‘├%..’ Arama Sonu├žlar─▒

Kan Uyu┼čmazl─▒─č─▒:

KAN UYU┼×MAZLI─×I:

“Kan uyu┼čmazl─▒─č─▒” genel kan─▒n─▒n aksine, kar─▒ koca aras─▒nda de─čil, gebelik d├Âneminde anne ile karn─▒ndaki bebe─či aras─▒nda s├Âz konusu olabilen normal d─▒┼č─▒ bir durumdur. Hangi kan gruplar─▒ aras─▒nda ve nas─▒l bir uyu┼čmazl─▒k oldu─čunu anlatmadan ├Ânce kan gruplar─▒n─▒ tan─▒mlamak gerekir. Kan─▒m─▒zda oksijen ta┼č─▒makla g├Ârevli k─▒rm─▒z─▒ kan h├╝crelerinde bulunan proteinler esas al─▒nd─▒─č─▒nda klasik olarak d├Ârt ana kan grubu tan─▒mlan─▒r: “A”, “B”, “AB” ve “O” grubu .. Bir de “Rh” s├Âz konusudur. Birey, “D” proteinine sahipse Rh pozitif (+), de─čilse Rh negatif (-) olarak ifade edilir. Rh (-) ki┼čilerin v├╝cudunda D proteini hi├ž yoktur ve ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi i├žin tamamen yabanc─▒ bir maddedir.

Normal ko┼čullarda hamilelik d├Âneminde anne ve bebe─čin kanlar─▒ birbirine kar─▒┼čmadan plasenta (e┼č) arac─▒l─▒─č─▒yla oksijen, karbondioksit ve besi ├Â─čelerinin kar┼č─▒l─▒kl─▒ al─▒┼čveri┼či ger├žekle┼čtirilir. Anne Rh (-), bebek Rh (+) ise ilk gebelikte herhangi bir sorun olmaz. Bebek do─čarken zedelenen damarlardan bir miktar bebek kan─▒, Rh (-) annenin kan─▒na kar─▒┼čabilir. B├Âylece annenin ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi tamamen yabanc─▒s─▒ oldu─ču bir proteinle, “D” proteini ile tan─▒┼č─▒r ve ona kar┼č─▒ tepki geli┼čtirir. O maddeyi tan─▒mad─▒─č─▒ i├žin yok etmek ister. Beyaz kan h├╝crelerinin D proteinini yok etmek ├╝zere ├╝retti─či -o maddeye ├Âzg├╝- s─▒v─▒sal maddeleri (antikorlar) kullanarak hedefine ula┼č─▒r. Annenin kan─▒nda bir tane bile bebek kan h├╝cresi kalmaz, t├╝m├╝ yok edilir. Bu sava┼č sona erdi─činde geriye “anti-D antikorlar─▒” ad─▒ verilen s─▒v─▒sal maddeler ve bunlar─▒ gereksinim duyuldu─čunda her an yeniden ├╝retebilecek ak─▒ll─▒ beyaz kan h├╝creleri kal─▒r. ─░kinci gebelikte ├žocuk e─čer yine Rh (+) kana sahipse annenin kan─▒nda haz─▒r bulunan bu s─▒v─▒sal maddeler (antikorlar) kolayca plasenta (e┼č) engelini a┼čarak anne karn─▒ndaki bebe─čin kan─▒na kar─▒┼č─▒rlar. Bebek k─▒rm─▒z─▒ kan h├╝creleri yok edilmeye ba┼član─▒r. ├çocu─čun kemik ili─či, karaci─čer ve dala─č─▒ yok edilen k─▒rm─▒z─▒ kan h├╝crelerinin yenilerini ├╝retir ve eksilen kan─▒ yerine koyar. Bu a┼č─▒r─▒ k─▒rm─▒z─▒ kan h├╝cresi y─▒k─▒m─▒ ve yap─▒m─▒ s├╝recinde “bilirubin” ad─▒ verilen ve fazlas─▒ zararl─▒ olan bir madde a├ž─▒─ča ├ž─▒kar, bebekten anneye ge├žer, annenin karaci─čeri taraf─▒ndan yok edilir. Bebe─čin karaci─čeri hen├╝z bu maddenin t├╝m├╝n├╝ zehirsizle┼čtirebilecek kadar geli┼čmemi┼čtir. E─čer ├╝retilen k─▒rm─▒z─▒ kan h├╝cresi miktar─▒ yok edilenden az olursa sonu├žta bebek a─č─▒r bir kans─▒zl─▒─ča maruz kal─▒r, hatta ├Âlebilir. E─čer arada bir denge varsa bebek bir ├Âl├ž├╝de kans─▒zl─▒kla do─čar veya sa─čl─▒kl─▒ olarak d├╝nyaya gelir. Sorun as─▒l o zaman belirginle┼čir. ├ç├╝nk├╝ kan h├╝creleri hala par├žalanmakta, yenileri yap─▒l─▒rken gereken maddeler anneden temin edilememekte, ├žocuk kendi depolar─▒n─▒ kullanmaktad─▒r. ├ťstelik a├ž─▒─ča ├ž─▒kan sar─▒ boyar madde niteli─čindeki “bilirubin” bebe─čin karaci─čeri taraf─▒ndan yeterince v├╝cuttan uzakla┼čt─▒r─▒lamamaktad─▒r. Kanda belli bir d├╝zeyi a┼čan “bilirubin” g├Âz aklar─▒na, cilde ve sonunda as─▒l zarar─▒n─▒ g├Âsterdi─či beyin ve sinir sistemine yerle┼čerek ya┼čam─▒ tehdit etmektedir. Yenido─čan sar─▒l─▒─č─▒n─▒n a─č─▒r ┼čekillerinde, tedavi edilmeyen ├žocuklarda adalelerin sertle┼čmesi, zeka gerili─či gibi kimi geri d├Ân├╝┼č├╝ms├╝z sinir sistemi bozukluklar─▒ meydana gelmektedir.

Yenido─čan sar─▒l─▒─č─▒ olan bebeklerde sar─▒ boyar madde “bilirubin”i v├╝cuttan daha kolay uzakla┼čt─▒rmak i├žin belli bir dalga boyundaki ultra viyole ─▒┼č─▒nlar─▒ kullan─▒lmaktad─▒r. Bebeklerin uygun s─▒cakl─▒k ortam─▒ sa─člayan k├╝v├Âz ya da yataklarda ultra viyole ─▒┼č─▒─č─▒yla tedavisine “fototerapi” denir. Yeterli olmad─▒─č─▒nda bebe─čim g├Âbek kordonundan tak─▒lan bir sistemle, uygun bir Rh (-) kanla “kan de─či┼čimi” i┼člemi ger├žekle┼čtirilerek ya┼čamsal tehlike atlat─▒l─▒r. Ge├ž kal─▒nan durumlarda araz kalmas─▒ olas─▒d─▒r. K├Ârl├╝k, ┼ča┼č─▒l─▒k, sa─č─▒rl─▒k, fel├ž gibi ..

Mademki kan uyu┼čmazl─▒─č─▒ ve sonu├žlar─▒ bu kadar a─č─▒r olabiliyor, o halde Rh (-) anneler i├žin koruyucu baz─▒ ├Ânlemler al─▒nmas─▒ gereklidir. Bir anne aday─▒ e─čer Rh (-) kana sahipse, ilk do─čum, k├╝rtaj ya da d├╝┼č├╝─č├╝nden hemen sonra, bebe─činden kendisine o anda ge├žmi┼č olabilecek Rh (+) bebek kan h├╝crelerine kar┼č─▒ annenin ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sisteminde tepki olu┼čmadan ├Ânce giri┼čimde bulunulmal─▒d─▒r. Bunun i├žin ├Âzel olarak haz─▒rlanm─▒┼č bir serum vard─▒r: “Anti-D ─░mmun Globulin”. Bu madde do─čumdan (ya da d├╝┼č├╝k veya k├╝rtajdan) hemen sonra anneye kaba etten i─čne ┼čeklinde yap─▒lmal─▒d─▒r. “Anti-D ─░mmun Globulin” kana kar─▒┼č─▒r, bebekten ge├žmi┼č olan Rh (+) kan h├╝crelerini derhal yok eder. Annenin ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi ne oldu─ču anlamadan i┼člem tamalan─▒r. Bir s├╝re sonra “Anti-D ─░mmun Globulin” do─čal ├Âmr├╝n├╝ tamamlar ve kanda yok olur. Oysa anne kendisi “antikor” geli┼čtirmi┼č olsayd─▒ bu s─▒v─▒sal madde uzun s├╝re kanda kalacak, gerekirse onu yeniden ├╝retebilme yetene─či olan beyaz kan h├╝creleri taraf─▒ndan eksikli─či tamamlanacakt─▒. Pasif olarak verilmi┼č olan “Anti-D” i├žin eksikli─čin tamamlanmas─▒ diye bir konu s├Âz konusu de─čildir. Zamanla yok olan “Anti-D ─░mmun Globulin” bu sayede annenin sonraki hamileliklerinde ├žocuk i├žin bir sorun olu┼čturamaz. Yaln─▒z unutulmamas─▒ gereken bir konu bu immun globulinin herbir gebeli─čin son bulumunda yeniden uygulanmas─▒n─▒n gereklili─čidir. Kan uyu┼čmazl─▒─č─▒ genel olarak ilk bebekte sorun olu┼čturmaz. Sonraki Rh (-) ├žocuk i├žin zaten bir problem yoktur.

Rh uygunsuzlu─ču kadar a─č─▒r seyretmese de “kan gruplar─▒” aras─▒nda da uygunsuzluk s├Âz konusu olabilir. Genellikle annenin “O” beb─čin “A”, “B” veya “AB” oldu─ču durumlarda meydana gelir. Farkl─▒ mekanizmalarla ama ayn─▒ ayn─▒ prensiplere dayanan s├╝re├žler ya┼čan─▒r. Fakat daha seyrek olarak ya┼čam─▒ tehdit eden boyutlara ula┼č─▒r.

Sonu├ž olarak Rh (-) olan annelerin Rh (+) do─čabilecek ├žocuklar─▒ i├žin ├Ânceden haz─▒rl─▒kl─▒ olunmal─▒d─▒r. E─čer anne ve baba her ikisi de Rh (-) iseler genetik kurallar─▒na g├Âre Rh (+) bebekleri olamaz. E─čer anne Rh (-), bab Rh (+) ise ├žocuk Rh (-) de olabilir, Rh (+) de. Bu genel bilgi de g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmal─▒, do─čum sonras─▒ bebek kan grubu tayin edilmelidir. Anne Rh (-), bebek de Rh (-) ise uygunsuzluk yoktur, anneye anti-D immun globulin yapmak gerekmez. Annenin Rh (+) oldu─ču durumlarda ├žocu─čun Rh’─▒ ne olursa olsun Rh uygunsuzlu─ču olmaz. E─čer anne ve baba her ikisi de “O” grubu kana sahiplerse ├žocuklar─▒ mutlaka “O” grubu olur. Bu durumda anne ve bebek aras─▒nda grup uygunsuzlu─ču olamayaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. Anne “O”, baba “A” ise ├žocuk “O” veya “A”; anne “O”, baba “B” ise ├žocuk “O” veya “B”; anne “O” baba “AB” ise ├žocuk “A” veya “B” olur ama “O” veya “AB” olamaz. Annenin “A” ya da “B” oldu─ču, ├žocu─čun “B” ya da “A” oldu─ču durumlarda uyu┼čmazl─▒k nadirdir, hafif seyreder. Ayr─▒ca baz─▒ alt kan grubu uygunsuzluklar─▒nda, hatta hi├žbir uygunsuzlu─čun olmad─▒─č─▒ kimi s─▒ra d─▒┼č─▒ durumlarda kan uyu┼čmazl─▒─č─▒yla benzer klinik tablolar g├Âr├╝lebilir, yenido─čan sar─▒l─▒─č─▒ meydana gelebilir.

Sa─čl─▒kl─▒ bir bebek d├╝nyaya getirmek i├žin gebelikte sa─čl─▒kl─▒ ve d├╝zenli izlem ├Ân ko┼čuldur. Anne baba adaylar─▒, kad─▒n hastal─▒klar─▒ ve do─čum uzman─▒ ile ├žocuk sa─čl─▒─č─▒ ve hastal─▒klar─▒ uzman─▒ aras─▒nda i┼čbirli─či bu s├╝recin temelini olu┼čturmaktad─▒r. Uygun bir gebelik y├Ânetimi ve do─čuma uzman g├Âzetiminde haz─▒rl─▒k, kan uyu┼čmazl─▒─č─▒ gibi ya┼čamsal bir sorunun bile kolayl─▒kla halledilmesini sa─člayacakt─▒r.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Erhan ├ľ─č├╝t

ERHAN ├ľ─×├ťT

1982 MALATYA MERKEZ DO─×UMLUYUM.ORTA├ľ─×REN─░M─░M─░ MALATYA HACI AHMET AKINCI L─░SES─░NDE FEN B─░L─░MLER─░ B├ľL├ťM├ťNDE TAMAMLADIM.2001 YILINDA HAL─░├ç ├ťNV.MOL.B─░O.VE GENET─░K B├ľL├ťM├ťNDE Y├ťKSEK├ľ─×REN─░M─░ ME BA┼×LADIM.HALEN 2.SINIF ├ľ─×RENC─░S─░Y─░M.E─×─░T─░M─░MDE MOL.B─░O.VE GENET─░K B├ľL├ťM├ťN├ť SE├çMEM─░M SEBEB─░ BU ALANA DUYDU─×UM ─░LG─░YD─░.B─░L─░M TEKN─░K DERG─░S─░N─░ DE BU NEDENLE TAK─░P ED─░YORUM.AYRICA GENET─░K ALANINA G├ľSTERD─░─×─░N─░Z ─░LG─░ NEDEN─░YLE DE AYRI B─░R MUTLULUK DUYUYORUM.B─░L─░M TEKN─░K KUL├ťB├ťN├ť KURMANIZ ─░SE TAKD─░RE DE─×ER B─░R ├çALI┼×MA…FARKLI ├ťN─░VERS─░TE VE B├ľL├ťMLERDEN ARKADA┼×LARIMIZIN ├çALI┼×MALARININ AYNI ├çATI ALTINDA TOPLANMASI VE B─░ZE ULA┼×MASI KUL├ťB├ťN├ťZ ARACILI─×I ─░LE OLAB─░L─░YOR.

BURCU YAZAR

HAL─░├ç ├ťNV.MOL.B─░O.VE GENET─░K B├ľL├ťM├ť 2.SINIF ├ľ─×RENC─░S─░Y─░M.ORTA├ľ─×REN─░M─░M─░ AFYON S├ťLEYMAN DEM─░REL FEN L─░SES─░NDE TAMAMLADIM.BEN─░M BU B├ľL├ťM├ť TERC─░H NEDEN─░M B─░RAZ FARKLI:GENET─░K HASTALIKLARLA SAVA┼× ─░├ç─░N BU ALANA Y├ľNELD─░M.KEND─░ A─░LEMDE DE VAR OLAN VE G├ťN├ťM├ťZDE DE ├çOK SIK RASTLANILAN KANSER HASTALI─×ININ TEDAV─░S─░ ├ťZER─░MDE ├çALI┼×MAK ─░ST─░YORUM.BU ALANDA DERG─░N─░Z VE ├çALI┼×MALARINIZ YOL G├ľSTER─░C─░ OLUYOR.T├ťRK├çE B─░R YAYIN OLARAK N─░TEL─░KLER─░N─░Z─░N TATM─░N ED─░C─░ OLMASI,E─×─░T─░C─░ VE ARA┼×TIRMACI

OLMANIZ DERG─░N─░ZE ─░LG─░M─░ ARTTIRIYOR.

D├ť┼×├ťNCELER─░M─░Z…

S├ťREKL─░ GEL─░┼×MEKTE VE KEND─░N─░ YEN─░LEMEKTE OLAN D├ťNYADA GENET─░K B─░L─░M─░N─░N YADSINAMAZ B─░R YER─░ OLDU─×UNU D├ť┼×├ťN├ťYORUZ.

GENET─░K M├ťHEND─░SL─░─×─░ VE MOLEK├ťLER B─░YOLOJ─░N─░N,GEN AKTARIMI TEKN─░─×─░ ─░LE BAKTER─░,B─░TK─░ VE HAYVANLARIN BAZI KALITSAL ├ľZELL─░KLER─░N─░ DE─×─░┼×T─░REB─░LMES─░ SONUCUNDA;

-TIPTA BAZI HASTALIKLARIN TANI VE TEDAV─░S─░

-B─░YOTEKNOLOJ─░ ─░LE CANLILARDAN YARARLANILARAK MALVE H─░ZMET ├ťRETMEK ├ťZERE B─░L─░M VE M├ťHEND─░SL─░K ─░LKELER─░N─░N UYGULANAB─░LMES─░

-SANAY─░DE DAHA FAZLA VE SAF ├ťR├ťN ELDE ED─░LMES─░

-BAKTERİLERİN İLAÇ SANAYİSİNDE VE TARIMDA YAYGIN OLARAK KULLANILABİLMESİ

-YAPI VE DE─×─░┼×T─░R─░LEN BAKTER─░LER ─░LE SANAY─░ ARTIKLARININ ORTADAN KALDIRILARAK ├çEVRE SORUNLARININ ├ç├ľZ├ťMLENEB─░LMES─░

-TRANSGEN─░K B─░TK─░LER KULLANILARAK BESLENME Z─░NC─░R─░NE G─░REN B─░TK─░LERDE DAHA KAL─░TEL─░ VE BOL ├ťR├ťN ELDE ED─░LMES─░ GENET─░K ├çALI┼×MALARININ ├ľNEM─░N─░ ARTIRMI┼×TIR.

B─░Z DE ├ľ─×REN─░M G├ľRD├ť─×├ťM├ťZ BU ALANDAK─░ GEL─░┼×MELER─░ ,OKULUMUZDA Y├ťR├ťT├ťLEN ARA┼×TIRMA PROJELER─░N─░ OKUYUCULARINIZLA PAYLA┼×MAK ─░ST─░YORUZ.

HAL─░├ç ├ťNV.MOL.B─░O.VE GENET─░K B├ľL├ťM├ťNDE Y├ťR├ťT├ťLMEKTE OLAN ARA┼×TIRMA PROJELER─░:

_KANSER MOLEK├ťLER B─░YOLOJ─░S─░ VE GENET─░─×─░(POL─░AM─░N VE KANSER)

_YEN─░ AROMAT─░K S─░TOK─░N─░NLER─░N MOL.B─░O.├çALI┼×MALARINDA KULLANILMASI

_ARAB─░DOPS─░S THAL─░ANA DOKU K├ťLT├ťR├ť ├çALI┼×MALARI

_PAULOWN─░A DOKU K├ťLT├ťR├ť ├çALI┼×MALARI

AYRICA OKULUMUZ AKADEM─░K KADROSUYLYA VE ─░STANBULDA ├çE┼×─░TL─░ SA─×LIK KURULU┼×LARINDA ARA┼×TIRMACILARLA R├ľPORTAJLAR YAPIP S─░ZLERLE PAYLA┼×AB─░LECE─×─░Z.

OKULUMUZ AKADEM─░K KADROSU:

PROF.DR.AT─░LLA ├ľZALPAN(HAL─░├ç ├ťNV.FEN EDEB─░YAT FAK.DEKANI)

PROF.DR.Z.NAR├çIN ├ťNSAL(AVRUPA B─░TK─░ TOPLULU─×U BA┼×KANI)

PROF.DR.ÇİMEN ATAK

YARD.DO├ç.DR.SAYNUR ├ľZD─░YAR

YARD.DOÇ.DR.ATOK OLGUN

┼×─░MD─░DEN BU ├çALI┼×MALARIMIZDA SUNACA─×INIZ ─░MKAN VE ─░LG─░YE ├çOK TE┼×EKK├ťR ED─░YORUZ.├çALI┼×MALARIMIZI EN ─░Y─░ ┼×EK─░LDE S─░ZE ULA┼×TIRAB─░LMEK D─░LE─×─░YLE…

GENET─░K HAR─░TANIN

ANLAMI VE GET─░RD─░KLER─░…

─░NSANIN YAPISI VE ├ľZELL─░KLER─░ H├ťCRE ├çEK─░RDE─×─░NDE YER ALAN 46 KROMOZOM ─░LE Y├ľNLEND─░R─░LMEKTED─░R.KROMOZOMLAR ─░├ç─░NDE YER ALAN YAKLA┼×IK 3M─░LYAR KADAR BAZ D─░Z─░S─░ Y─░NE YAKLA┼×IK 30000-80000 KADAR GEN─░ OLU┼×TURMAKTADIR.GENLER BAZ ├ç─░FTLER─░N─░N B─░R ARAYA GELEREK DOKULARIN PROTE─░N ─░├çER─░─×─░N─░N YAN─░ EN UFAK B─░R─░MLER─░N ├ľZELL─░KLER─░N─░ KODLAYAN ┼×─░FRELERD─░R.BU ┼×─░FRELERDE G├ľZ RENG─░M─░ZDEN BA─×I┼×IKLIK S─░STEM─░M─░Z─░N NASIL ├çALI┼×ACA─×INA KADAR B─░R├çOK B─░LG─░ SAKLIDIR.BUG├ťN ─░├ç─░N GEL─░NEN NOKTA BU BAZ D─░Z─░LER─░N─░N TAMAMININ ORTAYA ├çIKARILMASIDIR.

