╝lebilecek bir yerde durun.

S─▒n─▒fta fark─▒na varmad─▒─č─▒n─▒z hi├žbir┼čeyin olmayaca─č─▒n─▒ hissettirin; g├Âzlerinizi s─▒n─▒f ├╝zerinde gezdirin ve ne kadar k├╝├ž├╝k olursa olsun yanl─▒┼č veya k├Ât├╝ davran─▒┼č oldu─čunda derhal gerekeni yap─▒n. Olay─▒n ikinci defa olmas─▒n─▒ beklemeyin. Dikkatinizi bir grup ├╝zerinde toplamay─▒n.

├ľ─črencilerin ders s├╝resince me┼čgul olmalar─▒n─▒ ve derse kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ sa─člay─▒n.

Kurallar─▒n─▒z konusunda tutarl─▒ olun.

Kendinizden emin g├Âr├╝n├╝n.

├çocuklar─▒n hatal─▒ davran─▒┼člar─▒na, gere─činden fazla tepki g├Âstermekten ve duygusal olarak davranmaktan ka├ž─▒n─▒n.

Kararl─▒ olun, fakat asla k─▒r─▒c─▒ olmay─▒n. ├ľ─črenciler kendilerini azarlayan ├Â─čretmenlerden nefret ederler.

En k─▒sa zamanda isimlerini ├Â─črenmeye ├žal─▒┼č─▒n ve isimleriyle ├ža─č─▒r─▒n.

Do─čru cevaplara olumlu kar┼č─▒l─▒klar verin. Homurdanmay─▒n veya belli belirsiz ba┼č─▒n─▒z─▒ sallamay─▒n. ┬Ĺ├žok iyi┬ĺ veya ┬Ĺevet, aferin┬ĺ gibi kar┼č─▒l─▒klar verin.

6.3 S─▒n─▒f y├Ânetimi yakla┼č─▒mlar─▒

Bir ├Â─čretmenin, ├Â─čretimini etkin k─▒lmak i├žin s─▒n─▒f y├Ânetiminde kullanabilece─či bir ka├ž ├Ânemli y├Ântem vard─▒r. Bununla birlikte, her s─▒n─▒fta her y├Ântemin kullan─▒lmayaca─č─▒ da bilinmektedir. ├ľ─čretmen kendi ├Â─črencilerinin karakterlerini dikkate alarak en uygun y├Ântemi se├žmelidir. ├ľrne─čin, yeterli olgunluk d├╝zeyine ula┼čmam─▒┼č ├Â─črencilerin bulundu─ču bir s─▒n─▒fta demokratik bir yakla┼č─▒m etkili olamaz. Bu nedenle, ├Â─čretmen de─či┼čik s─▒n─▒f y├Ânetimi yakla┼č─▒mlar─▒ndan haberdar olursa, de─či┼čik durumlarda hangi yakla┼č─▒m─▒ kullan─▒labilece─či konusunda karar verme ┼čans─▒ artar.

S─▒n─▒f y├Ânetiminde ├žok say─▒da yakla┼č─▒m kullan─▒lmaktad─▒r. Ancak, bu yakla┼č─▒mlardan ├╝├ž├╝ yayg─▒n bir ┼čekilde ├Â─čretmenler taraf─▒ndan uygulanmaktad─▒r. Bu nedenle burada, bu ├╝├ž yakla┼č─▒mdan s├Âz edilecektir. Bunlar, otoriter yakla┼č─▒m, planl─▒ ├Â─čretim yakla┼č─▒m─▒ ve davran─▒┼č de─či┼čtirme yakla┼č─▒m─▒d─▒r.

6.3.1 Otoriter yakla┼č─▒m

├ťlkemizde en yayg─▒n kullan─▒lan yakla┼č─▒md─▒r. Bu yakla┼č─▒mda ├Â─čretmen de─či┼čik y├Ânetim stratejilerini kullanarak s─▒n─▒ftaki disiplini sa─člar. ├ľzellikle baz─▒ davran─▒┼č kurallar─▒ ├Â─čretmen taraf─▒ndan belirlenir ve ├Â─črencilerin bunlara uymas─▒ beklenir. ├ľ─črenciler bu yakla┼č─▒mda hangi haklara sahip olduklar─▒n─▒ bilirler ve bu kurallar─▒ bozmamaya ├žal─▒┼č─▒rlar.

Bu yakla┼č─▒m s─▒n─▒fta g├╝├ž kullanarak ├Â─črencilerin bask─▒ alt─▒nda tutulmas─▒yla kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. Bu yakla┼č─▒m─▒n temel noktas─▒ uyulmas─▒ gereken kurallar─▒ ortaya koymak ve uyulmamas─▒ halinde al─▒nacak ├Ânlemleri a├ž─▒k├ža belirlemektir. Belirlenen kurallar─▒n, zaman zaman ├Â─črencilere hat─▒rlat─▒lmas─▒, ├Â─črencileri kurallara uymaya zorlar.