GEN HAR─░TASI ├ťZER─░NDE ├çALI┼×AN ARA┼×TIRMACILAR ├çALI┼×MALARINI SONU├çLANDIRDI.VE ─░NSANLI─×A TAR─░H─░ A├çIKLAMAYI CL─░NTON VE BLA─░R YAPTI.CELARA GENOMAT─░CS LABORATUARINDA ├çALI┼×MALARINI S├ťRD├ťREN CRA─░G VENTER┬ĺIN ARKADA┼×LARININ VE HARWARD TIP OKULUNUN B─░L─░M ADAMLARININ ├çALI┼×MALARININ SONU├çLARI TIP ALANINDA B─░R S├ťPR─░Z OLARAK DE─×ERLEND─░R─░LD─░.├ç├ťNK├ť ┬ôHAYATIN K─░TABI┬öSANDI─×IMIZDAN ─░NCEYM─░┼×.─░NSAN V├ťCUDUNDA 60000-100000GEN BULUNDU─×U TAHM─░N ED─░L─░RKEN SON ARA┼×TIRMALAR BU SAYIYI 30000-40000 ARASINDA G├ľSTERD─░.YAN─░ ─░NSANI MEYVE S─░NE─×─░ VE FAREDEN FARKLI KILAN GENLER─░N SAYISINDA ├çOK B├ťY├ťK B─░R FARK YOK…VE BELK─░ DE FAREN─░N GEN HAR─░TASI ─░NSANINK─░NDEN DE─×ERL─░…

GEN HAR─░TASININ GET─░RD─░KLER─░

─░NSANIN GEN HAR─░TASI ├çIKARILDI.FAKAT BU D─░Z─░LER─░N HANG─░ ANLAMA GELD─░─×─░,NELER─░ KODLADIGI HEN├ťZ B─░L─░NMEMEKTED─░R.ANCAK KODLANAN B├ľL├ťMLER─░N %1L─░K B─░R KISMINI OLU┼×TURAN B─░R B├ľLGE ─░├ç─░N B─░LG─░ SAH─░B─░Y─░Z.

EN ├ľL├ťMC├ťL 3 KROMOZOM

GENOM PROJES─░NDE YER ALAN ─░NG─░L─░Z ARA┼×TIRMACILAR ├ľL├ťMC├ťL HASTALIKLARA YOL A├çAN GENLER─░ EN FAZLA BULUNDURAN KROMOZOMLARI BEL─░RLED─░LER.TOPLAM 46 ADET(23 ├ç─░FT)BULUNAN ─░NSAN KROMOZOMLARININ 3┬ĺ├ť GENET─░K HASTALIKLARI DAHA FAZLA TA┼×IMA R─░SK─░NE SAH─░P─░LK A┼×AMADA ├ľZELL─░KLE BAZI GENLER─░N ├çE┼×─░TL─░ KANSER T├ťRLER─░ R─░SK─░N─░ ARTIRDI─×I BEL─░RLEND─░(├ľRNE─×─░N MEME KANSER─░NE YOL A├çAN GEN).AYRICA 30 KADAR GEN─░N DE YAKLA┼×IK 1500 HASTALI─×A YOL A├çTI─×I BEL─░RLEND─░.BU B─░LG─░ I┼×I─×INDA GENET─░K HASTALIKLARIN DO─×UM ├ľNCES─░ TANISI VE DO─×UM SONRASI TEDAV─░S─░ KOLAYLIK KAZANDI.BU Y├ľNTEMLE D─░YABETTEN ASTIMA,KANSERDEN KALP HASTALIKLARINA KADAR GENLERLE TA┼×INAN HASTALIKLAR DO─×UMDAN ├ľNCE B─░LE ANLA┼×ILAB─░LECEK VE HATTA M├ťDAHALE ─░LE ├ľNLENEB─░LECEK.AYRICA BAZI ORGANLARI KODLAYAN DNA B├ľL├ťMLER─░ BEL─░RLENEREK BU ORGANLARA B─░R KOPYA ├ťRET─░LMES─░ B├ľYLECE GER├çEKTEN ─░NSAN ─░├ç─░N ┬ôYEDEK PAR├çA┬öOLANA─×I YARATILMI┼× OLACAK

├ťLKEM─░ZDE DE HALEN DO─×UM ├ľNCES─░,SONRASI VE PRE─░MPLANTASYON(TUTUNMA ├ľNCES─░)GENET─░K TANI ├çALI┼×MALARI ├çE┼×─░TL─░ SA─×LIK KURULU┼×LARINDA S├ťRD├ťR├ťLMEKTE.B├ľYLECE A─░LELER KROMOZOM ANAL─░Z TESTLER─░ SONUCU DO─×ACAK ├çOCUKLARININ GENET─░K YAPISI,DOWN SENDROMU,MONGOL─░ZM G─░B─░ C─░DD─░ BEDENSEL VE Z─░H─░NSEL GER─░L─░KLER TA┼×IMA R─░SKLER─░ HAKKINDA B─░LG─░ SAH─░B─░ OLB─░L─░YORLAR.AYRICA A─░LELER─░NDE KALITSAL HASTALIKLAR (AKDEN─░Z ANEM─░S─░,ORAK H├ťCRE ANEM─░S─░,A─░LESEL AKDEN─░Z ATE┼×─░)BEL─░RLENM─░┼× OLAN B─░REYLERE DO─×UM ├ľNCES─░ TE┼×H─░S KONULUP TEDAV─░YE BA┼×LANILAB─░L─░YOR.

TE┼×H─░S ALANINDA B├ťY├ťK ETK─░LER─░ OLAN BU GEL─░┼×ME HASTALIKLARIN TEDAV─░S─░NDE DE B├ťY├ťK ADIMLAR ATILMASINA ─░MKAN VERD─░.GENET─░K ┼×─░FREN─░N ├ç├ľZ├ťLMES─░YLE MUTASYONLARIN YOL A├çTI─×I HASTALIKLAR DAHA DETAYLI ─░NCELENEB─░LD─░.BUNUN SONUCUNDA HASTANIN GENET─░K YAPISINA UYGUN VE YAN ETK─░LER─░ M─░N─░MUMA ─░ND─░R─░LM─░┼× SADECE HASTALIKLI B├ľLGEY─░ HEDEF ALAN BEDEN─░N GER─░ KALAN KISMINI ETK─░LEMEYEN ─░LA├çLAR GEL─░┼×T─░R─░LEB─░LECEK.

BEL─░RT─░LD─░─×─░ G─░B─░ HEN├ťZ ├çIKARILAN GEN HAR─░TASININ %1L─░K B─░R B├ľL├ťM├ť YORUMLANMI┼× DURUMDA.T├ťM B├ľLGELER─░N YORUMLANMASI ZAMAN ALACAK B─░R ├çALI┼×MA G─░B─░ G├ľR├ťN├ťYOR.AYRICA GENLER─░N ZAMAN ─░├ç─░NDE ├çE┼×─░TL─░ UYARANLARDAN ETK─░LENEREK DE─×─░┼×─░ME U─×RAMASI KES─░N OLARAK YORUMLANMALARINI ENGELL─░YOR.FAKAT B─░L─░M ADAMLARI BU KONUDA UMUTLU.B─░LG─░SAYARLAR YARDIMI ─░LE TESP─░T ED─░LM─░┼×,YORUMLANMI┼× GENLERE BENZER GENLER─░N ANAL─░Z ED─░LEB─░LECE─×─░N─░,GENLER─░N TEK TEK ANAL─░Z─░NE GEREK KALMAYACA─×INI B─░LD─░R─░YORLAR.B├ľYLECE DNA ANAL─░Z─░ ─░├ç─░N GEREKL─░ ,YILLAR S├ťRECEK ├çALI┼×MALAR KISA B─░R S├ťRECE SI─×DIRILAB─░LECEK.

GEN PROJES─░NDE HEN├ťZ YOLUN BA┼×INDAYIZ.FAKAT B─░L─░M DALLARININ GEL─░┼×─░M─░ VE ORTAK ├çALI┼×MALARIYLA BU YOL ├çOK HIZLI KATED─░LECEK G─░B─░ G├ľR├ťN├ťYOR.┬öHAYATIN SIRRI┬ö├ç├ľZ├ťLD├ť SIRA ANLAMINDA…

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Fuzzy Sets And Fuzzy Log─▒c Theory And Appl─▒cat─▒on

FUZZY SETS AND FUZZY LOGIC THEORY AND APPLICATION

Klasik k├╝melerden Bulan─▒k K├╝melere: B├╝y├╝k Paradigma De─či┼čikli─či

Aristo’nun Sonu (Fuzzy Logic)

Rahmetli Aristo vefat edileli 2000 y─▒ldan fazla oldu ama bilim d├╝nyas─▒ndaki etkileri ve k├Âkleri hala devam ediyor. Bug├╝n okullarda ders okularak okutulan hemen her ┼čeyin temeli Aristo’ya dayan─▒yor. Yani okudu─čumuz her ┼čey Aristo’nun d├╝┼č├╝nceleri ve ├žal─▒┼čmalar─▒ ├╝zerine kurulmu┼č bulunuyor. Rahmetli’nin en ├žok bilinen me┼čhur d├╝┼č├╝nce ve ├žal─▒┼čmalar─▒, “Canl─▒lar─▒n S─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒”, “Klasik Mant─▒k” ve “K├╝meler Teorisi” dir.

Bunlar─▒ anlatmam─▒n nedeni Aristo’nun vefat─▒n─▒n 2075. y─▒ld├Ân├╝m├╝ de─čil. Nedeni Aristo d├╝┼č├╝ncesinin ve prensiplerinin sonunun g├Âr├╝nm├╝┼č olmas─▒.

├ľrne─čin bir “k├╝meler teorisi” teorisini ele al─▒n. Aristo her konuda oldu─ču gibi bu konuda da ├žok d├╝┼č├╝nm├╝┼č ve ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼č:

1. Herhangi bir x eleman─▒ A k├╝mesine ya dahildir, yada dahil de─čildir.

2. “A k├╝mesine dahil olanlar” ile “A k├╝mesine dahil olmayanlar” ─▒n kesi┼čimi bo┼č k├╝medir. Bir eleman hem A k├╝mesine dahilken ayn─▒ zamanda hari├ž olamaz.

3. “A k├╝mesine dahil olanlar” ile “A k├╝mesine dahil olmayanlar” ─▒n birle┼čimi evrensel k├╝medir. Bir eleman A k├╝mesine hem dahil olmuyorken, hem de hari├ž olamaz.

Asl─▒nda 2. ve 3. kurallar 1. kural─▒n do─čal bir sonucudur ama her nedense matematik├žiler taraf─▒ndan maksat kural olsun ve s─▒navlarda “maddeler halinde s─▒ralay─▒n─▒z” ┼čeklinde sorulabilsin diye t├╝retilmi┼č ve hatta zor ezberlensin diye marifetmi┼č gibi latince isimler bile tak─▒lm─▒┼čt─▒r.

Bu kurallar ne i┼če yar─▒yor? ┼×u anda g├╝nl├╝k hayat─▒m─▒zda ve bilim hayat─▒m─▒zda tamamiyle bu kurallar─▒ kullan─▒yoruz. Yani bir vatanda┼č tutup “Veli Fenerbah├že’de oynuyor?” dedi─činde kimse ├ž─▒k─▒p ta “Tamam Veli Fenerbah├že’de oynuyor ama acaba Fenerbah├že’de oynam─▒yor olabilir mi?” diye sormuyor. Veya biri “┼čirket zarar etti” deyince “acaba ┼čirket zarar etmeye devam ederken zarar etmemeye de devam edebilir mi?” diye sormuyoruz. Bir insan hem “uzun insanlar” kategorisine girerken ayn─▒ zamanda “uzun olmayan insanlar” kategorisine girmiyor.

Ayn─▒ ┼čey bilgisayarda da ge├žerli. Her┼čey klasik mant─▒ka (1, 0′lar ve “ve, veya”lar, ki bunlar da yukar─▒da belirtti─čim ├╝├ž kurala dayan─▒yor) ba─čl─▒. Yani bir ┼čey ya var veya var de─čil. 1 ve 0 meselesi yani.

─░┼čte ┼čimdi bu mant─▒─č─▒n sonu g├Âr├╝nd├╝. Amerika’n─▒n bir ├╝niversitesinde g├Ârev yapan Lutfi Zadeh isimli bir bilim adam─▒ 1960′l─▒ y─▒llarda ┼č├Âyle demi┼č: Durun yahu, bir x eleman─▒ A k├╝mesine dahil de─čilken neden ayn─▒ zamanda A k├╝mesine dahil olmuyor olmas─▒n ki? Bu soruyu sordu─ču meslekta┼člar─▒ muhtemelen y├╝z├╝ne kar┼č─▒ “Hem┼čerim sen git biraz dinlen” derken, i├žlerinden “ya┼čl─▒l─▒k i┼čte ne olacak, Allah ┼čifa versin” deyip, haz─▒rlad─▒klar─▒ rapora “erken bunama” yazm─▒┼člard─▒r.

Lutfi Zadeh, ┼č├Âyle diyor: Neden her ┼čeyi illa 1 veya 0 olarak al─▒yoruz ki. Aradaki reel say─▒lar─▒n suyu mu ├ž─▒kt─▒. Rahmetli Aristo do─čal say─▒lardan ba┼čka say─▒ bilmedi─či i├žin 0,5 gibi say─▒lardan habersiz olabilir ama biz biliyoruz. ├ľrne─čin ┼č├Âyle diyebilelim: “x eleman─▒ A k├╝mesine 0.6 derecede ├╝ye iken, 0.2 derecede ├╝ye de─čildir”. (veya buna benzer ┼čeyler s├Âylemi┼č).

Gel zaman git zaman, Lutfi Zadeh’nin bu teorisi (ki buna Fuzzy Logic, Bulan─▒k Mant─▒k deniyor) mant─▒kl─▒ bulundu ve jet h─▒z─▒yla hemen her ┼čeye uyguland─▒. ┼×u anda ├Âzellikle Japonya taraf─▒ndan g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde uygulan─▒yor. Adamlar neredeyse Fuzzy ayakkab─▒ ├╝retecekler. Buzdolab─▒, ├çama┼č─▒r Makinalar─▒, Otomobil silecekleri vs her ┼čeyi “bulan─▒k” yap─▒yorlar.

Fakir’in de (ki bu ki┼či ben oluyorum), Bulan─▒k Mant─▒k’─▒n y├╝r├╝yen robotlara uygulanmas─▒ konusunda bir ├žal─▒┼čmas─▒ vard─▒r ve ge├žen A─čustos ay─▒nda yap─▒lan “Uluslararas─▒ Zeki Makinalar Konferans─▒na” kabul edilmi┼čtir. Fakir, ─░T├ť Makina ve elektronik fak├╝ltelerinde bu ├žal─▒┼čmay─▒ sunmu┼č ve hocalardan “feslefe yapmakla” su├žlanman─▒n d─▒┼č─▒nda herhangi bir olumsuz tepki almam─▒┼čt─▒r.

Konu bilgisayar d├╝nyas─▒n─▒n da ister istemez etkileyecektir. Mikroi┼člemci ├╝reticileri ┼čimdiden bulan─▒k komutlar─▒ kabul eden ├žipler i├žin kollar─▒ s─▒vad─▒rlar. Yani ileride bilgisayar taraf─▒ndan kontrol edilen araban─▒za “dikkat et hemen arkanda a─ča├ž var” dedi─činizde, araba size “‘hemen arka’ da ne demek, ka├ž santim arkamda bana bunu s├Âyle” demeyecek ve ne demek istedi─činizi anlayacakt─▒r.

Kimbilir belki de 20 y─▒l sonra aram─▒zda konu┼čurken ┼č├Âyle conversation’lara ┼čahit olaca─č─▒z:

- Soyguncu uzun muydu?

- Evet uzundu

- Peki uzun de─čil miydi?

- Evet evet uzun de─čildi. Yani hem uzundu hem de uzun de─čildi?

- Duydunmu Semih Fener’de oynayacakm─▒┼č?

- Ne m├╝thi┼č bir haber bu. Peki Fener de oynamayacakm─▒ym─▒┼č?

- Bilmiyorum. A├ž─▒klad─▒klar─▒ tek ┼čey “Fenerde oynamas─▒” ile ilgili. “Fenerde oynamamas─▒” ile ilgili a├ž─▒klamay─▒ yar─▒n bas─▒n toplant─▒s─▒nda yapacaklar.

- ┼×irket ge├žen y─▒l 200 milyar zarar etti?

- Peki ne kadar kar etti?

Giri┼č

Bu y├╝zy─▒lda matematik ve bilimde g├Âr├╝len ├že┼čitli paradigma de─či┼čiklikleri aras─▒nda belirsizlik kavram─▒yla ilgili olan─▒ belki de en dikkat ├žekici olan─▒d─▒r. Bilimde, bu de─či┼čiklik belirsizli─či istenilmeyen bir durum olarak g├Âren ve m├╝mk├╝n b├╝t├╝n durumlarda ka├ž─▒n─▒lmas─▒ gerekti─činde ─▒srar eden geleneksel anlay─▒┼čtan, belirsizli─či tolere eden ve bilimde bundan ka├ž─▒n─▒lmas─▒n─▒n m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒n─▒ iddia eden alternatif bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na do─čru dereceli bir ge├ži┼čle ortaya konuldu. Geleneksel yakla┼č─▒ma g├Âre, bilim b├╝t├╝n ortaya koydu─ču a├ž─▒klamalarda kesinlik i├žin u─čra┼čmal─▒yd─▒ ve bundan dolay─▒da belirsizlik bilimsel olmayan bir ┼čey olarak kabul g├Âr├╝yordu. Alternatif bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na g├Âre ise, belirsizlik, sadece ka├ž─▒n─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n olmayan bir durum de─čil ayn─▒ zamanda b├╝y├╝k bir fayda alan─▒ a├žan ve ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒lmas─▒ gereken ├Ânemli bir durumdu.

Bu bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒n de─či┼čmesinin ilk a┼čamas─▒ 19. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde fizik├žilerin molek├╝ler d├╝zeydeki ├žal─▒┼čmalar─▒yla ba┼člad─▒. Newton un mekanistik d├╝nyas─▒n─▒n kesinlik arzeden kurallar─▒ bu i┼člemlerle ili┼čkili oldu─ču halde, bu kurallar─▒n ger├žek uygulamalar─▒ varolan hesaplama tekniklerinin hatta ve hatta temel hesaplama limitlerinin bile ├žok ├Âtesinde sonu├žlara yol a├žmas─▒ bak─▒m─▒ndan imkans─▒z durumlar ortaya ├ž─▒kar─▒yordu. Yani, bu kesin kanunlar─▒n olu┼čturdu─ču sonu├žlar, sadece varolan bilgisayar teknolojisine dayanan pratikteki hesaplama metodlar─▒yla de─čil teoride bile kullan─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildi. Molek├╝ler d├╝zeyde ki fizik ├žal─▒┼čmalar─▒nda ortaya ├ž─▒kan ve ├ž├Âz├╝m i├žin farkl─▒ bir yakla┼č─▒m gerektiren bu ihtiya├ž birbirinden ba─č─▒ms─▒z istatistik metotlar─▒n─▒n geli┼čimine yol a├žt─▒. Newton fizi─činde, belirsizli─če yer vermeyen matematiksel analizin rol├╝ istatiksel mekanikte, olas─▒l─▒k teorisi taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒ ve bu teori asl─▒nda belirli bir tipteki belirsizliklerin giderilmesini ama├žl─▒yordu.

Matematiksel analiz yoluyla elde edilen analitik metotlar birbiriyle ili┼čkisi ├Âng├Âr├╝lebilir bir ┼čekilde d├╝zenlenmi┼č ├žok az say─▒da de─či┼čkeni i├žeren problemlere uygulanabilirken, bu durum istatistiki metotlar i├žin tam tersi bir karakter ta┼č─▒r. Bu metotlar ├žok fazla de─či┼čken gerektirdi─či gibi aralar─▒ndaki ili┼čkide ├Âng├Âr├╝lebilir olmay─▒p rassal niteliktedir. Bu iki temel metod birbirini tamamlay─▒c─▒ niteliktedir. Birini kulland─▒─č─▒n─▒z yerde di─čerini kullanamazs─▒n─▒z.

Bu tamamlay─▒c─▒l─▒─ča ra─čmen, bu metotlar sadece i├žinde komplekslik veya rassall─▒ktan birini bulunduran problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin i┼če yararlar. Waren Weaver bu iki t├╝r problem yap─▒s─▒ i├žin organize edilmi┼č basitlik ve organize edilmemi┼č karma┼č─▒kl─▒k kavramlar─▒n─▒ kullan─▒r ve b├╝t├╝n sistem problemleri i├žerisinde bu kavramsalla┼čt─▒rmalara ait problemlerin ├žok k├╝├ž├╝k bir yer tuttu─čunu ifade eder. ├ço─ču problem bu iki u├ž aras─▒nda yer almaktad─▒r asl─▒nda. Bu t├╝r sistemler deterministik olamayan zengin ili┼čkilere sahip nonlineer sistemlerdir. Weaver bu t├╝r problemleri organize edilmi┼č karma┼č─▒kl─▒k olarak kavramla┼čt─▒r─▒r. Bu sistemler, ya┼čamda, sosyal bilimler ve ├ževre bilimlerinde yayg─▒n oldu─ču kadar t─▒p ve modern teknolojinin uygulamalar─▒nda yayg─▒nca g├Âr├╝l├╝rler. II. D├╝nya sava┼č─▒nda bilgisayar teknolojisinin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ ve bu y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda h─▒zla geli┼čen g├╝c├╝, organize edilmi┼č karma┼č─▒kl─▒─č─▒ i├žinde bulunduran sistemlerle ilgilenmeyi m├╝mk├╝n hale getirdi. ├ço─ču bilim adam─▒n─▒n inanc─▒ ele al─▒nabilecek karma┼č─▒kl─▒k d├╝zeyinin kullan─▒mdaki hesaplama g├╝c├╝n├╝n d├╝zeyinde oldu─ču y├Ân├╝ndeydi. Daha sonralar─▒, yani 60 lar─▒n ba┼člar─▒nda, bu g├Âr├╝┼č daha ger├žek├ži bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla yer de─či┼čtirdi. Karma┼č─▒k sistemle ilgilenebilmenin kesin limitleri vard─▒ ki bu limitlerin hi├žbiri ne insan kabiliyeti ne de herhangi bir bilgisayar teknoloji taraf─▒ndan a┼č─▒labilirdi. Hans Bremerman kuantum teorisine dayanan baz─▒ g├Âzlemlerle b├Âyle bir s─▒n─▒r─▒ belirleyenlerden biriydi. Bremerman ┬ôHi├žbir bilgi i┼člem sisteminin saniyede 2×1047 bitten fazla bilgiyi i┼čleyemeyece─čini s├Âyl├╝yordu.

─░┼čleme zaman─▒ bir saniye ile ├Âl├ž├╝len bir bilgi par├žas─▒n─▒ i┼čleme s─▒n─▒r─▒n─▒ kullanarak, Bremerman b├╝y├╝kl├╝─č├╝ d├╝nyaya ve ├žal─▒┼čma s├╝resi de d├╝nyan─▒n ya┼č─▒na e┼čit olan bir bilgisayar─▒n 1093 bitten fazla bir bilgiyi i┼čleyemeyece─čini g├Âsterdi. Bu limit Bremerman limiti olarak kabul g├Âr├╝r ve bu miktardan fazla bilgi i┼člemeyi gerektiren problemlerede hesaplanamaz problemler denir.

Ger├žekte ├žok daha k├╝├ž├╝k ├Âl├žekteki problemler bile bu limiti a┼čacak niteliktedir. ├ťstesinden gelinemez bu limite ra─čmen, organize edilmi┼č komplekslik karakterine sahip bir ├žok problemlerle u─čra┼čmay─▒ s├╝rd├╝rmekteyiz. ├ç├╝nk├╝ bu problemler bizim i├žin ├žok ├Ânemlidir. B├Âylesi problemlerle m├╝cadeleyi s├╝rd├╝r├╝rken ana problemi tek bir soruda ifade etmek m├╝mk├╝nd├╝r. Karma┼č─▒kl─▒─č─▒ bilgi i┼člem limitlerimizi a┼čan sistemlere ve bunlarla ili┼čkili problemlerle nas─▒l ilgilenmeliyiz?

Genelde, problemlere sistemler arac─▒l─▒─č─▒yla yakla┼č─▒r─▒z. Bu sistemler, ger├žekli─čin bir k─▒sm─▒n─▒n

Modellenmesi olarak in┼ča edilirler. Ger├žekli─čin baz─▒ y├Ânleri kullan─▒larak kurulan bu modellerin amac─▒, do─čal veya insan yap─▒m─▒ olan baz─▒ ger├žek olgular─▒n do─čas─▒n─▒ anlamak, istenilen y├Ânde olguyu nas─▒l kontrol edebilece─čimizi ├Â─črenmek, ├že┼čitli senaryolar i├žin modellenen olgunun b├╝t├╝n kapasitesini kullanabilmek ve sistemin gelece─čine ili┼čkin gerekli ve yeterli ├Âng├Âr├╝leri yapabilmektir.

Bir model kurarken, her zaman beklenilen fayda en y├╝ksek yap─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒r. Bu ama├ž, b├╝t├╝n sistemlerin modellerinde ├╝├ž temel nitelikle yak─▒ndan ili┼čkilidir; karma┼č─▒kl─▒k, g├╝venilirlik ve belirsizlik. Bu nitelikler ve istenilen ama├ž aras─▒ndaki ili┼čki hen├╝z tam anlam─▒yla anla┼č─▒labilmi┼č de─čildir. Biz sadece faydan─▒n en y├╝ksek olabilmesi i├žin belirsizli─čin bu nitelikler aras─▒nda en ├Ânemli yeri tuttu─čunu bilmekteyiz. Fakat, yaln─▒z ba┼č─▒na de─čerlendirildi─činde genellikle istenilmeyen bir durum olan belirsizlik, di─čer niteliklerle ili┼čkisinin getirece─či sonu├žlar itibariyle ├Ânemli bir de─čer ta┼č─▒r. Belirsizli─čin fazlala┼čmas─▒na izin vermek, karma┼č─▒kl─▒─č─▒n azalmas─▒na sebep olurken g├╝venilirli─čin artmas─▒na yol a├žar. Sistem modellenmesinde, her bir modelleme problemi i├žin optimum seviyede belirsizli─če izin veren metotlar geli┼čtirmek izlenilecek en iyi yoldur.

Ara┼čt─▒rmac─▒lar taraf─▒ndan yap─▒lan incelemeler sonucu belirsizli─čin bu ├Ânemli rol├╝n├╝n anla┼č─▒lmas─▒, geleneksel anlay─▒┼čtan belirsizli─či temel alan modern anlay─▒┼ča ge├ži┼či sa─člayan d├Ân├╝┼č├╝m├╝ ba┼člatm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde, ihtimal teorisinden farkl─▒ olarak belirsizlikle ilgili bir ├žok teorinin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├Âr├╝ld├╝. Bu teorilerle ayn─▒ zamanda bir den ├žok belirsizlik t├╝r├╝n├╝n oldu─ču ve ihtimaller teorisinin bu belirsizlik t├╝rlerinden sadece biriyle ilgilendi─či ortaya ├ž─▒kt─▒.

1930 larda ├╝nl├╝ Amerikan filozofu Max Black taraf─▒ndan belirsizli─či a├ž─▒klay─▒c─▒ ├Ânc├╝ kavramlar geli┼čtirilmi┼č olsa bile, bug├╝n 1965 te L├╝tfi Askerzade taraf─▒ndan yay─▒nlanan makale modern anlamda belirsizlik kavram─▒n─▒n de─čerlendirilmesinde ├Ânemli bir nokta olarak kabul edilir. Askerzade, bu makale de, kesin olmayan s─▒n─▒rlara sahip nesnelerin olu┼čturdu─ču bulan─▒k k├╝me teorisini ortaya koydu. Zadeh┬ĺin bu makalesinin ├Ânemi sadece ihtimaller teorisine kar┼č─▒ duru┼ču ilgili de─čil, ayr─▒ca ihtimaller teorisinin temelini olu┼čturan Aristo mant─▒─č─▒na kar┼č─▒ da bir meydan okumayd─▒.

Bulan─▒k k├╝me teorisinin ├╝yelikten ├╝ye olmamaya dereceli ge├ži┼či ifade etmesindeki yetene─či geni┼č faydalar─▒ olan bir niteliktedir. Bize, belirsizli─čin ├Âl├ž├╝lmesin de g├╝├žl├╝ ve anlaml─▒ ara├žlar sunmas─▒n─▒n yan─▒s─▒ra, do─čal dilde ifade edilen belirsiz kavramlar─▒n anlaml─▒ bir ┼čekilde temsilini de vermektedir. Fakat Aristo mant─▒─č─▒ ├╝zerinde temellenen, klasik k├╝me teorisi verilen bir alana ait b├╝t├╝n bireyleri incelenen ├Âzelli─če g├Âre ikiye ay─▒r─▒r; k├╝meye ait olan elemanlar ve ait olmayanlar. K├╝meye ├╝ye ve ├╝ye olmayan elemanlar aras─▒nda kesin ve belirsiz olmayan bir ayr─▒m vard─▒r. Do─čal dilde ifade edilen ve ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z ├žo─ču s─▒n─▒fland─▒rma kavram─▒, bu t├╝rde bir karakter de de─čildir. ├ľrne─čin; uzun insanlar k├╝mesi, pahal─▒ arabalar k├╝mesi, yak─▒n s├╝r├╝┼č mesafesi, g├╝venilir kar ara├žlar─▒, birden ├žok b├╝y├╝k say─▒lar─▒n olu┼čturdu─ču k├╝me gibi kavramlar klasik k├╝menin ├Âng├Ârd├╝─č├╝ ┼čekilde incelenemezler. Bu k├╝meleri, kesin olmayan s─▒n─▒rlara sahip olarak kabul ederiz ve ├╝yelikten ├╝ye olmamaya ge├ži┼čin dereceli oldu─čunu g├Âz ├Ân├╝ne alarak i┼člem yapar─▒z.

Bulan─▒k bir k├╝me ├žal─▒┼čma yap─▒lan alana ait her bir bireye matematiksel olarak k├╝medeki ├╝yelik derecesini temsil eden bir de─čer atayarak tan─▒mlan─▒r. Bu de─čer eleman─▒n bulan─▒k k├╝me taraf─▒ndan ifade edilen kavrama uygunluk derecesini ifade eder. Bundan dolay─▒ bireylerin k├╝meye ait olmas─▒ farl─▒la┼č─▒r. ├ťyelik dereceleri 0 ile 1 aras─▒ndaki ger├žel say─▒larla temsil edilirler. Tam ├╝ye olma ve ├╝ye olmama durumu, bulan─▒k k├╝mede hala s─▒ras─▒yla 1 ve 0 de─čerleriyle kar┼č─▒lan─▒r. Bundan dolay─▒ da, klasik k├╝me kavram─▒ bulan─▒k k├╝me kavram─▒n─▒n bu iki de─čere k─▒s─▒tlanm─▒┼č ├Âzel bir ┼čekli olarak g├Âr├╝lebilir.

Bulan─▒k k├╝me ├╝zerine yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├╝nden bu yana h─▒zla b├╝y├╝m├╝┼čt├╝r. Olu┼čturdu─ču kavramsal ├žer├ževe ve sonu├žlar─▒ itibariyle ┼ču anda olduk├ža geni┼č bir perspektife sahiptir. Uygulama alanlar─▒n─▒n geni┼čli─či ve bu alanlarda olu┼čturdu─ču sonu├žlar─▒n etkisi bak─▒m─▒ndan bulan─▒k k├╝me teorisi bug├╝n bilimsel ├žal─▒┼čmalarda ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r.

Bulan─▒k K├╝meler

Klasik k├╝meler ├╝ye olma ve ├╝ye olmama ili┼čkisi ├žer├ževesinde geli┼čtirilmi┼čtir. Bu t├╝r k├╝meleri ifade etmek i├žin ├Âzel bir fonksiyon tan─▒mlanabilir ve bu fonksiyona karakteristik fonksiyon denilir. Karakteristik fonksiyon her bir elemana 1 ve 0 de─čerlerinden birini ├╝yelik durumuna g├Âre atayarak evrensel k├╝me ├╝zerinde tan─▒mlanan ve bizim ilgilendi─čimiz ├Âzelli─če sahip olan elemanlar─▒n olu┼čturdu─ču k├╝meyi belirler.

├ľrne─čin; X evrensel k├╝mesi ├╝zerinde belirli bir ├Âzelli─či ta┼č─▒yan elemanlar─▒ ay─▒rarak olu┼čturdu─čumuz A k├╝mesini karakteristik fonksiyon yard─▒m─▒yla;

“x ├Ä X,

verilir. Fonksiyon A k├╝mesine ait elemanlara 1 de─čerini, ait olmayan elemanlara ise 0 de─čerini atamaktad─▒r.

Bu fonksiyon evrensel k├╝menin elemanlar─▒na belirli bir aral─▒kta olmak ├╝zere ve g├Âzlem alt─▒ndaki k├╝menin elemanlar─▒n─▒n ├╝yelik derecelerini ifade edecek bi├žimde genelle┼čtirilebilir. Daha y├╝ksek de─čerler ├╝yelik derecesinin y├╝ksekli─čini g├Âsterir. Bu fonksiyona ├╝yelik fonksiyonu ve bu fonksiyonun olu┼čturdu─ču k├╝meye bulan─▒k k├╝me denir.

X bo┼č olmayan bir k├╝me olsun. X┬ĺdeki bir Bulan─▒k A k├╝mesi

” x├ÄX i├žin; A: X ├á [0,1] fonksiyonu ile verilir.

A ya bulan─▒k k├╝meye kar┼č─▒l─▒k gelen ├╝yelik fonksiyonu ad─▒ verilir. Bulan─▒k A k├╝mesi ise X deki her eleman─▒n ├╝yelik derecesiyle birlikte olu┼čturdu─ču k├╝medir. x┬ĺin A ya ait olma veya ├╝yelik derecesi A(x) olarak okunur.(┬ÁA olarak da g├Âsterilebilir)

├ťyelik fonksiyonunun de─čer aral─▒─č─▒ i├žin yayg─▒n olarak [0,1] aral─▒─č─▒ kullan─▒l─▒r. Bu durumda, her ├╝yelik fonksiyonu bir klasik evrensel k├╝menin elemanlar─▒n─▒ bu aral─▒ktaki bir say─▒ya kar┼č─▒l─▒k getiren bir fonksiyondur.

Bulan─▒k k├╝me kavram─▒n─▒n temsili i├žin genel olarak;

A: X à [0,1]

┬ÁA: X ├á [0,1]

g├Âsterimlerinden biri kullan─▒l─▒r. Herbir blan─▒k k├╝me tamam─▒yla ve tek olarak ├Âzel bir ├╝yelik fonksiyonu taraf─▒ndan belirlenir. Bu itibarla g├Âsterimler aras─▒nda da bir kar─▒┼č─▒kl─▒k do─čmaz. Biz burada ikinci g├Âsterimi kullanmay─▒ tercih edece─čiz.

Bulan─▒k k├╝meler daha ├Ânce de ifade edildi─či ├╝zere do─čal dildeki belirsiz ve bulan─▒k kavramlar─▒ temsil etmemize ve onlar─▒ matematiksel olarak ifade etmemizi m├╝mk├╝n k─▒larlar. Bu temsil i┼člemi sadece kavram─▒n kendisine de─čil kavram─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ alana da ba─čl─▒d─▒r. ├ľrne─čin; ┬ôy├╝ksek ─▒s─▒┬ö kavram─▒ hava olaylar─▒ i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒nda olu┼čturulabilecek bulan─▒k k├╝meyle, bir n├╝kleer reakt├Âr i├žindeki ─▒s─▒y─▒ ifade etmede kullan─▒ld─▒─č─▒nda olu┼čturulabilecek bulan─▒k k├╝me birbirinden tamam─▒yla farkl─▒ olmas─▒ gerekti─či a├ž─▒kt─▒r. Hatta ayn─▒ alan i├žerisinde ki ayn─▒ kavram─▒n farkl─▒ bulan─▒k k├╝melerle ifade edilebilece─či durumlar─▒n olmas─▒ imkan dahilindedir. Fakat, b├Âylesi durumlarda bu farkl─▒ k├╝melerin baz─▒ temel nitelikler bak─▒m─▒ndan birbirine benzemesi gerekir.

├ťyelik fonksiyonlar─▒ bir ├žok farkl─▒ ┼čekillerde olabilir. ├ľzel bir ┼čeklin uygun olup olmayaca─č─▒n─▒ tesbit etmek ├žal─▒┼č─▒lan uygulama alan─▒ taraf─▒ndan elde edilen verilerle belirlenir. Fakat, bir├žok uygulama bu t├╝r ┼čekil de─či┼čikliklerine kar┼č─▒ ├žok fazla duyarl─▒l─▒k g├Âstermezler. Hesaplama a├ž─▒s─▒ndan getirdi─či kolayl─▒klar g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak istenilen ┼čekilde ├╝yelik fonksiyonunun se├žilmesi, bulan─▒k k├╝me teorisinin esnekli─čini yans─▒tmas─▒nda ├Âne ├ž─▒kan bir durumdur. ├ço─ču durumda, ├╝├žgen ve yamuk ├╝yelik fonksiyonlar─▒ i┼čimizi g├Ârecek niteliklere sahiptir.

┼×ekil 2. ┬ô3 e yak─▒n reel say─▒lar k├╝mesi┬ö kavram─▒n─▒n de─či┼čik ├╝yelik fonksiyonlar─▒yla g├Âsterimi

├ťstte, ┬ô3 e yak─▒n reel say─▒lar k├╝mesi┬ö kavram─▒n─▒ temsil eden ├╝yelik fonksiyonuna ait iki ├Ârnek vard─▒r. A├ž─▒kca g├Âr├╝lmektedir ki bulan─▒k k├╝melerin kullan─▒┼čl─▒l─▒─č─▒ b├╝y├╝k oranda bizim, farkl─▒ kavramlara uygun ├╝yelik derecesi fonksiyonlar─▒n─▒ olu┼čturabilme becerimize dayanmaktad─▒r. Bu fonksiyonlar analitik olarak;

(3-x)/3 ,0

x<3

A1(x) = (6-x)/3 ,3

x<6 A2(x) =

0 ,di─čer haller

olarak verilir.

┼×ekillerden de g├Âr├╝lece─či ├╝zere fonksiyonlar 3 de en y├╝ksek ├╝yelik derecesini almakta ve 3 ├╝n her iki taraf─▒nda simetrik bir vaziyettedir. Bu kavram─▒ ifade eden di─čer fonksiyonlar─▒nda bu ├Âzellikleri ta┼č─▒mas─▒ gerekti─či a├ž─▒kt─▒r.

G├╝nl├╝k kullan─▒m diline ait olan d├╝┼č├╝k, orta seviye, y├╝ksek ve bunun gibi kavramlar─▒ temsil eden ├že┼čitli bulan─▒k k├╝meler bir de─či┼čkenin durumlar─▒n─▒ tan─▒mlamak amac─▒yla kullan─▒l─▒rlar. Bu de─či┼čkenlere bulan─▒k de─či┼čkenler ve onun alt durumlar─▒na da bulan─▒k terimler denilir. ├ľrne─čin ┬ô─▒s─▒┬ö kavram─▒ kendi i├žinde ├žok d├╝┼č├╝k, d├╝┼č├╝k, orta seviye, y├╝ksek ve ├žok y├╝ksek gibi durumlarla nitelenebilen bulan─▒k bir de─či┼čken olarak al─▒nabilir. Bu durumda, [0,100] aral─▒─č─▒nda ki ─▒s─▒ de─čerlerine kar┼č─▒l─▒k gelecek uygun bulan─▒k k├╝meler a┼ča─č─▒daki ┼čekildeki gibi se├žilebilirler.

(a)

[ )[ )[ )[ )[ ) (b)

┼×ekil 2.2 Is─▒ de─či┼čkeninin [0,100] aral─▒─č─▒nda ald─▒─č─▒ alt durumlar─▒n

bulan─▒k ve klasik de─či┼čkenler yard─▒m─▒yla g├Âsterilmesi

Is─▒ de─či┼čkenini klasik k├╝meler yard─▒m─▒yla tan─▒mlamaya ├žal─▒┼čsayd─▒k bir taraf─▒ a├ž─▒k aral─▒klar ├╝zerinde tan─▒ml─▒ fonksiyonlar elde edecektik. Yukar─▒daki ikinci ┼čekil bu durumu g├Âstermektedir.

Bulan─▒k de─či┼čkenlerin ├Ânemi kavrama ait bu durumlar aras─▒ndaki ge├ži┼či yans─▒tabilmesindeki kolayl─▒kta yatar. Bu durumda da bilersizlik alt─▒nda yap─▒lan y├Ântem ve ├Âl├ž├╝mlerle ilgilenme ve onlar─▒ ifade etme de di─čer y├Ântemlerden daha ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar verir. Geleneksel klasik de─či┼čkenler ise bu kapasiteden yoksundurlar. Bir durumun klasik de─či┼čkenler yard─▒m─▒yla tan─▒mlanmasi matematiksel olarak do─čru oldu─ču halde, ka├ž─▒n─▒lmaz ├Âl├ž├╝m hatalar─▒ kar┼č─▒s─▒nda ger├že─če uygunluk g├Âstermezler. Herbiri klasik de─či┼čkenlerle kesin yani belirsizlik t┼č─▒mayan bir ┼čekilde tan─▒mlanm─▒┼č bu durumlar─▒n aras─▒nda ki s─▒n─▒rlar─▒n civar─▒ndaki de─čerler i├žin yap─▒lacak bir ├Âl├ž├╝m sadece durumlar─▒n birini destekleyici bir g├Âzlem olarak al─▒n─▒r. B├Âylesi bir karar ka├ž─▒n─▒lmaz olarak belirsizlik i├žerse dahi matematiksel tan─▒mlamalar ve hesaplamalar buna g├Âre yap─▒l─▒r. Herhangi bir ├Âl├ž├╝m├╝n s─▒n─▒r─▒n her iki taraf─▒ndaki durular i├žinde destekleyici bir g├Âzlem olarak kabul edilmesi gerekti─či yer olan bu de─čerler de belirsizlik en y├╝ksek d├╝zeye ula┼č─▒r. Fakat, klasik de─či┼čkenler yoluyla i┼člemler yap─▒l─▒rken bu durumlar dahi g├Ârmezlikten gelinir ve ihmal edilir. Yap─▒lan ┼čey, durumlar aras─▒ s─▒n─▒r de─čerini keyfi matematiksel tan─▒mlamalarla sadece tek bir duruma aitmi┼č gibi g├Âstemek ve deneysel ├Âl├ž├╝mlerde bu de─čerin tek bir duruma ait destekliyici bir de─čer olarak kabul edilmesidir.

Bulan─▒k de─či┼čkenler, belirsizlikleri deneysel verilerin bir par├žas─▒ olarak ele ald─▒lar─▒ndan dolay─▒, ge├že─če daha uygundurlar ve bize olgular hakk─▒nda klasik de─či┼čkenler dayanan bilgilerden daha do─čru bilgiler verirler. ├ťnl├╝ fizik├ži Einstein bu durumu ┼ču ┼čekilde ifade etmi┼čtir: ┬ôMatemati─čin kavramlar─▒ kesin olduklar─▒ s├╝rece ger├že─či yans─▒tmazlar, ger├že─či yans─▒tt─▒klar─▒ s├╝rece de kesin de─čillerdir.

Bulan─▒k k├╝meler ├╝zerine kurulan matematiksel yap─▒, klasik matematikten daha fazla a├ž─▒klay─▒c─▒ bir g├╝ce sahip olmas─▒na ra─čmen kullan─▒labilirli─či uygulama alanlar─▒nda kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan kavramlar i├žin uygun ├╝yelik fonksiyonlar─▒n─▒n in┼ča edilmesine ba─čl─▒d─▒r. Fakat, bu i┼člemin tatmin edici d├╝zeyde ger├žekle┼čmesi bir ├žok ek ara┼čt─▒rma gerektirir.

BULANIK K├ťMELER─░N ├ľZELL─░KLER─░

Bu b├Âl├╝mde bulan─▒k k├╝meleri ilgilendiren baz─▒ basit kavramlar ├╝zerinde durulacakt─▒r. Bu kavramlar─▒n en ba┼č─▒nda bulan─▒k k├╝melerle klasik k├╝meler aras─▒nda ili┼čki kurmam─▒z─▒ sa─člayan a-kesimi ve kuvvetli a-kesimi kavram─▒ vard─▒r.