6.3.2 Planl─▒ ├Â─čretim

Bir s─▒n─▒fta kontrol ve disiplini sa─člaman─▒n ├Ânemli y├Ânlerinden birisi de, ├Â─čretimi iyi planlamakt─▒r. ─░yi planlama yapmak dersi ├Â─črencilerin seviyelerine, ihtiya├žlar─▒na ilgi ve yeteneklerine uygun bir ┼čekilde sunmakt─▒r. B├Âylece hem ├Â─črencilerin ba┼čar─▒ ┼čans─▒ art─▒r─▒lm─▒┼č olur, hem de s─▒n─▒f y├Ânetimi kolayla┼č─▒r. ─░yi planlanm─▒┼č ve iyi y├╝r├╝t├╝lm├╝┼č derslerde ├Â─črencilerin daha ba┼čar─▒l─▒ olduklar─▒ tespit edilmi┼čtir (Collette ve Chiapetta, 1989). Ba┼čar─▒l─▒ ├Â─čretmenler derslerini haz─▒rlarken ├Â─črencilerinin yetenek ve ilgilerini dikkate al─▒rlar. ├ç├╝nk├╝ ├Â─črencilerin ilgisini ├žekmeyen ve yeteneklerine uygun olmayan dersler, onlar i├žin ├žok s─▒k─▒c─▒ olur. Bu s─▒k─▒c─▒l─▒k ise s─▒n─▒f─▒n kontrol├╝n├╝ ve disiplinin sa─članmas─▒n─▒ zorla┼čt─▒r─▒r.

Bu yakla┼č─▒m─▒ uygulayan bir ├Â─čretmen a┼ča─č─▒da belirtilen noktalara dikkat etmelidir.

Derslerinde herhangi bir etkinli─če aniden ve ├Â─črencileri haz─▒r hale getirmeden ba┼člamamal─▒d─▒r.

Bir etkinli─či yaparken, ba┼čka etkinliklere ge├žmemelidir. Ba┼članan etkinli─či sonu├žland─▒r─▒p sonra di─čerine ge├žmelidir.

D├╝zensiz olarak ve rastgele a├ž─▒klamalarda bulunmamal─▒d─▒r. Gerekti─či zaman ve yeteri kadar a├ž─▒klama yap─▒lmal─▒d─▒r.

Yap─▒lan etkinlik bir laboratuar ├žal─▒┼čmas─▒ ise ilgili deney ├Â─čretmen taraf─▒ndan ├Ânceden denenmelidir.

6.3.3 Davran─▒┼č de─či┼čtirme yakla┼č─▒m─▒

Bu yakla┼č─▒ma g├Âre ├Â─črencinin davran─▒┼člar─▒n─▒ ├Ânemli derecede etkiledi─čine inan─▒lan ├ževresinin dikkatli bir ┼čekilde kontrol edilmesi gerekir. ├ľ─črencinin iyi veya k├Ât├╝ davran─▒┼člar─▒n─▒n b├╝t├╝n├╝ ├ževresindeki olu┼čumlardan etkilenir. Bu nedenle, davran─▒┼člar─▒n kayna─č─▒ olan ├ževrenin iyi kontrol edilmesiyle davran─▒┼člar istenilen hale getirilebilir. Yani, olumlu davran─▒┼člar─▒ desteklemek (veya ├Âd├╝llendirmek) olumsuz davran─▒┼člar─▒ ise de─či┼čik ┼čekillerde (a┼č─▒r─▒ya ka├žmadan) cezaland─▒rmak insan davran─▒┼člar─▒n─▒n de─či┼čimi ├╝zerinde etkili olabilir.

├ľ─črenci istenilen davran─▒┼č─▒ g├Âsterdi─činde hemen ├Âd├╝llendirilir. ├ľrne─čin, e─čer bir ├Â─črenci gazetede veya dergide rastlad─▒─č─▒ bilimsel bir yaz─▒y─▒, s─▒n─▒f ortam─▒na getirdi─činde ├Âd├╝llendirilirse di─čer ├Â─črencilerin bu t├╝r davran─▒┼čta bulunma iste─či artar.

├ľ─črencideki istenmeyen davran─▒┼člar, ceza y├Ântemiyle d├╝zeltebilir. ├ľrne─čin hatal─▒ davranan ├Â─črenciye, s─▒n─▒f veya laboratvuarda ek bir i┼č vermek (laboratuarda tamirat, temizlik veya ├ž├Âpleri toplatmak veya fazladan bir ├Âdev verme gibi) onu daha sonraki derslerde hatal─▒ davran─▒┼člar─▒ndan vaz ge├žirmeye zorlar.