X klasik k├╝mesi ├╝zerinde tan─▒ml─▒ bulan─▒k A k├╝mesinin a-kesimi ve kuvvetli a-kesimi

aA = { x

A(x) ³ a} , aÎ[0,1]

a+A = { x

A(x) > a} , aÎ[0,1]

Bulan─▒k bir A k├╝mesinin a-kesimi, klasik X k├╝mesinin A bulan─▒k k├╝mesi i├žerisindeki a say─▒s─▒ndan b├╝y├╝k veya e┼čit ├╝yelik derecesine sahip elemanla─▒r─▒n olu┼čturdu─ču klasik bir k├╝medir. a-kesimi ve kuvvetli a-kesimi kavram─▒n─▒n do─črudan tan─▒mdan elde edilecek ├Ânemli ├Âzelliklerinden biri, a n─▒n artmas─▒yla beraber ona kar┼č─▒l─▒k gelen a-kesim k├╝mesinin k├╝├ž├╝lmesidir. Dolay─▒s─▒yla, A bulan─▒k bir k├╝me ve

a1, a2 Î [0,1] ve a1 < a2 olmak üzere

a1A ├Ő a2A ve a1+A ├Ő a2+A oldu─ču a├ž─▒kt─▒r.

Ayr─▒ca herhangi bir a-kesimi a┼ča─č─▒daki ├Âzellikleri de yukar─▒da belirtilen ├Âzellikten dolay─▒ sa─člar;

a1A Ç a2A = a1A ve a1+A Ç a2+A= a1+A

a1A ├ł a2A = a1A ve a1+A ├ł a2+A= a1+A

Yani, a-kesimleri yuvalanm─▒┼č aral─▒klardan olu┼čan klasik k├╝meler meydana getirirler.

A bulan─▒k k├╝mesinin farkl─▒ a-kesimlerini temsil eden b├╝t├╝n a d├╝zeylerinin k├╝mesine A n─▒n d├╝zey k├╝mesi denir ve

L (A) ={a┬ŻA(x) = a, $x├ÄX} ┼čeklinde verilir.

┼×ekil 2.3 Farkl─▒ a de─čerlerine kar┼č─▒ gelen a-kesim k├╝meleri

A bulan─▒k k├╝mesinin dayana─č─▒, X evrensel k├╝mesinin A bulan─▒k k├╝mesi i├žerisinde ├╝yelik derecesi 0 dan b├╝y├╝k b├╝t├╝n elemanlar─▒n─▒n olu┼čturdu─ču k├╝medir. Dayanak k├╝mesi a-kesimi yard─▒m─▒yla da yaz─▒labilir.

0+A = day(A)={ x

A(x) >0 }

olarak yaz─▒l─▒r.

1A = ├Âz(A)={ x

A(x) = 1 }

k├╝mesine de A┬ĺn─▒n ├Âz├╝ denir. A bulan─▒k k├╝mesinin ├Âz k├╝mesi, ├╝yelik dereceleri 1┬ĺe e┼čit olan elemanlar─▒n olu┼čturdu─ču k├╝medir. A i├žerisinde ├╝yelik derecesi 1┬ĺden b├╝y├╝k bir eleman olmad─▒─č─▒ndan dolay─▒ g├Âsterim olarak 1A a-kesimi de se├žilebilir. A n─▒n 0 ile 1 aras─▒nda kalan ├╝yelik derecelerini alan elemanlar─▒n olu┼čturdu─ču k├╝meye de A┬ĺn─▒n s─▒n─▒r─▒ denir.

S─▒n─▒r(A)= { x

0< A(x) < 1}

ile verilir. En y├╝ksek ├╝yelik derecesine A n─▒n y├╝ksekli─či denir ve formel olarak

h(A) = sup A(x)

┼čeklinde g├Âsterilir. E─čer A┬ĺn─▒n en b├╝y├╝k ├╝yelik derecesi 1,yani h(A)=1 ise A ya normal bulan─▒k k├╝me, aksi takdirde normal olmayan bulan─▒k k├╝me denir. Normalle┼čtirilmek istenilen bir bulan─▒k k├╝me, k├╝me i├žerisindeki b├╝t├╝n ├╝yelik derecelerinin h(A) ya b├Âl├╝nmesiyle elde edilir.

Bu tan─▒mlar─▒ bir ├Ârnekli ├Âzetlemek m├╝mk├╝nd├╝r: x bir sabit disk┬ĺin bir dakikadaki d├Ânme h─▒z─▒ olarak kabul edilsin. Elde bulunan ├Âl├žme aletlerinin yetersizli─či dolay─▒s─▒yla x hi├žbir zaman kesin bir ┼čekilde ┼čekilde ├Âl├ž├╝lemeyece─čini kabil ediyoruz. Bu durumda ┼ču ├Ânermeyi yapmak daha ger├žek├ži olur:

┬ôSabit diskin d├Ânme h─▒z─▒ nerdeyse tam olarak x ┬Ĺe e┼čittir.┬ö

E─čer sabit diskin i┼člevi hakk─▒nda istatistiksel veriler mevcutsa, olas─▒l─▒k teorisi yakla┼č─▒mlar─▒ ile bilinen hata hesaplamalar─▒ kullan─▒larak yukar─▒daki ├Ânerme modellenmelidir. Fakat elde modellemeyi yapacak ├Âl├ž├╝de bir veri yoksa yada yeterince kesin ve hassas de─čerler bulunmuyorsa d├Ânme h─▒z─▒ kavram─▒ bulan─▒k k├╝melere yoluyla ifade edilebilir. Elde veri bulunmasa dahi bulan─▒k k├╝melerle d├Ânme h─▒z─▒n─▒ tan─▒mlamak m├╝mk├╝nd├╝r.

┼×ekil 2.4 Bir sabit diskin d├Ânme h─▒z─▒n─▒ belirten A bulan─▒k k├╝mesi ve A n─▒n dayanak, ├Âz ve s─▒n─▒r k├╝meleri

Ara┼čt─▒rmac─▒ d├Ânme h─▒z─▒n─▒ tan─▒mlamak i├žin yukar─▒daki gibi bir A bulan─▒k k├╝mesini se├žebilir. Bu durumda d├Ânme h─▒z─▒n─▒n a┬ĺdan k├╝├ž├╝k ve d┬ĺden b├╝y├╝k olamayaca─č─▒ ve b ile c aras─▒nda herhangi bir de─čer almas─▒n─▒n nerdeyse kesin olaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu nedenle [a,d] aral─▒─č─▒ k├╝menin deste─či( support) ve [b,c] aral─▒─č─▒da ├Âz├╝( core) olarak adland─▒r─▒l─▒r.

Bulan─▒k k├╝melerin konvekslik ┼čart─▒ a┼ča─č─▒daki e┼čitsizlikle belirlenir;

” x1, x2 ├Ä R ve l ├Ä [0,1] olmak ├╝zere R ├╝zerinde tan─▒ml─▒ A bulan─▒k k├╝mesinin elemanlar─▒

A(l.x1+(1-l)x2)┬│ min(A(x1),A(x2))

sa─čl─▒yorsa bu durumda A bulan─▒k k├╝mesine konvekstir denir.

┼×ekil 2.5 Konveks olmayan normal bulan─▒k A k├╝mesinin ├╝yelik fonksiyonu

Bu ├Âzellik klasik k├╝melerin konvekslik kavram─▒n─▒n bir genelle┼čtirmesi olarak g├Âr├╝lebilir. Tutarl─▒ bir genelle┼čtirmenin yap─▒labilmesi, konveks bir bulan─▒k k├╝menin a ├Ä [0,1] de─čerlerini alan b├╝t├╝n a-kesimlerinin konveks olmas─▒yla m├╝mk├╝nd├╝r. Bulan─▒k k├╝menin konvekslik ├Âzelli─činin olmad─▒─č─▒ a-kesim k├╝melerinden herhangi birinin konveks olmad─▒─č─▒ g├Âsterilerek ispatlanabilir.

BULANIK K├ťMELER ├ťZER─░NDE ─░┼×LEMLER

Klasik k├╝meler ├╝zerinde tan─▒mlanan ├╝├ž temel i┼člem olan t├╝mleyen alma, birle┼čim ve kesi┼čim i┼člemlerinin bulan─▒k k├╝meler ├╝zerine geni┼čletilmesi i┼člemini birden fazla yolla yapmak m├╝mk├╝nd├╝r. Uygulama alan─▒n─▒n getirdi─či ├Âzelliklere g├Âre yeni i┼člemler tan─▒mlanabilir. Bulan─▒k k├╝melerin bu y├Ân├╝, klasik k├╝melerden ayr─▒ld─▒─č─▒ ├Ânemli noktalardan biridir. Fakat, genelde standart bulan─▒k k├╝me i┼člemleri olarak adland─▒r─▒lan ├Âzel bir geni┼čletme i┼člemi bulan─▒k k├╝me teorisinde daha ayr─▒cal─▒kl─▒ bir yer tutar.

Standart t├╝mleyen alma i┼člemi, X k├╝mesi ├╝zerinde tan─▒ml─▒ bulan─▒k A k├╝mesinin ├╝yelik fonksiyonu yard─▒m─▒yla;

” x ├ÄX, ├śA(x) = 1┬ľ A(x)

olarak tan─▒mlan─▒r.

Kesi┼čim ve birle┼čim i├žin standart i┼člemler, verilen iki bulan─▒k A ve B k├╝mesinin ├╝yelik fonksiyonlar─▒ yard─▒m─▒yla;

” x ├ÄX, (A├çB)(t) = min[A(t), B(t)] = A(t) ├Ö B(t)

” x ├ÄX, (A├łB)(t) = max[A(t), B(t)] = A(t) ├Ü B(t)

olarak verilir. Kesi┼čim i┼člemindeki min operat├Âr├╝ k├╝menin ayn─▒ elemana ait ├╝yelik derecelerinden k├╝├ž├╝k olan─▒n─▒n al─▒nmas─▒ gerekti─čini belirtirken, birle┼čim i┼člemi i├žin tan─▒ml─▒ max operat├Âr├╝ b├╝y├╝k ├╝yelik derecesine sahip olan eleman─▒n ├╝yelik derecesinin atand─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir. Min ve max operat├Ârlerinin birle┼čme ├Âzelli─či dolay─▒s─▒yla bu tan─▒mlar herhangi say─▒da bulan─▒k k├╝me ├╝zerine de geni┼čletilebilirler.

┼×ekil 2.5 A ve B bulan─▒k k├╝melerinin a) Birle┼čim , b) Kesi┼čim c) A t├╝mleyen k├╝melerinin

├╝yelik fonksiyonlar─▒ yard─▒m─▒yla g├Âsterimi

Daha ├Âncesinde konveks veya normal olan bulan─▒k bir k├╝menin bu i┼člemler esnas─▒nda ├Âzelliklerinden baz─▒lar─▒n─▒ kaybetmesi m├╝mk├╝nd├╝r. Yukar─▒daki ┼čekillerden g├Âr├╝lece─či ├╝zere A ve B bulan─▒k k├╝meleri i┼člem ├Âncesinde normal ve konveks olduklar─▒ halde, sonu├žta ortaya ├ž─▒kan A├łB k├╝mesi konveks olmayan bir k├╝me, A├çB k├╝mesi de normal olmayan bir k├╝me olu┼čtururlar. A n─▒n t├╝mleyeni ise sadece konvekslik ├Âzelli─čini kaybetmi┼čtir.

Klasik k├╝meler teorisinden bildi─čimiz k├╝me i┼člemlerinin ├Âzellikleri bulan─▒k k├╝meler i├žin de ge├žerlidir. ─░spats─▒z verilecek bu ├Âzellikler aras─▒nda ├želi┼čmezlik ili┼čkisi veya ortan─▒n d─▒┼članmas─▒ olarak adland─▒r─▒lan ├Âzellikle, ├╝├ž├╝nc├╝ ┼č─▒kk─▒n olanaks─▒zl─▒─č─▒ ilkesi bulan─▒k k├╝me teorisinin en ├Ânemli ay─▒rt edici karakteristi─čini ortaya koyarlar. Bu ilkeler;

A ├ł ├śA = X

A ├ç ├śA = ├ć

olup bulan─▒k k├╝meler i├žin ge├žerli de─čildirler. Ge├žerli olan ├Âzellikler den bir k─▒sm─▒ a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r;

A, B ve C, X evrensel k├╝mesi ├╝zerinde tan─▒ml─▒ bulan─▒k k├╝meler olmak ├╝zere

A├łB=B├łA, A├çB=B├çA

(A├łB)├łC= A├ł(B├łC), (A├çB)├çC=A├ç(B├çC)

A├çA=A, A├łA=A

├ś├śA=A

A├ç(B├łC)= (A├çB)├ł(A├çC) ,

A├ł(B├çC)= (A├łB)├ç(A├łC)

├ś(├śA) = A

├ś (A├çB)= ├śA├ł├śB

├ś (A├łB)= ├śA├ç├śB

X k├╝mesi ├╝zerinde tan─▒ml─▒ b├╝t├╝n bulan─▒k k├╝meleri i├žine alan k├╝meye bulan─▒k kuvvet k├╝mesi denir ve F(X) ile g├Âsterilir.

Verilen A, B ├Ä F(X) bulan─▒k k├╝meleri i├žin A├ŹB ├Âzelli─či ancak ve ancak

A(x)

B(x)

olmas─▒ durumunda ger├žeklenir. Yani, A n─▒n B k├╝mesinin alt k├╝mesi olmas─▒, A daki elemanlara kar┼č─▒ gelen b├╝t├╝n ├╝yelik derecelerinin B deki ├╝yelik derecelerinden k├╝├ž├╝k olmas─▒ gereklidir. Ayr─▒ca bu durum ge├žerli oldu─čunda, standart k├╝me i┼člemleri alt─▒nda;

A├łB=B

AÇB=A

sa─član─▒r.

┼×ekil 2.6 Bulan─▒k alt k├╝me kavram─▒n─▒n g├Âsterimi (A├ŹB)

Sonlu veya say─▒labilir bir evrensel X k├╝mesinin ├╝zerinde tan─▒ml─▒ A bulan─▒k k├╝mesinin g├Âsterimi s─▒ras─▒yla;

A = { A(x1) + A(x2)+…… + A(xn).}

x1 x2 xn

A={ ? A(xi)}

i=1 xi

X evreni say─▒lamayan say─▒da elemana sahipse bu durumda da;

A = { ? A(x) }

┼čeklindedir.

Elemanlarla ├╝yelik dereceleri aras─▒ndaki b├Âl├╝m i┼čareti ve toplama i┼čareti ger├žek kullan─▒m─▒ndaki anlam─▒nda de─čildir. Sadece elemanlar aras─▒ ili┼čkileri ve elemanlarla ├╝yelik derecesi aras─▒ndaki ili┼čkiyi ortaya koymak i├žin kullan─▒l─▒rlar. Say─▒lamayan k├╝meler i├žin kullan─▒lan integral i┼čareti de yine k├╝menin s├╝reksizli─čini g├Âstermek i├žin kullan─▒l─▒r.

Standart i┼člemlerin ├╝yelik derecelerinin alaca─č─▒ de─čerler {0,1} de─čerlerine k─▒s─▒tland─▒─č─▒ takdirde klasik k├╝me i┼člevi g├Âr├╝rler. Yani, standart bulan─▒k i┼člemler onlara kar┼č─▒l─▒k gelen klasik k├╝me i┼člemlerinin bir genelle┼čtirmesidir. Fakat, ┼ču anda daha iyi anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere bunlar m├╝mk├╝n olan tek i┼člemler de─čildirler. Her bir bulan─▒k k├╝me i┼člemi i├žin klasik i┼člemleride i├žeren geni┼č bir i┼člem s─▒n─▒f─▒ bulunmaktad─▒r.

Klasik k├╝melerin tersine, bulan─▒k k├╝melerin yap─▒sal olarak sahip oldu─ču bu esneklikten dolay─▒, uygulama alan─▒n─▒n farkl─▒l─▒─č─▒na g├Âre bu i┼člemleri temsil etmek i├žin daha uygun farkl─▒ fonksiyonlar─▒n tan─▒mlanmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r. Yani, bulan─▒k k├╝me teorisi ├╝zerine kurulan matematiksel analiz ├žer├ževesinde, sadece bulan─▒k k├╝melerin ├╝yelik fonksiyonlar─▒ de─čil, onlar aras─▒nda ger├žekle┼čecek i┼člemlerde ├žal─▒┼č─▒lan alanla yak─▒ndan ili┼čkilidir. Uygun ├╝yelik fonksiyonu tan─▒mlama ve anlaml─▒ i┼člemleri belirleme kapasitesi, bulan─▒k k├╝me teorisinin pratik faydas─▒n─▒ art─▒ran en ├Ânemli y├Ânlerinden biridir.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

├ľns├Âz

├ľNS├ľZ

Son y─▒llarda bilgisayar a─č teknolojisinin geli┼čmesi ile a─č y├Ânetimi b├╝y├╝k ├Ânem kazanm─▒┼čt─▒r. A─č y├Ânetiminde hedef; g├╝venilirlik, merkezi y├Ânetim, d├╝┼č├╝k maliyet ve y├╝ksek performanst─▒r. Bu hedef do─črultusunda bir├žok i┼čletim sistemi geli┼čtirilmi┼čtir. 17 ┼×ubat 2000 tarihinde pazara s├╝r├╝len Microsoft Windows 2000 ┼čimdiye kadar geli┼čtirilen i┼čletim sistemleri aras─▒nda en geli┼čmi┼či olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Windows 2000┬ĺnin di─čer bir avantaj─▒ da kullan─▒lacak olan a─č─▒n ├Âzelliklerine g├Âre i┼čletim sistemini se├žebilme imkan─▒n─▒ sa─člamas─▒d─▒r.

Tezde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Windows 2000 temelli bir a─č─▒n y├Ânetimi anlat─▒lacakt─▒r. Bu do─črultuda Windows 2000┬ĺnin getirdi─či yeniliklerden olan Active Directory ba┼čta olmak ├╝zere TCP/IP protokol├╝ ve terminal sunucu servisinin kurulmas─▒, yap─▒land─▒r─▒lmas─▒ ve uygulamas─▒ a├ž─▒klanacakt─▒r.

B├╝t├╝n bu ├žal─▒┼čma s├╝resince zaman ve di─čer s─▒n─▒rlar ├Âl├ž├╝s├╝nde, hem ├Â─črenilip hem de uygulanabilecek bir Windows 2000 k─▒lavuzu haz─▒rlamaya ├žal─▒┼čt─▒m. Bu ├žal─▒┼čmamda de─čerli katk─▒lar─▒ndan dolay─▒ hocam Yrd. Do├ž. Dr. S─▒tk─▒ ├ľZT├ťRK┬ĺe, arkada┼člar─▒m M.Sinan SEL├çUK, Erhan SEZG─░N ve M├╝cahit AKYOL┬ĺa te┼čekk├╝r ederim.

S├╝leyman YAZICI

Haziran 2000 - KOCAEL─░

İÇİNDEKİLER

├ľNS├ľZ…………………………………………………………………………………………………………..i

─░├ç─░NDEK─░LER……………………………………………………………………………………………….ii

B├ľL├ťM 1. W─░NDOWS 2000 PLATFORMU……………………………………………………1

1.1. Windows 2000 Professional………………………………………………………….2

1.2. Windows 2000 Server………………………………………………………………….2

1.3. Windows 2000 Advanced Server…………………………………………………..2

1.4. Windows 2000 Datacenter Server………………………………………………….2

B├ľL├ťM 2. W─░NDOWS 2000 PLATFORMU ─░LE GELEN YEN─░L─░KLER…………..3

2.1. ─░ntelliMirror Teknolojisi………………………………………………………………3

2.1.1. Kullan─▒c─▒ verilerinin y├Ânetimi……………………………………………..4

2.1.2. Yaz─▒l─▒mlar─▒m kurulmas─▒ ve bak─▒lmas─▒…………………………………..4

2.1.3. Program atamas─▒………………………………………………………………..4

2.2. Programlar─▒n Yay─▒nlanmas─▒………………………………………………………….5

2.3. Kullan─▒c─▒ ve Bilgisayar Konfig├╝rasyonlar─▒n─▒n Y├Ânetimi………………….5

2.4. Uzaktan Otomatik Kurulu┼č………………………………………………………….5

2.4.1. CD-ROM temelli kurulum………………………………………………….5

2.4.2. Sysprep image format─▒ ……………………………………………………….6

2.5. B├╝t├╝nle┼čtirilmi┼č G├╝venlik……………………………………………………………6

2.6. NTFS Dosya Sistemi…………………………………………………………………..6

2.7. Sertifika Servisleri………………………………………………………………………6

2.7.1. Sertifika tabanl─▒ genel anahtar altyap─▒s─▒ (PKI)……………………….6

2.7.2. Kerberos…………………………………………………………………………..7

2.7.3. Ak─▒ll─▒ kart……… ………………………………………………………………..7

2.7.4. IP g├╝venlik protokol├╝…………………………………………………………7

B├ľL├ťM 3. W─░NDOWS 2000 PROFESS─░ONAL……………………………………………….7

3.1. Windows 2000 Professional’─▒n Temel ├ľzellikleri……………………………8

3.1.1. Kolay kullan─▒m ………… ………………………………………………………8

3.1.2. Basitle┼čtirilmi┼č y├Ânetim…………………………………………………….10

3.1.3. Geli┼čtirilmi┼č donan─▒m deste─či…………………………………………….10

3.1.4. Geli┼čtirilmi┼č dosya y├Ânetimi……………………………………………..10 3.1.5. Geli┼čtirilmi┼č g├╝venlik……………………………………………………….11

3.1.6. Geli┼čtirmi┼č internet ba─člant─▒s─▒……………………………………………12

B├ľL├ťM 4. W─░NDOWS 2000 SERVER………………………………………………………….12

4.1. Active Directory Servisi……………………………………………………………..12

4.2. Daha Kolay Y├Ânetim…………………………………….. …………………………13

4.3. Geli┼čmi┼č Dosya ve G├╝venlik Sistemleri……………………………………….15

4.4. Geli┼čmi┼č A─č Servisleri ………………………………………………………………16

4.5. Geli┼čmi┼č Yaz─▒c─▒ Deste─či……………………………………………………………..18

B├ľL├ťM 5. W─░NDOWS 2000 ADVANCED SERVER……………………………………..18

B├ľL├ťM 6. W─░NDOWS 2000 SERVER KULLANIM ALANLARI…………………..19

6.1. Dosya Sunucusu (File Server)……………………………………………………..19

6.2. Yaz─▒c─▒ Sunucusu (Printer Server)…………………………………………………19

6.3. Web Sunucu (Web Server)…………………………………………………………20

6.4. Uygulama Sunucusu (Application Server)……………………………………20

6.5. A─č ve ─░leti┼čim Server (Network Server)……………………………………….20

6.6. Altyap─▒ Sunucu (Infrastracture Server)…………………………………………20

B├ľL├ťM 7. W─░NDOWS 2000 SERVER Y├ľNET─░M ALTYAPISI……………………..21

7.1. Presentation Servisleri ……………………………………………………………….21

7.2. Instrumentation Servisi………………………………………………………………21

7.3. Scripting Servisleri…………………………………………………………………….22

7.4. Directory Servisleri……………………………………………………………………22

7.5. G├╝venlik Servisleri …………………………………………………………………..23

7.6. Group Policy Servisleri………………………………………………………………24

7.7. Terminal Servisleri…………………………………………………………………….25

B├ľL├ťM 8. W─░NDOWS 2000 SERVER Y├ľNET─░M ARA├çLARI……………………..26

8.1. Konfig├╝rasyon Ara├žlar─▒………………………………………………………………26

8.2. G├╝venlik Y├Ânetimi Ara├žlar─▒………………………………………………………..27

8.3. ─░zleme Ara├žlar─▒………………………………………………………………………….28

8.4. Olaylar─▒n Y├Ânetimi……………………………………………………………………28

8.5. Computer Management Kons├╝l├╝…………………………………………………29

B├ľL├ťM 9. W─░NDOWS 2000 SERVER’DA G├ťVEN─░RL─░L─░K………………………….29

9.1. Temel ─░┼čletim Sistemi Servisleri………………………………………………….29

9.2. Hata Tolerans─▒…………………………………………………………………………..30

9.3. G├╝venli Modda A├žma (Safe Mode Boot) …………………………………….31

B├ľL├ťM 10. W─░NDOWS 2000′N─░N KURULUMU…………………………………………..31

10.1. Kurulu┼č ─░├žin Temel Bilgiler………………………………………………………31

10.1.1. Donan─▒m gereksinimlerinin belirlenmesi…………………………32

10.1.2. Dosya sisteminin se├žilmesi……………………………………………32

10.1.3. Domain’e kat─▒lma………………………………………………………….33

10.1.4. Workgroup’a kat─▒lma…………………………………………………….33

10.2. Kurulu┼č ─░┼člemi…………………………………………………………………………34

10.2.1. Setup wizard (Kurulu┼č sihirbaz─▒)…………………………………….34

10.2.1.1. Network (A─č) bile┼čenlerinin kurulmas─▒…………………………34

10.3. Windows 2000 Kurulu┼č Komutlar─▒…………………………………………….35

10.4. Ad─▒m Ad─▒m Kurulu┼č…………………………………………………………………36

10.5. Otomatik Kurulu┼č…………………………………………………………………….38

10.5.1. Otomatik kurulu┼č y├Ântemleri…………………………………………39

10.5.2. Setup manager kullan─▒m─▒……………………………………………….39

10.5.3. Answer dosyas─▒ ile kurulu┼č……………………………………………40

10.5.4. Unattend.txt dosya format─▒…………………………………………….40

10.5.5. Windows 2000 kurulu┼čunu unattended modda

Windows 2000 CD’den ba┼člatmak…………………………………………….41

10.5.6. Sysdiff.exe program─▒…………………………………………………….42

10.5.7. Disk duplikasyonu………………………………………………………..42

10.5.8. Windows 2000′nin uzaktan kurulmas─▒…………………………….43

10.6. Windows 2000 Remote Installation Servisinin Kurulmas─▒…………….44

10.7. RIS ─░le ─░stemci Bilgisayarlar─▒n Kurulmas─▒…………………………………..45

10.8. Remote Installation Properation Wizard Sihirbaz─▒ (RIPrep)………….46

B├ľL├ťM 11. DNS YAPISININ KURULMASI………………………………………………..47

11.1. DNS’e Genel Bak─▒┼č…………………………………………………………………..47

11.2. Zonlar…………………………………………………………………………………….48

11.2.1. Zon t├╝rleri……………………………………………………………………49

11.2.2. Zone transferi………………………………………………………………50

11.3. DNS Server’lar. ………………………………………………………………………50

11.3.1. Caching-only (├ľnbellek) server’lar ………………………………..50

11.3.2. Kay─▒tlar ve zone dosyalar─▒……………………………………………..51

11.4. DNS Sorgu ─░┼člemi……………………………………………………………………52

11.5. Active Directory Integrated Zone’lar………………………………………….53

11.5.1. Active Directory integrated zone’nun olu┼čturulamas─▒ ……….53

11.5.2. Mevcut zonelar─▒n de─či┼čtirilmesi……………………………………..53

11.6. Dinamik Update (G├╝nceleme) ………………………………………………….54

11.6.1. Dinamik update d├╝zenlemesi…………………………………………54

11.7. DNS Server Servisinin Kurulmas─▒……………………………………………..55

11.8. DNS Servisinin Test Edilmesi…………………………………………………..56

11.9. DNS Server’─▒n Konfig├╝re Edilmesi…………………………………………….56

B├ľL├ťM 12. ACT─░VE D─░RECTORY………………………………………………………………59

12.1. Active Directory Hakk─▒nda Genel Bilgi………………………………………59

12.2. Directory Servisi Gereksinimi…………………………………………………..60

12.3. Active Directory’nin ├ľzellikleri…………………………………………………61

12.4. Active Directory’de Adland─▒rma………………………………………………..62

12.5. Active Directory’nin Kapsam─▒n─▒ Belirlemek………………………………..63

12.6. Temel Termoloji……………………………………………………………………..64

12.7. Mant─▒ksal Tasar─▒m……………………………………………………………………66

12.7.1. Domain tasar─▒m─▒…………………………………………………………..67

12.7.2. Organizational unit (OU) ve y├Ânetimin delege edilmesi……68

12.8. Active Directory’nin Kurulu┼ču…………………………………………………..69

12.8.1. Active Directory kurulu┼ču ├Ân gereksinimleri……………………69

12.8.2. Active Directory’nin kurulu┼č i┼člemi ………………………………..70

12.8.2.1. Yeni bir root domain olu┼čturulmas─▒……………………70

12.8.2.2. Mevcut domaine yeni domain kontrol├Âr eklemek..71

12.8.2.3. Yeni bir child domain olu┼čturmak……………………..73

12.8.2.4. Mevcut forest i├žinde yeni bir tree olu┼čturmak……..74

12.9. Active Directory Kurulu┼čundan Sonra Olu┼čanlar…………………………75

12.10. Active Directory’nin Fiziksel Yap─▒s─▒…………………………………………76

12.11. Siteler…………………………………………………………………………………..76

12.12.1. Yeni bir site olu┼čturman─▒n faydalar─▒……………………………..77

12.12.2. Replikasyon i┼člemi…………………………………………………….78

12.12.2.1. Site i├žinde replikasyon…………………………………79

12.12.2.2. Siteler aras─▒nda replikasyon…………………………..79

12.12.3. Sitelerin birbirine ba─članmas─▒……………………………………..80

12.12.4. Bir sitenin olu┼čturulmas─▒…………………………………………….81

12.12.5. Subnet olu┼čturmak ……………………………………………………..81

12.12.6. Server nesnelerinin siteler aras─▒nda ta┼č─▒nmas─▒………………..82

12.12.7. Site linklerinin olu┼čturulmas─▒………………………………………83

12.12.8. Site link k├Âpr├╝lerinin olu┼čturulmas─▒……………………………..84

12.12.9. Connection nesnesinin olu┼čturulmas─▒……………………………84

B├ľL├ťM 13. ACT─░VE D─░RECTORY Y├ľNET─░M─░…………………………………………….85

13.1. Organizational Unit Olu┼čturmak………………………………………………..85

13.2. Kullan─▒c─▒ Kayd─▒ Olu┼čturmak……………………………………………………..86

13.3. Bilgisayar Kay─▒tlar─▒n─▒n Olu┼čturulmas─▒………………………………………..88

13.4. Grup Kay─▒tlar─▒n─▒n Olu┼čturulmas─▒……………………………………………….89

13.5. Delegasyon……………………………………………………………………………..92

13.6. Active Directory ─░zinleri…………………………………………………………..93

B├ľL├ťM 14. GRUP POLICY Y├ľNET─░M─░……………………………………………………….96

14.1. Sistem Politikalar─▒……………………………………………………………………96

14.2. Grup Policy Nesneleri………………………………………………………………97

14.3. Grup Policy’lerin Uygulanmas─▒. ………………………………………………..98

14.4. Bir Grup Policy Olu┼čturmak ve D├╝zenlemek…………………………….100

14.5. Grup Policy Nesne ─░zinleri………………………………………………………102

14.6. Group Policy Nesnelerinin Etkisiz K─▒l─▒nmas─▒…………………………….103

14.7. Inheritance Se├ženekleri De─či┼čtirilmesi……………………………………..103

B├ľL├ťM 15. A─× Y├ľNET─░M─░……………………………………………………………………….104

15.1. TCP/IP’nin Kurulu┼ču ………………………………………………………………104

15.2. DHCP Server Servisi……………………………………………………………..107

15.2.1. DHCP istemcileri……………………………………………………….107

15.2.2. DHCP neden kullan─▒l─▒r? ……………………………………………..107

15.2.3. DHCP sunucunun kurulmas─▒………………………………………..108

15.2.4. DHCP kapsamlar─▒……………………………………………………….109

15.3. Dial-Up Ba─člant─▒ Olu┼čturma……………………………………………………112

15.4. Gelen Ba─člant─▒lar─▒n Y├Ânetilmesi………………………………………………113

15.5. Terminal Servisleri…………………………………………………………………114

15.5.1. Terminal servisinin faydalar─▒……………………………………….114

15.5.2. Terminal servislerin kullan─▒m─▒……………………………………..114

15.5.3. Terminal servisinin kurulmas─▒………………………………………115

15.5.4. ─░stemci terminal servisinin kurulmas─▒……………………………116

15.5.5. Bir terminal oturumu a├žmak………………………………………..117

15.6. DFS Dosya Y├Ânetim Sistemi…………………………………………………..118

TER─░MLER…………………………………………………………………………………………………120

├ľZGE├çM─░┼×………………………………………………………………………………………………..121

1. W─░NDOWS 2000 PLATFORMU

Windows 2000 Professional

Windows 2000 Server

Windows 2000 Advanced Server

Windows 2000 Datacenter Server

Microsoft Windows 2000, daha ├Ânceki Windows versiyonlar─▒na g├Âre daha ├╝st├╝n, daha g├╝venilir, konumland─▒rmas─▒, y├Ânetimi ve kullan─▒m─▒ daha kolayd─▒r. Windows 2000 platformu, g├╝n├╝m├╝zde kullan─▒lan a─č yap─▒land─▒rmalar─▒ i├žin sa─člam bir altyap─▒ sunmaktad─▒r ve bilindi─či ├╝zere, olu┼čumunda bir├žok ├Âzellik eklenerek Windows NT teknolojisi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Kullan─▒lan a─č─▒n ├Âzelliklerine ve kapasitesine g├Âre hangi 2000 sistemini kullanaca─č─▒m─▒za karar vermek i├žin a┼ča─č─▒daki ├Âzet tabloyu incelemek faydal─▒ olacakt─▒r.

Sistem

├ľzellikleri

Professional

Kullan─▒c─▒ ve istemci bilgisayarlar─▒ i├žin Windows 95, 98 ve NT Workstation ├╝zerine olu┼čturulmu┼č bir sistemdir.

Server

Windows 2000 Professional┬ĺ─▒n b├╝t├╝n ├Âzelliklerini kapsamakta ve bunun yan─▒nda basit a─č y├Ânetimi sa─člamaktad─▒r. Yaz─▒c─▒ servisleri, web sunucular─▒ ve ├žal─▒┼čma gruplar─▒ i├žin ideal bir sistemdir.

Advanced

Server

Windows 2000 Professional ve Server┬ĺ─▒n t├╝m ├Âzelliklerini kapsamaktad─▒r. ├çok kullan─▒c─▒l─▒ a─člar ve veri taban─▒ sunucu gereksinimi olan a─člar i├žin ideal bir sistemdir.

Datacenter Server

Geli┼čmi┼č a─č y├Ânetimine y├Ânelik haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Bir bilgisayarda daha fazla i┼člemci ve ram kullan─▒lmas─▒na olanak sa─člamaktad─▒r. ├çok fonksiyonlu ve g├╝venli server yap─▒s─▒yla ├Âzellikle b├╝y├╝k veri taban─▒ depolama i┼člemlerinde ideal bir sistemdir.

1.1. Windows 2000 Professional

Windows 2000 Professional, Windows 2000 server, advanced server veya datacenter server bulunan bir a─čda istemci bir sistem olarak kullan─▒l─▒r. Y├╝ksek performans─▒ ve g├╝venli─či ile ki┼čisel bilgisayarlar ve a─č ├╝zerindeki istemci bilgisayarlar i├žin uygunlu─ču ile Windows NT 4.0 Workstation yerine ├ž─▒kar─▒lan bir masa├╝st├╝ i┼čletim sistemidir. Ayn─▒ zamanda Windows 98 de ├Âne ├ž─▒kan b├╝t├╝n ├Âzellikleri ve Windows 98 in destekledi─či t├╝m teknolojileri kapsamaktad─▒r. ├ľzellikle de yaz─▒l─▒m ve donan─▒m uyumlulu─ču dikkati ├žekmektedir.

1.2. Windows 2000 Server

Windows 2000 Professional┬ĺ─▒n t├╝m ├Âzelliklerini kapsamaktad─▒r. Burada dikkati ├žeken nokta a─č y├Ânetiminde, Windows NT 4.0 Server┬ĺa g├Âre daha ├žok servise sahiptir. Dosya, yaz─▒c─▒ ve WEB i├žin ideal bir sunucudur. Geli┼čmi┼č Haf─▒za ve ─░┼člemci deste─čine sahiptir. Windows 2000 Server┬ĺlar─▒n─▒n en ├Ânemli ├Âzelli─či, Windows versiyonlar─▒ i├žinde ilk defa kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z ve ileri b├Âl├╝mlerde geni┼č bir bi├žimde a├ž─▒klayaca─č─▒m─▒z Active Directory ├Âzelli─čidir. Di─čer ├Ânemli bir ├Âzellik ise, Policy d├╝zenlemesi ile sistem y├Âneticilerinin a─č─▒nda bulunan istemci bilgisayarlar─▒n masa├╝stlerini, a─č servislerini ve yaz─▒l─▒mlar─▒n─▒ merkezi bir noktadan y├Ânetebilmesidir.

1.3. Windows 2000 Advanced Server

Windows 2000 Server┬ĺda bahsetti─čimiz b├╝t├╝n ├Âzellikleri kapsamas─▒n─▒n yan─▒nda daha ├žok haf─▒za ve i┼člemci deste─či sunmaktad─▒r. Windows 2000 Advanced Server e-ticaret ve ba─člant─▒s─▒z i┼č uygulamalar─▒ i├žin dizayn edilmi┼čtir. Yeterince fazla kullan─▒c─▒y─▒ desteklemektedir. Burada dikkati ├žeken nokta ise k├╝meleme teknolojisine sahip olmas─▒d─▒r. Bu sayede a─č ├╝zerindeki sunucular birbirine ba─članarak a─č sisteminin kesintisiz olarak hizmet vermesi sa─član─▒r.

1.4. Windows 2000 Datacenter Server

Piyasaya hen├╝z yeni s├╝r├╝lmesine ra─čmen ├Âzelliklerine bak─▒ld─▒─č─▒nda ├žok kapsaml─▒ bir server oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. B├╝y├╝k ├žapl─▒ veri sistemlerinde, ├žok fazla haf─▒za gerektiren sistemlerde ve ├Âzellikle geni┼č kitlelere hizmet veren internet uygulamalar─▒nda ihtiyac─▒ kar┼č─▒layacak kapasiteye sahiptir.

Buraya kadar verilen temel bilgiler do─črultusunda bir irdeleme yapacak olursak ;

Windows 2000 Professional tam olarak bir workstation yap─▒s─▒ndad─▒r ve ├Ânceki versiyonlara g├Âre ├žok fazla yenilik yoktur. Bu noktada as─▒l ├╝zerinde durmam─▒z gereken konu sunuculard─▒r ve ┼ču anda piyasada bulunan en y├╝ksek versiyon server Advanced Server┬ĺd─▒r. Ancak bir Windows 2000 a─č─▒nda Professional ve Server┬ĺlar─▒n tam uyumluluk i├žinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ da bir ger├žek oldu─čundan Windows 2000 Professional┬ĺdan da bahsetmek gerekmektedir.

Windows 2000 server ailesinin en ├Ânemli ├Âzelli─či ADS (Active Directory Service)┬ĺd─▒r. Novell i┼čletim sisteminin 4.x serisi ile gelen, 5.x serisi ile devam eden ve server baz─▒nda Novell┬ĺi ├žok iyi bir konuma getiren NDS (Novell Directory System)┬ĺe benzer ├Âzelliklerini yerine getirip buna Windows┬ĺunda g├╝c├╝n├╝ katarak ve internet teknolojisini de tabana yayarak, g├╝├žl├╝ bir server sistem ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r.

2. W─░NDOWS 2000 PLATFORMU ─░LE GELEN YEN─░L─░KLER

Windows 2000 i┼čletim sistemleri olu┼čturulurken bir a─čda bulunan y├Âneticinin a─č teknolojisinden daha fazla yararlanmas─▒ ama├žlanm─▒┼čt─▒r. ├ľzelikleri ise a┼ča─č─▒daki gibi s─▒ralayabiliriz.

2.1. ─░ntelliMirror Teknolojisi

Kullan─▒c─▒n─▒n verilerinin, uygulama ve d├╝zenlemesinin kullan─▒c─▒ya g├Âre d├╝zenlenmesidir. IntelliMirror ile kullan─▒c─▒ ├Âzel d├╝zenlemelerini saklayarak kendi ortam─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Kullan─▒c─▒n─▒n a─č ├╝zerindeki verileri, a─č ba─člant─▒s─▒ kesilmi┼č olsa bile kullan─▒c─▒ya sa─član─▒r. Di─čer bir ifade ile kullan─▒c─▒, kendi bilgilerine ve d├╝zenlemelerine ba┼čka bir bilgisayardan da sisteme girerek ula┼čabilir. IntelliMirror teknolojisinin ├╝├ž ├Âzelli─či vard─▒r.

2.1.1. Kullan─▒c─▒ verilerinin y├Ânetimi

Kullan─▒c─▒lar─▒n ├Âzel dosyalar─▒na ve belgelerine g├╝venli ve kolay bir ┼čekilde ula┼čabilmesidir. Bu olanakla kullan─▒c─▒lar verilerine, a─č ├╝zerinde bulunan herhangi bir bilgisayardan logon olduklar─▒nda eri┼čebilirler. Bu ├Âzellik, kullan─▒c─▒ verilerinin bir kopyas─▒n─▒ a─č ├╝zerine kopyalamay─▒ sa─člar. Bu ├Âzellik sayesinde a─č ├╝zerindeki verilere offline durumundayken de ula┼č─▒labilir.

2.1.2. Yaz─▒l─▒mlar─▒m kurulmas─▒ ve bak─▒lmas─▒

Windows 2000 yaz─▒l─▒m kurma ve bak─▒m ├Âzelli─či, yaz─▒l─▒mlar─▒n Group Policy┬ĺlere ba─čl─▒ olarak da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ ve y├Ânetilmesini sa─člar. Bu ├Âzellik sayesinde yaz─▒l─▒mlar─▒n terfisi ve bak─▒m─▒ da yap─▒l─▒r. Windows 2000 Software Installation and Maintenance teknolojisi Group Policy┬ĺler ve Active Directory ile birlikte ├žal─▒┼čarak yaz─▒l─▒mlar─▒n da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ ve y├Ânetilmesini mevcut yap─▒ ile b├╝t├╝nle┼čtirir. Bu teknoloji sayesinde sistem y├Âneticileri kullan─▒c─▒ bilgisayarlar─▒na gitmeden sadece Windows Installer dosyalar─▒n─▒ d├╝zenleyerek yaz─▒l─▒m da─č─▒t─▒m─▒n─▒ ve y├Ânetimini sa─člarlar. ├ľrne─čin bir kullan─▒c─▒n─▒n a─ča logon etmesiyle birlikte bir yaz─▒l─▒m─▒ kurmas─▒ sa─članabilir.

2.1.3. Program atamas─▒

Programlar─▒n atanmas─▒ (Assing), kullan─▒c─▒lar─▒n bir program─▒ kullanmalar─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. ├ľrnek olarak, bir a─č i├žerisinde belirli bir grup kullan─▒c─▒ya Microsoft Word program─▒n─▒n atanmas─▒, verilebilir. B├Âylece bu grubta bulunan kullan─▒c─▒ herhangi bir bilgisayardan sisteme giri┼č yapt─▒─č─▒nda, Word program─▒ otomatik olarak kurulur. Tabiki kullan─▒c─▒lara bir program atamakla program hemen kurulmaz. Sadece program─▒n simgesi g├Âr├╝l├╝r. Start m├Ân├╝s├╝ ile kullan─▒c─▒ kurmal─▒d─▒r. Yani, bir program─▒ atamak o program─▒ her zaman i├žin aktif yapar ancak kurma i┼člemini kullan─▒c─▒ yapar. Atama i┼člemi ayn─▒ zamanda bilgisayar i├žinde yap─▒labilir. Bu durumda sadece atama yap─▒lan bilgisayar bu ├Âzellikten yararlanabilir.