Uygun kullan─▒ld─▒─č─▒ zaman davran─▒┼č de─či┼čtirme yakla┼č─▒m─▒n─▒n ├žok verimli oldu─ču iddia edilmektedir (Collettea ve Chiappetta, 1989). Ancak ├Â─čretmen ├Â─črencilerin karakterine g├Âre ├Âd├╝l├╝n m├╝ veya cezan─▒n m─▒ daha etkili olaca─č─▒n─▒ iyi et├╝t etmelidir. Bu yakla┼č─▒m─▒ kullan─▒rken, ister ceza olsun ister ├Âd├╝lleme olsun, belli bir davran─▒┼č ┼čekli olu┼čturulduktan sonra s├╝rekli ├Âd├╝llendirme veya cezaland─▒rma de─čil, aras─▒ra ├Âd├╝llendirme veya cezaland─▒rma yap─▒lmal─▒d─▒r.

├ľzetlemek gerekirse bu ├╝├ž yakla┼č─▒mdan her biri ├Â─čretmenlerce tercih edilebilir. Bu tercihte ├Â─čretmenin karakteri de ├Ânemlidir. Baz─▒ ├Â─čretmenler belli bir ortamda bir yakla┼č─▒m─▒ kullanarak ba┼čar─▒l─▒ olduklar─▒ halde, di─čerleri ayn─▒ ┼čekilde ba┼čar─▒l─▒ olmayabilir. Ancak, bu y├Ântemlerden herhangi biri yerine ├╝├ž├╝n├╝n bir kar─▒┼č─▒m─▒ da kullan─▒labilir. ├ľ─čretmen, ├Â─črencilerin ve ├ževrenin durumu da dikkate alarak en uygun yakla┼č─▒m─▒ se├žmelidir.

6.4 ├ľ─črenci etkinlikleri

1 S─▒navda kopya ├žeken ├Â─črencinin bu davran─▒┼č─▒n─▒ d├╝zeltmek i├žin ne yapars─▒n─▒z?

2 Tecr├╝beli bir kimya ├Â─čretmeni ile s─▒n─▒f ve laboratvuarda y├Ânetimin nas─▒l yap─▒laca─č─▒ konusunda bir r├Âportaj yap─▒n. Raporunuzu 3-4 l├╝ gruplarda arkada┼člar─▒n─▒zla tart─▒┼č─▒n. Ortak ve z─▒t y├Ânleri belirleyin. Bir sonu├ž raporu haz─▒rlayarak ├Â─čretim eleman─▒na sunun.

3 Yeni ├Â─čretmen olarak bir okulda g├Âreve ba┼člad─▒─č─▒n─▒zda size disiplinsizli─či ile bilinen bir s─▒n─▒f verilse, ilk dersinizde bu ├Â─črencileri kontrol alt─▒na almak i├žin neler yapars─▒n─▒z. Sa─člad─▒─č─▒n─▒z bu kontrolu ders y─▒l─▒ boyunca devam ettirmek i├žin neler yapars─▒n─▒z? 3-4 l├╝ gruplarda tart─▒┼č─▒n.

4 Haftada iki ├╝├ž kez sizin dersinize ge├ž kalan bir ├Â─črencinizin bu davran─▒┼č─▒n─▒ nas─▒l d├╝zeltirsiniz? 3-4 l├╝ gruplarda tart─▒┼č─▒n.

5 S─▒n─▒f y├Ânetimine etki eden i├ž ve d─▒┼č fakt├Ârleri 3-4 l├╝ gruplarda tart─▒┼č─▒n. Tart─▒┼čma sonu├žlar─▒n─▒ grup g├Âr├╝┼č├╝ olarak b├╝t├╝n s─▒n─▒fa sunun.

Kaynaklar

Ba┼čar, H. 1994, S─▒n─▒f Y├Ânetimi, ┼×afak Matbaac─▒l─▒k Ltd.┼×ti. Ankara.

Parkinson, J. 1994, The Effective Teaching of Secondary Science, Longman Publishing,

New York.

Wellington, J. 1994, Secondary Science, Routledge, London.

Kyriacou, C. 1995, Essential Teaching Skills, Stanley Thournes (Publishers) Ltd. Cheltenham.

Collettea, A.T. ve Chiappetta, E.L., 1989, Science Instruction in the Middle and Secondary

Schools. Merrill Publishing Company, Toronto, Canada.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Sonraki ├ľnceki


Kategorilere G├Âre

Rasgele...


Destekliyoruz arkada■ - arkadas - partner - partner - arkada■ - proxy - yemek tarifi - powermta - powermta administrator - Proxy