2.2. Programlar─▒n Yay─▒nlanmas─▒

Bir program─▒n yay─▒nlanmas─▒ (Publish), program─▒n tan─▒t─▒lmas─▒ veya kurulmas─▒ anlam─▒na gelmez. Yay─▒nlanan program, Windows┬ĺun Add/Remove Program b├Âl├╝m├╝nde kurulabilecek duruma gelir.

2.3. Kullan─▒c─▒ ve Bilgisayar Konfig├╝rasyonlar─▒n─▒n Y├Ânetimi

Windows 2000 ile yap─▒lan kullan─▒c─▒ ve bilgisayar d├╝zenlemelerinin ├╝st├╝nl├╝─č├╝, bu i┼člemlerin merkezi olarak yap─▒lmas─▒d─▒r. Bu d├╝zenlemeleri Policy’ler, yaz─▒l─▒m kurulu┼ču, ├Âzel kullan─▒c─▒ d├╝zenlemeleri ve g├╝venlik d├╝zenlemeleri ile yap─▒l─▒r. Sistem y├Âneticileri Policy┬ĺleri kullanarak kullan─▒c─▒lar ve bilgisayarlar i├žin d├╝zenlemeleri belirlerler. Bu d├╝zenlemeler registry d├╝zenlemelerini, scriptleri ve g├╝venlik d├╝zenlemelerini i├žerir.

2.4. Uzaktan Otomatik Kurulu┼č

Remote Operating System Installation (RIS), yeni Pre-Boot eXecution Envirenment (PXE) Dinamik Host teknolojisi ile i┼čletim sisteminin uzaktan kurulmas─▒n─▒ sa─člar. Dinamik Host Konfig├╝rasyon Protokol temelli Remote-Boot teknolojisi ile uzaktaki yerel bilgisayardaki i┼čletim sistemi kurulumu ba┼člat─▒l─▒r. Server Remote Installation Services (RIS) ya da Remote Installation Prepation (RIPrep) imajlar─▒n─▒ desteklemelidir.

B├Âylece ├žok say─▒daki bilgisayar─▒n yan─▒na gitmeden uzaktan otomatik olarak kurulmas─▒ kolayca yap─▒lm─▒┼č olur. Bunun yan─▒nda yerel bir bilgisayardaki y├╝klemelerde otomatik olarak yap─▒labilir.

2.4.1. CD-ROM temelli kurulum

CD-ROM temelli kurulu┼č se├žene─či aynen Windows 2000′nin CD-Boot ile kurulu┼čuna benzer ancak burada, kaynak dosyalar a─č ├╝zerindeki RIS sunucularda yer al─▒r.

2.4.2. Sysprep image format─▒

Sysprep Image se├žene─či a─č y├Âneticisinin bir standart masa├╝st├╝ konfig├╝rasyonunu kolonlamas─▒n─▒ (├žo─čaltmas─▒n─▒) sa─člar. A─č y├Âneticisi bir sihirbaz ├žal─▒┼čt─▒rarak kurulu┼č imaj─▒n─▒ haz─▒rlar ve onu uygun RIS sunucuya kopyalar. Remote Boot ├Âzelli─či olan istemci bilgisayarlar istekte bulunarak RIS sunucudaki imaj─▒ yerel bilgisayara y├╝klerler.

2.5. B├╝t├╝nle┼čtirilmi┼č G├╝venlik

Windows 2000 sistemlerinde ├Âzellikle kurumsal a─č uygulamalar─▒ i├žin en son internet standartlar─▒nda bir g├╝venlik sistemi vard─▒r. A─č g├╝venli─činin yan─▒ s─▒ra sistemin de g├╝venli─čini art─▒ran ├Âzellikler eklenmi┼čtir. Bu ├Âzelliklerin ba┼č─▒nda yeni NT Dosya Sistemi (NTFS) ve ┼×ifrelenmi┼č Dosya Sistemi (EFS) gelir. EFS disk ├╝zerindeki dosyalar─▒ ┼čifreler. Bu sistem i├žinde dosyalar rasgele ┼čifrelenirler.

2.6. NTFS Dosya Sistemi

NTFS (NT File System) Windows NT ile geli┼čtirilmi┼č bir dosya sistemdir. Disk kullan─▒m─▒n─▒ ve g├╝venli─či do─črudan etkileyen ├Âzellikleri vard─▒r. Geli┼čmi┼č ├Âzelliklere sahip olan NTFS dosya sistemi kurtarma, geni┼č disk alan─▒ destekleme, uzun dosya adlar─▒n─▒ destekleme gibi ├Âzelliklere sahiptir. Windows 2000 i├žin NTFS Versiyon 5 geli┼čtirilmi┼čtir. Bu nedenle de e─čer NTFS yap─▒s─▒ kullan─▒l─▒yorsa, kurulu┼č esnas─▒nda yeni NTFS 5┬ĺe terfi ettirilir.

2.7. Sertifika Servisleri

Windows 2000 i├žinde sertifika servisleri arac─▒l─▒─č─▒ ile kendi genel anahtar (public key) altyap─▒m─▒z─▒ olu┼čturabiliriz. Genel anahtar altyap─▒s─▒ ile g├╝venli e-mailler, dijital imza ve di─čer kimlik denetim kontrolleri yap─▒labilir.

2.7.1. Sertifika tabanl─▒ genel anahtar altyap─▒s─▒ (PKI)

Say─▒sal imzalama sistemidir. Bu sistem dosyalar ve e-mail mesajlar─▒ i├žin bir kimlik denetimi sa─člar.

2.7.2. Kerberos

MIT Kerberos versiyon 5 bir Kimlik Denetim Protokol┬ĺ├╝d├╝r. Bu protokol genel anahtar (public key-based) ya da parola-temelli (password-based) kimlik sorgulama i┼člemleri taraf─▒ndan desteklenir. Bu protokol├╝n kurulmas─▒yla, daha h─▒zl─▒ bir server onaylama i┼člemi ve ba─člant─▒ kurma sa─član─▒r. Kerberos V5 ile kullan─▒c─▒ tek bir logon i┼člemi ile b├╝t├╝n kuramsal a─člara g├╝venli bir ┼čekilde girebilir. Bunun d─▒┼č─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ kimlik denetimi ├Âzelli─či de vard─▒r. ├çal─▒┼čma ┼čekli; i┼čleyi┼č s├╝resince ortamda, bir istemci, bir server ve bir anahtar da─č─▒t─▒m merkezi (Key Distrubution Center - KDC) bulunmaktad─▒r. Da─č─▒t─▒m merkezi sadece kullan─▒c─▒ ve da─č─▒t─▒m merkezi taraf─▒ndan bilinen ┼čifre sayesinde onayama yap─▒l─▒r. Kerberos protokol├╝n├╝n ├žal─▒┼čmas─▒nda ┼čifre esast─▒r. Bu nedenle a─č─▒n dinlenmesi durumunda ┼čifrenin ele ge├žirilmesi m├╝mk├╝n olmamaktad─▒r.

2.7.3. Ak─▒ll─▒ kart

Ak─▒ll─▒ kart (Smartcard) sistem giri┼č ve kimlik denetiminde kullan─▒l─▒r. Ak─▒ll─▒ kartlar, kimlik denetimi, dijital imzalar gibi konularda g├╝venlik i├žin izolasyon sa─člar.

2.7.4. IP g├╝venlik protokol├╝

IP g├╝venlik protokol├╝ (IPsec), TCP/IP trafi─činin ┼čifrelenmesi i├žin kullan─▒l─▒r. Windows 2000 Server, sistem policy y├Ânetimi ile s─▒k─▒ bir ┼čekilde IPsec sistemine sahiptir. Bununla birlikte Internet Explorer ├žal─▒┼čt─▒ran b├╝t├╝n Windows temelli platformlar genel anahtar altyap─▒s─▒ kullan─▒m─▒n─▒ destekler.

3. W─░NDOWS 2000 PROFESS─░ONAL

Windows 2000 Professional┬ĺ─▒n temel ├Âzelliklerini ba┼člang─▒├žta vermi┼čtik. Daha ├Âncede belirtti─čimiz gibi bu tezin as─▒l amac─▒ Windows 2000 Server ailesinden s├Âz etmektir. Ancak Windows 2000 Professional┬ĺ─▒n server ailesi ile m├╝kemmel uyumu s├Âz konusu oldu─čundan Professional┬ĺa geni┼č yer vermek gerekmektedir. ─░lk olarak temel ├Âzelliklerini belirtirsek;

Kolay Kullan─▒m

Basitle┼čtirilmi┼č Y├Ânetim

Geni┼čletilmi┼č Donan─▒m deste─či

Geli┼čtirilmi┼č Dosya Y├Ânetimi

Geli┼čtirilmi┼č G├╝venlik

Geli┼čtirilmi┼č ─░nternet Eri┼čimi

3.1. Windows 2000 Professional┬ĺ─▒n Temel ├ľzellikleri

3.1.1. Kolay kullan─▒m

Windows┬ĺun bu versiyonunda da al─▒┼č─▒k oldu─čumuz klasik kullan─▒c─▒ aray├╝z├╝n├╝ g├Ârmekteyiz. Bunlar─▒n en ba┼č─▒nda basitle┼čtirilmi┼č start m├Ân├╝s├╝ gelmektedir. Ayr─▒ca bir├žok dili destekleyen Windows 2000, 60┬ĺa yak─▒n dil i├žin karakter destelemektedir. Wizard olarak bildi─čimiz Windows sihirbazlar─▒ kurulum ve konfig├╝rasyonlar─▒ ├žok daha basitle┼čtirilmi┼čtir.

Ki┼čiselle┼čtirilmi┼č m├Ân├╝ler, Windows 98 ekran─▒ndan hat─▒rlad─▒─č─▒m─▒z kalabal─▒─č─▒ azaltmakta ve programlar─▒ kullan─▒c─▒n─▒n kullanma s─▒kl─▒─č─▒na g├Âre m├Ân├╝de g├Âstermektedir. Geli┼čmi┼č g├Ârev zamanlay─▒c─▒ (Task Scheduler), scriptleri ve programlar─▒ istenilen zamanda ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒na imkan sa─člar.

Windows 2000 Professional ├Âzellikle ACPI (Advanced Configuration and Power Interface) tabanl─▒ laptop bilgisayarlar i├žin uygun bir i┼čletim sistemidir. ACPI sistemi, bilgisayar─▒n─▒z─▒ kapatmadan cihazlar─▒ s├Âk├╝p takma imkan─▒ sa─člar.

Network Connection Wizard sihirbaz─▒ sayesinde b├╝t├╝n ba─člant─▒ i┼člemleri tek bir yerden ayarlanabilir. Sihirbazda yer alan ;

Dial-Up to private network se├žene─či, Remote Access Service (RAS) ayarlar─▒n─▒n yap─▒lmas─▒n─▒ ve Windows NT Domain┬ĺine eri┼čimi sa─člar.

Dial-Up to the Internet se├žene─či, yerel a─č i├žinde yer alan bilgisayar─▒n internet ayarlar─▒n─▒n ve internete modemle ba─članamak i├žin ayarlar─▒n─▒n yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člar.

Connect to private network throught the internet (VNP) se├žene─či, yani internet ├╝zerinden ├Âzel bir a─ča ba─članma, uzaktaki bir yerel a─ča ba─članmay─▒ sa─člar.

Accept incoming connection se├žene─či, yani gelen ba─člant─▒lar─▒n kabul├╝, bilgisayar─▒n bir RAS server olmas─▒n─▒ sa─člar. Bir anda sadece bir ba─člant─▒y─▒ kabul eder.

Connect directly to another computer se├žene─či, yani di─čer bir bilgisayara do─črudan ba─član, ile 2000 temelli bir bilgisayar─▒n host veya ziyaret├ži olarak do─črudan kablo ba─člant─▒s─▒ yapmas─▒n─▒ sa─člar.

Offline folders, offline dosyalar ve klas├Ârler sayesinde Windows 2000 Professional kullan─▒c─▒lar─▒ a─č ├╝zerindeki dosyalar─▒n─▒ bir a─ča ba─čl─▒ olmadan da kullanabilirler. Bu ├Âzelli─či kullanmak i├žin kullan─▒c─▒lar─▒n istenilen bir dosya veya klas├Âr ├╝zerine sa─č tu┼čla basarak ├Âzelliklerden offline┬ĺn─▒ se├žmesi yetmektedir. A─čdan ba─člant─▒ kesilse bile kullan─▒c─▒lar, dosyalar─▒n─▒ a─č ├╝zerindeymi┼č gibi kullan─▒labilmektedir ve ard─▒ndan tekrar a─č ba─člant─▒s─▒ sa─čland─▒─č─▒nda dosyalar a─č ├╝zerinde g├╝ncelle┼čmektedir. Bu g├╝ncelleme Synchronization Maneger ile yap─▒lmaktad─▒r. ├ľrne─čin, offline modda, Web sayfalar─▒nda yap─▒lan de─či┼čiklikler a─ča ba─člant─▒ sa─čland─▒─č─▒nda g├╝ncelleniyor veya e-mail mesajlar─▒ g├Ânderiliyor.

Printers ileti┼čim kutusu, kullan─▒c─▒lar─▒n belli ├Âzelliklerdeki yaz─▒c─▒lar─▒ bulmas─▒n─▒ sa─člar. E─čer kullan─▒c─▒n─▒n her zaman kulland─▒─č─▒ yaz─▒c─▒ kullan─▒labilir durumda de─čilse, a─č ├╝zerinde ba┼čka uygun bir yaz─▒c─▒ kolayca bulunabilir. Professional i├žerisinde yer alan yeni Internet Printing Protokol (IPP) sayesinde kullan─▒c─▒lar internetteyken, internete ba─čl─▒ herhangi bir yaz─▒c─▒dan ├ž─▒kt─▒ alabilirler. IPP ┼čunlar─▒ i├žermektedir.

Intranet yada Internet ├╝zerinden herhangi bir URL yazd─▒r─▒labilir.

Herhangi browser ile print-queue (yaz─▒c─▒ kuyruk adresi) g├Âzlenebilir.

Yaz─▒c─▒ s├╝r├╝c├╝leri internet ├╝zerinden indirilebilir ve kurulabilir.

Bir Windows NT yaz─▒c─▒ istemcisi yazd─▒rma isteminde bulunmu┼čsa, gerekli yaz─▒c─▒ s├╝r├╝c├╝s├╝ Windows NT yaz─▒c─▒ sunucudan temin edilir.

3.1.2. Basitle┼čtirilmi┼č y├Ânetim

Windows 2000 Professional daha kolay ve az maliyetle y├Ânetim yap─▒labilmesi i├žin bir├žok yeni ├Âzelli─če sahiptir. Bu ├Âzelliklerin ba┼č─▒nda kurulum ara├žlar─▒, konfig├╝rasyon y├Ânetimi, sorun giderme gibi ├Âzellikler gelmektedir.

Add/Remove Programs, program ekle kald─▒r b├Âl├╝m├╝ bu versiyonda daha da geli┼čtirilmi┼čtir. Kullan─▒c─▒lar uygulamalar─▒ de─či┼čik kaynaklardan kurabilirler. Bunun d─▒┼č─▒nda kurulu uygulamalar hakk─▒nda daha geni┼č bilgi verebilen ileti┼čim kutusu geli┼čtirilerek, yeni Windows Installer teknolojisi kullan─▒labilmektedir. Bu teknoloji sayesinde uygulamalar─▒n kurulmas─▒, kald─▒r─▒lmas─▒, de─či┼čtirilmesi ve onar─▒lmas─▒ daha kolay hale getirilmi┼čtir.

Windows 2000 Professional kurulumu kolayla┼čt─▒rmak i├žin, kurulu┼č sihirbaz─▒ ve sysprep.exe program─▒na sahiptir. Sysprep.exe program─▒ bilgisayar─▒n imaj─▒n─▒ ├ž─▒kar─▒r. Ard─▒ndan bu sabit disk di─čer bilgisayarlara kopyalan─▒r. Setup Manager sihirbaz─▒ ise de─či┼čik bilgisayarlara d├╝zenlemelerin bir script olarak olu┼čturulmas─▒n─▒ ve daha sonra kurulum i┼člemlerinin otomatikle┼čtirilmesini sa─člar.

3.1.3. Geli┼čtirilmi┼č donan─▒m deste─či

Windows 2000 Professional┬ĺda, Windows NT de ya┼čanan donan─▒m s├╝r├╝c├╝ sorunu b├╝y├╝k oranlarda ├ž├Âz├╝lm├╝┼čt├╝r. ├ç├╝nk├╝ Windows 2000 yedi bine yak─▒n donan─▒m─▒ desteklemektedir. Ayg─▒tlar tak─▒ld─▒─č─▒nda otomatik olarak alg─▒lan─▒r ve s├╝r├╝c├╝leri y├╝klenir. Bu i┼člem yeni tak-kullan deste─či ile yap─▒l─▒r.

3.1.4. Geli┼čtirilmi┼č dosya y├Ânetimi

Geli┼čtirilmi┼č NTFS (NT File System) kullan─▒lmas─▒, h─▒zl─▒ aramay─▒ sa─člar ve bunun yan─▒nda dosyalar─▒n ┼čifrelenmesi gibi ├Âzellikleri sa─člar. Windows 2000┬ĺnin getirdi─či yeniliklerden olan EFS, dosya ┼čifrele sistemini kullanmak i├žin NTFS dosya sistemini kullanmak gerekmektedir. Kullan─▒c─▒lar sistemlerini a├ž-kapa yapmadan NTFS b├Âl├╝mleri olu┼čturabilir. Dosyalar a├ž─▒k olsa bile CD ├ž─▒kar─▒labilir. Yani Windows 98┬ĺde s─▒k s─▒k kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan mavi ekranla hemen hemen hi├ž kar┼č─▒la┼čmay─▒z. Disk clean-up yard─▒mc─▒ program─▒ ile disk alanlar─▒ temizlenebilir. Yeni disk-defragmenter program─▒yla da disk hacmi kontrol edilerek programlar─▒n disk ├╝zerinde d├╝zenli yerle┼čimi sa─član─▒r. Windows 98┬ĺden hat─▒rlad─▒─č─▒m─▒z disk birle┼čtirme olay─▒d─▒r.

FAT 32 dosya sistemini desteklemektedir. Windows NT kurulu bir bilgisayarda FAT 32┬ĺye sahip bir sabit diski kesinlikle g├Ârmek m├╝mk├╝n olmuyordu. Ama, Windows 2000 ile birlikte FAT 32 destekleyen Windows 98┬ĺi FAT 16 ve NTFS┬ĺ destekleyen Windows 2000 ayn─▒ sabit disk ├╝zerine kurulmas─▒nda, Windows NT ile Windows 98┬ĺin ayn─▒ sabit disk ├╝zerine kurulmas─▒nda ├ž─▒kan problemlerle kar┼č─▒la┼č─▒lmamaktad─▒r.

3.1.5. Geli┼čtirilmi┼č g├╝venlik

Windows 2000 Professional kullan─▒c─▒ baz─▒nda ┼čimdiye kadar ├ž─▒kan b├╝t├╝n masa├╝st├╝ Windows i┼čletim sistemlerinin en g├╝venli olan─▒d─▒r. Bu g├╝venlik sistemlerinin ba┼č─▒nda NTFS, EFS ve yeni kimlik denetim protokolleri gelmektedir. A─č g├╝venli─či ├Âzellikle Windows 2000 domain ile b├╝t├╝nle┼čmede ortaya ├ž─▒kar.

Daha ├Ânce de belirtilen MIT Kerberos versiyon 5 bir Kimlik Denetim Protokol├╝md├╝r. Bu protokol genel anahtar (public key-based) ya da parola-temelli (password-based) kimlik sorgulama i┼člemleri taraf─▒ndan desteklenir. Bu protokol├╝n kurulmas─▒yla, daha h─▒zl─▒ bir server onaylama i┼člemi ve ba─člant─▒ kurma sa─član─▒r. EFS ile sabit disk ├╝zerindeki dosyalar ┼čifrelenebilir. TCP/IP trafi─činin daha g├╝venli ger├žekle┼čmesi i├žin Internet Protocol Security sistemine sahiptir. Ayr─▒ca Smart Card deste─či ile ├Âzel bilgiler g├╝venli bir bi├žimde ta┼č─▒nabilir. Ve bunlara ek olarak ikincil logon g├╝venli─či vard─▒r. Bu i┼člem sisteme logon edilen kullan─▒c─▒ d─▒┼č─▒nda bir di─čer kullan─▒c─▒ ad─▒n─▒ kullanarak uygulamalar─▒ ├žal─▒┼čt─▒rmay─▒ sa─člar.

3.1.6. Geli┼čtirmi┼č internet ba─člant─▒s─▒

Windows┬ĺun daha ├Ânceki versiyonlar─▒nda sistem paketi i├žinde Microsoft Explorer 4.0 internet eri┼čim aray├╝z├╝ yer almaktayd─▒. Hatta Windows NT 4.0 da sistem paketinde Explorer 3.1 yer almaktayd─▒. Explorer 4.0 i├žin servis paketlerini kurmak gerekiyordu. Ancak Windows 2000┬ĺni kurdu─čumuzda browser─▒m─▒z Microsoft Explorer 5.0 olmaktad─▒r. Bu ├Âzellik Windows 2000┬ĺe art─▒ puan getirmektedir.

4. W─░NDOWS 2000 SERVER

Windows 2000 Server, Windows 2000 Professional┬ĺda bahsedilen b├╝t├╝n yeniliklerine sahip olmakla beraber Windows NT 4.0 Server ├╝zerine geli┼čtirilmi┼č bir i┼čletim sistemidir. 2 ila 4 i┼člemciyi ve Intel baz─▒nda 4 GB, Alfa baz─▒nda 32 GB belle─či desteklemektedir. Windows 2000 Platformu i├žerisinde temel bilgiler verildi─či i├žin do─črudan server ├Âzelliklerine ge├žilecektir.

Active Directory Servisi

Daha Kolay Y├Ânetim

Geli┼čmi┼č Dosya ve G├╝venlik Y├Ânetimi

Geli┼čmi┼č A─č Servisleri

Geli┼čmi┼č Yaz─▒c─▒ Deste─či

4.1. Active Directory Servisi

Active Directory Windows 2000 a─č yap─▒s─▒nda bulunan servistir. Bu servis sayesinde kullan─▒c─▒, a─č ├╝zerinde bulunan yaz─▒c─▒ gibi ayg─▒tlar ve a─č ├╝zerindeki izinler gibi bilgilerin belirlenmesi ve tan─▒mlanmas─▒ daha kolayla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Active Directory servisini kullanabilmek i├žin NTFS dosya sisteminin kurulu olmas─▒ gerekmektedir. Daha sonra ├╝zerinde duraca─č─▒m─▒z DNS ve Group Policy, bu servisle birlikte kullan─▒lmaktad─▒r. Group Policy d├╝zenlemeleri kullan─▒larak sistem y├Âneticileri, kullan─▒c─▒lar─▒n masa├╝stlerini a─č servislerini ve uygulamalar─▒n─▒ merkezi olarak y├Ânetebilmektedir. Active Directory servisi Windows 2000 Server ailesinin a─č yap─▒s─▒n─▒ ortaya koyan bir sistemdir. Active Directort DNS yap─▒s─▒n─▒n temelidir. K─▒saca Active Directory ├Âzellikleri a┼ča─č─▒daki gibi verilebilir.

├ľl├žeklenebilirlik

Geni┼čletebilirlik

Internet standartlar─▒nda adland─▒rma

Tek bir noktadan eri┼čim

Hata tolerans─▒

G├╝venlik kontrol├╝

Birlikte ├žal─▒┼čma

├ľl├žeklenebilirlik ├Âzelli─či ile Active Directory az say─▒da nesne i├žerebildi─či gibi milyonlarca nesnede i├žerebilmektedir. Geni┼čletebilirlik ├Âzelli─či ise Active Directory┬ĺnin sahip oldu─ču ┼čema ├╝zerinde yap─▒labilmesi anlam─▒na gelmektedir. Internet standartlar─▒nda adland─▒rma, ad ├ž├Âz├╝mleme ve query protokolleri ile ba─člant─▒ yapmay─▒ sa─člar.

Tek bir noktadan eri┼čim ├Âzelli─či, y├Âneticinin bir yerden yapaca─č─▒ logon i┼člemi ile b├╝t├╝n a─člar─▒ y├Ânetmesi anlam─▒na gelir. Hata tolerans─▒, beklenmedik olaylara kar┼č─▒ Active Directory bilgilerinin ├žo─čalt─▒lmas─▒ i┼člemlerini i├žerir. G├╝venlik kontrol├╝, kullan─▒c─▒lar─▒n eri┼čim kontrollerinin da─č─▒t─▒labilmesi anlam─▒na gelir. Birlikte ├žal─▒┼čma ise Active Directory┬ĺnin di─čer i┼čletim sistemleri ile b├╝t├╝nle┼čmesi anlam─▒na gelmektedir.

4.2. Daha Kolay Y├Ânetim

Server y├Ânetiminde kullan─▒lan ba┼čl─▒ca ara├žlar a┼ča─č─▒da verilmi┼č.

Konfig├╝rasyon ara├žlar─▒

A─č y├Ânetim ara├žlar─▒

Uygulama servisleri

Konfig├╝rasyon ara├žlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda Microsoft Management Concule (MMC), Group Policy, Windows Script Host, ve Computer Management gelir. MMC, y├Ânetim ara├žlar─▒na ve a─č fonksiyonlar─▒na ula┼čmak i├žin kullan─▒lan ortak bir konsoldur. MMC sayesinde y├Âneticiler istedi─či y├Ânetim arac─▒n─▒ i├žeren konsollar olu┼čturarak kullanabilirler.

Group Policy┬ĺler kullan─▒c─▒lar─▒n d├╝zenlenmesini ve kontrol├╝n yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Windows Script Host ise i┼člemlerin otomatik hale getirilmesini ve zamandan kazan─▒lmas─▒na sa─člar.

Scriptler bir logon script olabilir ya da do─črudan masa├╝st├╝nden ├žal─▒┼čt─▒r─▒labilir. Windows Script Host bir dilden ba─č─▒ml─▒ olmad─▒klar─▒ i├žin mevcut scriptleri kullanmak ya da di─čer dillerde script yazmak i├žin kullan─▒labilir. Windows Scripting Host, y├Âneticilerinin logon script i├žinde VBScript ya da JavaScript kullanmalar─▒na izin verir. Logon scriptler dosya yaratmak, kurallar─▒ uygulamak ve i┼čletim sistemini konfig├╝re etmek i├žin kullan─▒l─▒r. Windows Scripting Host taraf─▒ndan sa─članan nesne arabirimlerinin yan─▒ s─▒ra sistem y├Âneticileri herhangi bir ActiveX kontrol├╝n├╝ kullanabilirler. ├ľrne─čin Registry┬ĺe bir anahtar yazmak gibi.

Computer Management ise ├žok say─▒da arac─▒n bir araya getirilerek disk y├Ânetimi, ayg─▒t y├Ânetimi gibi konularda kullan─▒lan bir ortak ara├žt─▒r. Windows 2000 Server ek olarak DHCP, DNS, IIS gibi servisleri de bu program arac─▒l─▒─č─▒ ile y├Ânetilir.

A─č y├Ânetim ara├žlar─▒na gelince; Windows 2000 Server ailesi i├žinde bulunan a─č y├Ânetim ara├žlar─▒ ┼čunlard─▒r.

RIS (Remote Installation Services).

WMI (Windows Management Instrumentation).

DNS dinamik uptade protokol├╝.

Remote Storage.

RIS servisi Windows 2000 Professional bilgisayarlar─▒n merkezi bir yerden kolayca kurulmas─▒n─▒ sa─člar. RIS servisinin amac─▒ daha az maliyetle ve kolayca da─č─▒t─▒m i┼člemi yapmakt─▒r. DNS dinamik update protokol├╝ ise DNS veri taban─▒n─▒n otomatik olarak g├╝ncellenmesini sa─člar.

Windows 2000 yerle┼čik servislerin bulundu─ču bir i┼čletim sistemidir. Uygulama servisleri a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir.

Indexing servisi

Terminal servisi

Indexing servisi Web server ├╝zerinde yap─▒lan aramalar─▒n h─▒zlanmas─▒n─▒ sa─člar. Terminal servisleri ise istemci bilgisayarlar─▒n server ├╝zerinde ├žal─▒┼čan uygulamalara kolayca ula┼čmas─▒n─▒ sa─člar.

4.3. Geli┼čmi┼č Dosya ve G├╝venlik Sistemleri

Geli┼čmi┼č dosya sisteminin amac─▒ daha g├╝venli bir a─č yap─▒s─▒ sa─člamakt─▒r. Bunlar─▒n ba┼č─▒nda ┼ču ├Âzellikler gelmektedir.

Distributed File System (Dfs)

Disk kotalar─▒

Distrubuted File System, de─či┼čik dosya sistemlerinin tek bir mant─▒ksal directory yap─▒s─▒ alt─▒nda toplanmas─▒n─▒n sa─člar. Daha ├Ânceki Windows versiyonlar─▒nda da yer alan bu sistem Windows 2000┬ĺde geli┼čtirilmi┼č ve hata tolerans ├Âzellikleri eklenmi┼čtir. Dfs dosya sisteminin amac─▒ a─č ├╝zerindeki payla┼č─▒mlar─▒n fiziksel yerlerinin izlenmesidir. Bu d├╝zenleme kaynaklara tek bir a─ča├ž alt─▒nda merkezi olarak eri┼čimi sa─člar.

Disk kotalar─▒ da─č─▒n─▒k ortamlardaki disk alan─▒ kullan─▒m─▒n─▒ k─▒s─▒tlamay─▒ sa─člar. Bu d├╝zenleme dosya ve klas├Âr kullan─▒m─▒n─▒ kullan─▒c─▒ baz─▒nda k─▒s─▒tlar. Bunun d─▒┼č─▒nda kullan─▒c─▒ taraf─▒ndan kullan─▒lan alanlar ve kotalar─▒ i├žinde kalan alanlar g├Âr├╝lebilir.

Windows 2000, hacim ve kullan─▒c─▒ baz─▒nda disk alan kullan─▒m─▒n─▒ kontrol edebilen ├Âzelli─če sahiptir. Bu ├Âzellik NTFS partitionlar─▒ ├╝zerinde d├╝zenlenir. Kullan─▒c─▒ bir dosya kopyalad─▒─č─▒nda, kaydetti─činde ya da sahipli─čini ald─▒─č─▒nda disk kotalar─▒ i┼člemeye ba┼člar. G├╝venlik i├žinde ┼ču ├Âzellikler vard─▒r.

Active Directory g├╝venli─či

G├╝venlik ┼čablonlar─▒

Active Directory g├╝venli─či y├Âneticilerin gruplar yaratarak sistemin g├╝venli─činin art─▒r─▒lmas─▒n─▒n sa─člar. G├╝venlik ┼čablonlar─▒ ise yerel bir bilgisayar ├╝zerinde g├╝venlik d├╝zenlemelerinin yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člar.

4.4. Geli┼čmi┼č A─č Servisleri

Windows 2000 server bant geni┼čli─činden daha fazla yararlanma, yeni nesil ileti┼čim olanaklar─▒n─▒ destekleyerek uzaktan eri┼čim (RAS) daha h─▒zl─▒ ve g├╝venli hale getirmeyi sa─člayan ├Âzelliklere sahiptir. Windows 2000 Server i├žinde yer alan a─č geli┼čmeleri ┼čunlard─▒r.

Multi-protokol routing.

ATM (Asynchronous Transfer Mode).

Multi-protokol routing ├Âzelli─či birden ├žok protokol ├╝zerinde y├Ânlendirme yapmay─▒ sa─člar. Ayr─▒ca OSPF (Open Shorttest Path First) ve RIP (Routing Internet Protokol) deste─či sa─člar. ATM deste─či ise ├Âzellikle ses, video gibi bilgilerin y├╝ksek h─▒zda iletilmesini sa─člar.

Remote Access alan─▒ndaki geli┼čmelerin ba┼č─▒nda Remote Access Policy ve profil d├╝zenlemeleri gelir. Bu d├╝zenlemeler a─č ba─člant─▒s─▒ i├žin parametrelerin d├╝zenlenmesini sa─člar. Remote Access alan─▒ndaki di─čer bir geli┼čme ise RADIUS (Remote Authentication Dial-in User Service) deste─čidir. Bunun d─▒┼č─▒nda Connection Maneger ile bir a─ča dail-up ba─člant─▒ ile ba─član─▒r.

Windows 2000, Windows NT 4.0┬ĺ─▒n sahip oldu─ču bir├žok uzaktan eri┼čim protokol├╝ desteklemekle beraber ├žok say─▒da yeni protokole de sahiptir. ─░nternete ya da ├Âzel bir a─ča ba─članma ancak remote access alarak bildi─čimiz uzaktan eri┼čim ile m├╝mk├╝nd├╝r. Windows 2000 i├žinde bulunan yeni protokoller ise ┼čunlard─▒r.

EAP (Exstensible Authentication Protocol).

RADIUS (Remote Authentication Dail-in Service ).

IPSec (Internet Protokol Security).

L2TP (Layer Two Tunelling Protocol).

BAP (Bandwidth Allocation Protocol).

EAP protokol├╝, Windows 2000┬ĺne ├Âzel ve gelecekteki kimlik denetim y├Ântemleri i├žin geli┼čtirilmi┼čtir. EAP ├Âzellikle dail-up ba─člant─▒lar─▒n─▒n kimlik denetiminin yap─▒lmas─▒nda kullan─▒l─▒r. EAP, PPP (Point-to-Point) protokol├╝ i├žin geni┼čletilmi┼č bir kimlik denetimi y├Ântemidir. API┬ĺleri sayesinde ba─č─▒ms─▒z yaz─▒l─▒m geli┼čtiricileri de bu sisteme entegre olabilecek yap─▒lar geli┼čtirebilirler.

RADIUS, geni┼č bir alana da─č─▒t─▒lm─▒┼č dial-up a─člar─▒n─▒ destekler. RADIUS y├╝ksek derecede ├Âl├žeklenebilir bir kimlik denetimi sa─člar. Windows 2000 bilgisayar─▒ RADIUS istemci ve server olarak konfigure edilebilir. RADIUS istemci bir remote access server’d─▒r ve kimlik denetimi iste─čini ve kullan─▒c─▒ bilgisini RADIUS sunucuya g├Ânderir. RADIUS server ise kullan─▒c─▒ bilgilerini saklar ve iste─či yerine getirir.

IPSec servisi IP a─člar─▒ ├╝zerinde g├╝venlik sa─člar. IPSec ├Âzel a─člar ├╝zerinde ve internet ├╝zerindeki risklere kar┼č─▒ koruma sa─člar. A─č y├Âneticisi IPSec politikalar─▒n─▒ konfig├╝re ederek istedi─či d├╝zeyde ve kapsamda bir g├╝venlik sa─člayabilir.

Windows 2000 IP Security Policy Management, y├Ânetim i├žin bir arabirim sa─člar. Bu arabirim MMC i├žinde bir snap-in olarak kullan─▒l─▒r.

L2TP protokol├╝, PPTP (Point-to-Point Tunneling Protocol) protokol├╝ne benzer. Bu protokollerin amac─▒ genel bir a─č ├╝zerinde ┼čifrelenmi┼č bir t├╝nel olu┼čturmakt─▒r. L2TP de bir t├╝nel olu┼čturur ama kendisi ┼čifreleme yapmaz. L2TP bu ┼čifreleme i┼člemini Ipsec gibi ┼čifreleme teknolojileri arac─▒l─▒─č─▒ ile yapar.

BAP, multilink sunucular─▒n dinamik olarak y├Ânetilmesini sa─člar. Windows NT┬ĺde RAS sevisi multilink yetene─čine sahiptir. Ancak bu d├╝zenleme birden ├žok fiziksel hatt─▒n bir mant─▒ksal hat olarak kullan─▒lmas─▒ ┼čeklindeydi. Windows 2000┬ĺde ise BAP ├Âzelli─či bant geni┼čli─čini dinamik olarak ayarlar. Di─čer bir deyi┼čle bant geni┼čli─či gereksinime g├Âre dinamik olarak atan─▒r.

4.5. Geli┼čmi┼č Yaz─▒c─▒ Deste─či

Windows 2000 Server ile gelen yaz─▒c─▒ d├╝zenlemelerinin ba┼č─▒nda yaz─▒c─▒lar─▒n Active Directory i├žinde bir nesne olarak yer almas─▒ ve domain i├žinde her yerden kullan─▒labilir olmas─▒d─▒r. Yaz─▒c─▒lar─▒n Active Directory i├žinde publish edilmesi yaz─▒c─▒ kaynaklar─▒n─▒n kullan─▒c─▒lara kolayca atanmas─▒n─▒ sa─člar.

5. W─░NDOWS 2000 ADVANCED SERVER

Windows 2000 Advanced Server, Windows 2000 Server┬ĺ─▒n t├╝m ├Âzelliklerini i├žermekle beraber, daha fazla ├Âl├žeklenebilirlik, ba─članabilirlik ve y├Ânetilebilirlik ├Âzelliklerine sahiptir. ├ľzelliklerini ise ┼ču ┼čekilse s─▒ralayabiliriz.

K├╝meleme (Clustering) servisleri standart PC donan─▒m─▒ ile ├žok uyumlu k├╝meler olu┼čturabilmektedir.

Daha fazla fiziksel bellek deste─či ile uygulama bellek kapasitesinin 16 kez art─▒r─▒lmas─▒ ile geli┼čmi┼č performans.

D├Ârt-yollu SMP server lisans─▒ ile Windows 2000 Advanced Server┬ĺ─▒n d├Ârt i┼člemcili bilgisayarlarda ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒. Windows 2000 Datacenter Server┬ĺ─▒n di─čer sunuculardan ayr─▒ld─▒─č─▒ bir ├╝st├╝nl├╝─č├╝ onalt─▒-yollu SMP lisans─▒ ile 16 i┼člemcili bilgisayarlar─▒ desteklemesidir.

Windows 2000 Avanced Server, geli┼čmi┼č bellek kullan─▒m─▒yla y├╝ksek miktardaki ana bellek alan─▒ (RAM) ├╝st├╝nl├╝klerinden yararlanarak uygulamalarda daha h─▒zl─▒ hizmet sa─člar.

Server k├╝meleri birden ├žok Windows 2000 ├žal─▒┼čt─▒ran server i┼čletimini birle┼čtirerek kullan─▒c─▒lar─▒n kaynaklar─▒ kesintisiz olarak kullanmas─▒n─▒ sa─člar. E─čer sunuculardan biri ar─▒zalanm─▒┼čsa di─čer sunucular otomatik olarak hizmete ge├žer.

Windows k├╝meleme ├žok say─▒da k├╝meleme teknolojisini i├žerir. Bunlar─▒n ba┼č─▒nda Network Load Balancing k├╝meleri ve server k├╝meleri gelir. Network Load Balancing k├╝meleri TCP/IP temelli servisler i├žin en fazla 32 sunucuyu bir araya getirir. Server k├╝meleri ise sistem ar─▒zalar─▒na kar┼č─▒ y├Ânlendirme i┼člemini yapar.

Daha ├Âncede belirtildi─či gibi Windows 2000 Server ailesinin temelde ├Âzellikleri ayn─▒d─▒r. Ancak belirli noktalarda birbirlerine ├╝st├╝nl├╝k sa─člarlar. Bunun amac─▒da t├╝keticinin kulland─▒─č─▒ a─č yap─▒s─▒na ve yapt─▒─č─▒ i┼čin kapasitesine g├Âre i┼čletim sistemini se├žmesine olanak sa─člamakt─▒r. Bu nedenle Windows 2000 Server┬ĺda bahsedilen yeniliklere burada tekrar de─činilmeyecektir ve bundan sonraki konularda genel olarak server yap─▒s─▒ ├╝zerinde durulacakt─▒r.

6. W─░NDOWS 2000 SERVER KULLANIM ALANLARI

Windows 2000 Server geli┼čmi┼č ├Âzellikleriyle a┼ča─č─▒daki servisler i├žin kullan─▒l─▒r.

6.1. Dosya Sunucusu (File Server)

Active Directory Servisi : Dosyalar─▒ istenilen bi├žimde tan─▒mlamay─▒ ve dosyalar─▒n daha kolay bulunmas─▒n─▒ sa─člar.

Dinamik Disk Alan─▒ Y├Ânetimi : Disk alan─▒n─▒n sistemi kapatmadan de─či┼čtirilmesini ve y├Ânetimini sa─člar.

Disk Kotas─▒ : Her kullan─▒c─▒ i├žin bir disk kapasitesi belirleyerek s─▒n─▒rlama yapar.

6.2. Yaz─▒c─▒ Sunucusu (Printer Server)

Active Directory servisi sayesinde yaz─▒c─▒lar─▒n daha kolay bulunmas─▒n─▒, yaz─▒c─▒ ile ilgili ayarlamalar─▒n ve s─▒n─▒rlamalar─▒n belirlenmesi.

Daha geni┼č yaz─▒c─▒ deste─či.

Geli┼čmi┼č kullan─▒c─▒ arabirimi sayesinde kullan─▒m kolayl─▒─č─▒.

Internet Printing Protocol deste─či ile kullan─▒c─▒lar─▒n Internet ├╝zerindeki bir yaz─▒c─▒y─▒ kullanabilmesi.

6.3. Web Sunucu (Web Server)

CPU kaynaklar─▒n─▒ site baz─▒nda da─č─▒tabilmek.

Da─č─▒t─▒lm─▒┼č yetki ve versiyon (WebDAV) ├Âzellikleriyle kullan─▒c─▒lar─▒n Web ├╝zerindeki bilgilere daha kolay eri┼čimi ve y├Ânetmesi.

Ek sihirbazlarla g├╝venlik y├Ânetimi.

6.4. Uygulama Sunucusu (Application Server)

64 GB┬ĺa kadar bellek deste─či.

K├╝meleme deste─či ve ├ž├Âken servilerin otomatik olarak yeniden ba┼člat─▒lmas─▒.

B├╝t├╝nle┼čik uygulama servisleri; uygulamalar─▒n daha k─▒sa zamanda geli┼čtirilmesini sa─člamak i├žin scripting, transaction ve queuing servisleri.

Web ama├žl─▒ yaz─▒lan uygulamalar i├žin geli┼čmi┼č internet servisleri.

6.5. A─č ve ─░leti┼čim Server (Network Server)

┼×ifreleme ve kimlik sorgulamas─▒ ile sa─članan geli┼čmi┼č g├╝venlik.

Dial-up ba─člant─▒lar i├žin yeni kullan─▒c─▒ arabirimi.

Geli┼čmi┼č TCP/IP performans─▒ ile y├╝ksek bant geni┼čli─či olan a─člardan yararlanma.

Dinamik DNS sayesinde a─č y├Ânetiminin daha kolay yap─▒lmas─▒.

Multimedia altyap─▒s─▒ ile ses ve g├Âr├╝nt├╝ gibi verilerde iletimin daha iyi yap─▒lmas─▒.

6.6. Altyap─▒ Sunucu (Infrastracture Server)

Active Directory servisi ile global y├Ânetim ve ticari uygulamalar ile b├╝t├╝nle┼čme.

Da─č─▒t─▒lm─▒┼č g├╝venlik servisleriyle kurulu┼č, Internet ve extranet ├╝zerinde daha fazla g├╝venlik.

Windows y├Ânetim servisleriyle merkezi olarak daha geli┼čmi┼č bir y├Ânetim sa─člama.

IntelliMirror ─░le kullan─▒c─▒ verilerinin ve d├╝zenlemelerinin merkezi olarak y├Ânetimi.

7. W─░NDOWS 2000 SERVER Y├ľNET─░M ALTYAPISI

Windows 2000 Server ailesi ├žok say─▒da y├Ânetim arac─▒na sahiptir. Bu ara├žlar farkl─▒ servisler sayesinde ├žal─▒┼č─▒r. ┼×imdi ise Windows 2000 altyap─▒s─▒n─▒ olu┼čturan servisler incelenecektir.

7.1. Presentation Servisleri

Presantation (Sunu┼č) servisleri bilgilerin g├Âr├╝lmesini ve y├Ânetilmesini sa─člar. Bu servisler sayesinde y├Ânetim g├Ârevleri di─čer ki┼čilere devredilebilir ya da g├Ârev bazl─▒ yap─▒labilir. Windows 2000 i├žindeki y├Ânetim altyap─▒s─▒ i├žinde yer alan sunu┼č servisi MMC olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

MMC uygulamalar─▒n y├Ânetilmesi i├žin kullan─▒lan ortak bir konsoldur ve ├žok belgeli bir ortamd─▒r. Bu d├╝zenleme programlama d├╝nyas─▒nda MDI (Multiple Document Interface) olarak adland─▒r─▒l─▒r. MMC tek ba┼č─▒na bir y├Ânetim arac─▒ de─čildir. Ancak ├žok say─▒da uygulamay─▒ (Snap-in) bir araya getirir.

MMC ortamlar─▒ Windows NT 4.0 ├╝zerinde de kurulabilir. Bu i┼člem i├žin Windows NT 4.0 Option Pack servis paketi gerekir. MMC, Windows Software Developers Kit (SDK) k├╝t├╝phanesinin bir par├žas─▒d─▒r ve genel kullan─▒ma a├ž─▒kt─▒r.

MMC sayesinde y├Âneticiler ara├žlar─▒ kay─▒t ederek daha sonra kullanabilirler. Ayr─▒ca bu ara├žlar─▒ di─čer y├Âneticilerle payla┼čabilirler. B├Âylece farkl─▒ d├╝zeydeki g├Ârevleri da─č─▒tmak i├žin farkl─▒ d├╝zeylerde y├Ânetim ara├žlar─▒ tasarlanabilir.

7.2. Instrumentation Servisi

Instrumentation servisi y├Ânetim bilgilerinin topland─▒─č─▒ tek bir aray├╝zd├╝r. Bu teknoloji, Windows Management Instrumentation (WMI) olarak an─▒l─▒r. WMI, y├Ânetim kaynaklar─▒na ula┼čmak i├žin tek bir mekanizman─▒n olmas─▒n─▒ sa─člar.

Windows 2000 Server i├žindeki WMI, Kernel-Mode ve User-Mode bile┼čenlerine sahiptir. WMI sayesinde y├Ânetici taraf─▒ndan kullan─▒lan uygulamalar ayg─▒tlara, s├╝r├╝c├╝lere, servislere ve uygulamalara standart bi├žimde eri┼čimi sa─člar. Windows 2000 Server kernel d├╝zeyinde WMI Windows Driver Model (WDM) modelini kullan─▒r. Bu servis ayr─▒ca 32-bit Windows ortam─▒ndan bilgi almay─▒, Registry┬ĺden, Performance Monitor┬ĺden, SNMP ve DMI┬ĺdan bilgi almay─▒ sa─člar. Windows uygulamalar─▒ DCOM ve COM temelli uygulamalar─▒ kullanarak ayg─▒tlara ve uygulamalara eri┼čirler. Bu aray├╝zler programlar ve scriptler taraf─▒ndan eri┼čilebilirler.

7.3. Scripting Servisleri

Sprinting servisleri ortak y├Ânetim g├Ârevlerinin otomatikle┼čtirilmesini sa─člar. Bu servis ├žok say─▒da scripting dilinin kullan─▒lmas─▒na izin verir. Scripting i┼člemini Windows 2000 i├žindeki Windows Scripting Host (WHS) servisi sa─člar. WHS herhangi bir dilden ba─č─▒ms─▒z olan bir ActiveX scripting motorudur. WHS sayesinde scriptler do─črudan masa├╝st├╝nden ya da komut sat─▒r─▒ndan ├žal─▒┼čt─▒r─▒labilirler.

7.4. Directory Servisleri

Active Directory b├╝t├╝n a─č kaynaklar─▒n─▒n tek bir noktadan y├Ânetimini sa─člar. Bu yap─▒ i├žinde y├Ânetim g├Ârevleri kolayca yerine getirilebilirler.

Active Directory Windows 2000 a─č─▒ i├žinde bir directory servisidir. Directory servisi ise kullan─▒c─▒lar, ayg─▒tlar ve izinler gibi a─č kaynaklar─▒ hakk─▒nda bilgi saklayan bir a─č servisidir. ├ľnemlidir, ├ž├╝nk├╝ kaynaklara eri┼čmek ve onlar─▒ y├Ânetmek a─č y├Âneticisinin ba┼čl─▒ca g├Ârevidir.

Windows 2000 Active Directory servisi, sistem konfig├╝rasyonu, kullan─▒c─▒ profilleri, uygulamalar hakk─▒nda bilgi saklar. Group Policy d├╝zenlemeleri ile sistem y├Âneticileri kullan─▒c─▒lar─▒n─▒ merkezi olarak y├Ânetebilirler.

Active directory┬ĺnin mant─▒ksal tasar─▒m─▒ a─č ├╝zerindeki kullan─▒c─▒lar─▒n ve kaynaklar─▒n domainler olarak tasarlanmas─▒d─▒r. Bu tasar─▒mda ┼ču bile┼čenler yer al─▒r.

Domain

Organizational Unit

Tree

Forest

Active Directory┬ĺnin mant─▒ksal bazda temel bile┼čeninin domain oldu─čunu s├Âylemi┼čtik. Domain ise ortak veri taban─▒n─▒ payla┼čan bilgisayarlardan olu┼čur. Bununla birlikte domainler bir g├╝venlik s─▒n─▒r─▒ olu┼čtururlar ve domainler kendi sistem y├Âneticileri taraf─▒ndan y├Ânetilirler.

Domain i├žindeki b├╝t├╝n domain kontrol eden bilgisayarlar, kendi domain’lerinin veri taban─▒n─▒n bir kopyas─▒n─▒ i├žerirler. Active Directory sistemi i├žinde multi-master replication (kopyalama) modeli kullan─▒l─▒r. Bu modelde b├╝t├╝n domain kontrol├Âr bilgisayarlar de─či┼čiklikleri di─čer domain kontrol├Âr bilgisayarlara kopyalarlar.

Windows 2000 ve Active Directory terminolojisinde s─▒k├ža kullan─▒lan nesnelerden biriside Organizational Unit┬ĺtir. Bir Organizational Unit, domain i├žindeki kullan─▒c─▒ adlar─▒, gruplar, bilgisayarlar ve yaz─▒c─▒lar gibi nesnelerin organize edildi─či bir konteyn─▒r nesnedir. Bir ┼čirket i├žin kurulacak domain i├žinde Organizational Unit┬ĺler tasarlan─▒rken b├Âl├╝m ya da co─črafi olarak yerle┼čim g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulabilir. Bununla birlikte a─č y├Ânetimi bak─▒m─▒ndan da her bir y├Âneticinin sorumlu oldu─ču birim ya da i┼čler i├žin Organizational Unit olu┼čturulabilir.

Windows 2000 ile gelen domainlerde tek bir domain olmas─▒na ra─čmen Organizational Unit┬ĺlerin organizasyonu ve y├Ânetimi ├žok say─▒da nesnenin belli bir g├╝venlik i├žinde y├Ânetilmesini sa─člar. Nesneler Organizational Unit i├žerisinde yer de─či┼čtirebilir.

7.5. G├╝venlik Servisleri

G├╝venlik servisleri kullan─▒c─▒lar─▒n izinlerinin kontrol edilmesini sa─člar. Bu servis sayesinde g├╝venlik ayarlar─▒ istenildi─či gibi yap─▒labilir. Windows 2000┬ĺde hemen hemen her servisinin b├╝t├╝nle┼čti─či Active Directory servisinin g├╝venlik servisi ile de b├╝t├╝nle┼čti─čini g├Ârmekteyiz. Bir Active Directory domaini Windows NT ya da Windows 2000 a─č─▒n─▒n s─▒n─▒r─▒d─▒r. Active Directory bir ya da daha fazla domainden olu┼čabilir. Sadece bir a─č server olarak kullan─▒lan Windows 2000 sistemli bilgisayar kendi ba┼č─▒na domaindir. Bir domain de bir ├žok site i├žererek b├╝y├╝k alanlara da yay─▒labilir.

Her domain kendi g├╝venlik politikas─▒na sahiptir ve di─čer domainler i├žerisinde g├╝ven ili┼čkisi i├žindedir. Birden fazla domain g├╝ven ili┼čkisi i├žerisinde birbirine ba─čland─▒─č─▒nda ve bu domainler ortak ┼čema, konfig├╝rasyon ve global katalogu payla┼čt─▒klar─▒nda bir domain a─čac─▒ ortaya ├ž─▒kar. Birden fazla domain a─čac─▒ ise birbirlerine forest i├žerisinde ba─članabilirler.

Windows 2000 Server g├╝venlik bile┼čenleri bilgilerini directory i├žinde saklar. ├ľrne─čin ┼čifre bilgisi kullan─▒c─▒ nesnesi i├žinde ┼čifrelenerek saklan─▒r.

7.6. Group Policy Servisleri

Group Policy┬ĺler kullan─▒c─▒lara uygulamalar─▒n ve konfig├╝rasyonlar─▒n atanmas─▒n─▒ sa─člar. Grup Policy┬ĺleri kullanarak kullan─▒c─▒lar─▒n masa├╝st├╝ tasar─▒mlar─▒n─▒ d├╝zenlemeyi, bilgisayarlar─▒n konfig├╝rasyonlar─▒n─▒ yapmay─▒ sa─člayarak merkezi y├Ânetim ile toplam sahip olma maliyeti azalt─▒l─▒r. Windows 2000 Group Policy┬ĺleri kullan─▒c─▒ ve bilgisayar gereksinimlerinin tan─▒mlanmas─▒n─▒ ve y├Ânetilmesini sa─člar. Group Policy d├╝zenlemelerinin ├Âzellikleri ┼čunlard─▒r.

Template┬ĺler.

G├╝venlik.

Yaz─▒l─▒m Kurulmas─▒.

Scriptler.

Kullan─▒c─▒ klas├Ârleri.

Y├Ânetim ama├žl─▒ Template┬ĺler registry-temelli group policy d├╝zenlemeleridir. Bu d├╝zenlemeler uygulamalar, masa├╝st├╝ ayarlar─▒ ve sistem servislerini kapsar. G├╝venlik d├╝zenlemeleri, yerel bilgisayar, domain ve a─č i├žin g├╝venlik d├╝zenlemeleri sa─člar. Yaz─▒l─▒m kurma i┼člemi, yaz─▒l─▒mlar─▒n merkezi olarak kurulmas─▒n─▒, g├╝ncellenmesini ve kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člar.

Scripler, bilgisayar a├ž─▒ld─▒─č─▒nda, kapat─▒ld─▒─č─▒nda ya da kullan─▒c─▒n─▒n logon veya logoff i┼člemlerinde bir scriptin ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ sa─člar. Klas├Âr d├╝zenlemeleri ise kullan─▒c─▒ klas├Ârlerini a─č ├╝zerinde saklamay─▒ sa─člar.

Group Policy d├╝zenlemeleri bir group policy nesnesi (GPO) i├žinde saklan─▒r. Di─čer bir deyi┼čle GPO┬ĺlar Group Policy d├╝zenlemelerinin saklad─▒─č─▒ sanal bir yerdir. Farkl─▒ GPO┬ĺlar i├žinde farkl─▒ d├╝zenlemeleri saklamak; Her GPO belli bilgisayarlar─▒ ve kullan─▒c─▒lar─▒ etkilemesi sa─član─▒r.

GPO┬ĺlar iki farkl─▒ yerde saklan─▒r. Group Policy Container (GPC) ve Group Policy Template. Group Policy Container, GPO ├Âzelliklerini saklayan bir Active Directory nesnesidir. Gpc┬ĺler ayr─▒ca yine i├žerisinde Group Policy d├╝zenlemesi bulunan alt Group Policy Container┬ĺler─▒ de i├žerir.

7.7. Terminal Servisleri

Terminal servisleri istemcilerin server ├╝zerindeki Windows uygulamas─▒n─▒ ├žal─▒┼čt─▒rmas─▒n─▒ sa─člar. Terminal servisi ├žok say─▒da terminal em├╝lasyonu sa─člar.

Terminal server servisi, server ├╝zerinde ├žal─▒┼čan bir Windows uygulamas─▒n─▒n d├╝┼č├╝k donan─▒m ├Âzelliklerine sahip bir istemci bilgisayar taraf─▒ndan eri┼čilip ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Terminal servis sunucu sanki sunucunun olanaklar─▒n─▒n istemci bilgisayar taraf─▒ndan kullan─▒lmas─▒d─▒r. Terminal servis sunucu her kullan─▒c─▒ i├žin bir istemci ortam─▒ olu┼čturur ve istemcinin fare ve klavye hareketini al─▒r ve i┼čler. Terminal servis sunucu TCP/IP protokol├╝ ├╝zerinde RDP (Remote Desktop Protokol) protokol├╝n├╝ kullan─▒l─▒r. Terminal servislerini kullanman─▒n sa─člad─▒─č─▒ avantajlar─▒ a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r.

Server ├╝zerinde ├žal─▒┼čan Windows uygulamalar─▒n─▒n ├žok say─▒da ve de─či┼čik i┼čletim sistemlerine sahip olan kullan─▒c─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člar.

486 i┼člemcili bilgisayarlar gibi eski bilgisayarlar─▒n kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Bu bilgisayarlar server ├╝zerindeki 32-bit ortam─▒ kullan─▒rlar.

Uzaktan y├Ânetim. Terminal servis sunucular─▒ ile y├Âneticiler uzaktan y├Ânetim g├Ârevini yerine getirirler.

Terminal server bir├žok uygulamay─▒ ├žal─▒┼čt─▒r─▒r. Ancak baz─▒ uygulamalar─▒n ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin Terminal Server ortam─▒nda k├╝├ž├╝k ayarlamalar yapmak gerekir. Bu nedenle uygulamalar─▒n kullan─▒c─▒lar─▒n kullan─▒m─▒na a├ž─▒lmas─▒ndan ├Ânce test edilmesi gerekir.

Windows uygulamalar─▒.

MS-DOS uygulamalar─▒.

Di─čer uygulamalar.

32-bit Windows uygulamalar─▒ ├žok kullan─▒c─▒l─▒ olarak ├žal─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. MS-DOS uygulamalar─▒ ise 32-bit ortam i├žin haz─▒rlanmad─▒klar─▒ i├žin daha d├╝┼č├╝k performansla ├žal─▒┼č─▒rlar. Bunun d─▒┼č─▒nda di─čer uygulamalar i├žin Terminal Server┬ĺda ayarlamalar gerekebilir. Text tabanl─▒ tek-kullan─▒c─▒ uygulamalar ise Terminal Server ├╝zerinde ├žal─▒┼čmazlar.

8. W─░NDOWS 2000 SERVER Y├ľNET─░M ARA├çLARI

Windows 2000 s─▒k s─▒k hat─▒rlatt─▒─č─▒m─▒z gibi ├žok say─▒da y├Ânetici arac─▒na sahiptir ve bu ├Âzelli─či ile sistem y├Âneticilerine kayda de─čer ├Âl├ž├╝lerde kolayl─▒k sa─člamaktad─▒r.

8.1. Konfig├╝rasyon Ara├žlar─▒

Windows 2000 Server i├žinde yer alan konfig├╝rasyon ara├žlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda IntelliMirror y├Ânetim teknolojisi gelir. Bu teknolojinin amac─▒, kullan─▒c─▒n─▒n verilerinin, uygulamalar─▒n─▒n ve d├╝zenlemelerinin kullan─▒c─▒ya g├Âre d├╝zenlenmesi ve bu d├╝zenlemenin her yerde ge├žerli olmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒r. IntelliMirror kullan─▒c─▒ya ├Âzel d├╝zenlemeleri saklayarak kullan─▒c─▒n─▒n kendi ortam─▒n─▒ olu┼čturmas─▒n─▒ sa─člar. Kullan─▒c─▒ a─č ├╝zerindeki verilerini, a─č ba─člant─▒s─▒ kesilmi┼č olsa bile ona sa─člar. Windows 2000 Platformu b├Âl├╝m├╝nde yer verdi─čimiz IntelliMirror teknolojisinin ├╝├ž tane ├Âzelli─či vard─▒r. Bu ├Âzellikleri biraz daha a├žacak olursak ;

User Data Management yani Kullan─▒c─▒ verilerinin y├Ânetimi sayesinde kullan─▒c─▒lar ├Âzel dosyalar─▒na ve belgelerine kolay ve g├╝venli bir bi├žimde eri┼čebilirler. Kullan─▒c─▒lar kendi verilerine logon olduklar─▒ herhangi bir bilgisayardan eri┼čebilirler.

Yaz─▒l─▒mlar─▒n kurulmas─▒ ve bak─▒m─▒, uygulamalar─▒n kurulmas─▒n─▒, g├╝ncellenmesini ve kurulan yaz─▒l─▒mlar─▒n kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Windows 2000 yaz─▒l─▒m y├Ânetiminde uygulamalara ├╝├ž de─či┼čik d├╝zenleme yap─▒labilir.

Advertised Uygulamalar

Assigned Uygulamalar

Published Uygulamalar

Bir uygulaman─▒n kullan─▒c─▒lara assing edilmesi, uygulaman─▒n kullan─▒c─▒ya logon s─▒ras─▒nda atanmas─▒ demektir. Daha basit bir a├ž─▒klamayla, kullan─▒c─▒lar a─ča girdikleri anda assing edilen program kullan─▒c─▒n─▒n start m├Ân├╝s├╝nde g├Âr├╝l├╝r.

Bir Organization Unit i├žindeki bilgisayarlara bir program atand─▒─č─▒nda ilgili bilgisayarlar─▒n bir sonraki a├ž─▒l─▒┼č─▒nda program kurulur. Bilgisayara atama i┼čleminde herhangi bir kullan─▒c─▒ kontrol├╝ yap─▒lmaz. O bilgisayar─▒ kullanma yetkisi olan herkes atanan program─▒ da kullanma yetkisini al─▒r.

3. User and Computer Configuration Management yani kullan─▒c─▒ ve bilgisayar d├╝zenlemelerinin y├Ânetimi, bu d├╝zenleme i┼čleminin merkezi olarak yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Bu d├╝zenlemeleri Policy┬ĺler, yaz─▒l─▒m kurulu┼ču, ├Âzel kullan─▒c─▒ d├╝zenlemeleri ve g├╝venlik d├╝zenlemeleri ile yap─▒l─▒r.

8.2. G├╝venlik Y├Ânetimi Ara├žlar─▒

G├╝venlik d├╝zenlemeleri bir Group Policy Container (GPO) i├žinde yap─▒l─▒r. Ard─▒ndan bir g├╝venlik politikas─▒n─▒n par├žas─▒ olarak bilgisayara uygulan─▒r. G├╝venlik d├╝zenleme ara├žlar─▒n─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz.

Account policies : Windows 2000 i├žinde ┼čifre politikalar─▒, locout politikalar─▒ ve Kerberos politikas─▒n─▒n d├╝zenlenmesini sa─člar.

Local policies : Audity policy, kullan─▒c─▒ izinlerinin atanmas─▒ gibi g├╝venlik d├╝zenlemelerini i├žerir. Yerel yaz─▒c─▒lar sistem y├Âneticilerinin yerel ve a─č eri

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Organik Molek├╝ller

ORGAN─░K MOLEK├ťLLER

Karbonhidratlar,proteinler,yaglar ve vitaminlerdir.cans─▒z ortamda bulunmay─▒p

ancak canl─▒lar─▒n vucudunda ├╝retilirler(g├╝n├╝m├╝zde teknolojinin geli┼čmesi ile baz─▒ vitaminler fabrikalarda sentetik olarak ├╝retile bilmektedir.)b├╝t├╝n organik besinlerin temel yap─▒s─▒n─▒ karbon atomlar─▒ olu┼čturur.cogunda karbonun yan─▒nda oksijen ve hidrojen de bulunur.karbonhidrat,yag ve proteinler enerji elde edmek i├žin kullan─▒labilir.h├╝cre zorunlu kalmad─▒kca,proteinleri enerji kaynag─▒ olarak kullanmaz

├ž├╝nk├╝ proteinlerin esas g├Ârevi h├╝cre dolas─▒yla canl─▒ yap─▒s─▒na kat─▒lmak ve enzim olarak g├Ârev yapmakt─▒r.bu 3 temel besinin enerji verimliligi farkl─▒d─▒r.1 gr karbonhidrat yak─▒l─▒nca 4,2 k.cal,1 gr protein yak─▒l─▒nca 4,3 k.cal ve 1 gr yag yak─▒l─▒nca 9,5 k.cal nerji ac─▒ga c─▒kar─▒rlar.h├╝crelerde bu enerjinin bi k─▒sm─▒ ATP`nin baglar─▒na aktar─▒l─▒rken bir k─▒sm─▒da ─▒s─▒ olarak ortama verilir..b├Âylecehem vucud ─▒s─▒s─▒ olu┼čtururlur hemde kimyasal reaksiyonlar i├žin enerji saglan─▒r.

1. KARBONH─░DRATLAR

B├╝t├╝n h├╝crelerin en ├Ânemli enerji kaynag─▒d─▒r.Genel form├╝lleri(CH2O)n ile g├Âsterilir.Bu form├╝lde glikoz i├žin “n” yerine 6 yazarsak.C6,H12,O6,,olur.solunum ├╝r├╝nleri H2O ve CO2 dir. karbonhidratlar,bitkilerin h├╝├žre ├žeperinin yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturarak,b├╝t├╝n canl─▒ h├╝├žrelerden zar─▒n yap─▒s─▒na kat─▒larak,DNA ve RNA da bulunarak yap─▒sal fonksiyon da g├Âr├╝rler.Yap─▒s─▒ndaki ┼čeker molek├╝l├╝n├╝n say─▒s─▒na g├Âre ├╝├ž ├že┼čit karbonhidrat vard─▒r. A. Monosakkaritler ( tek ┼čekerler):Basit ┼čekerler de denir.─░├žerdikleri karbon atomu say─▒s─▒na g├Âre,6 karbonlu olanlar(heksozlar);Glikoz,fruktoz ve galaktoz`dur.

5 karbonlu olanlar ise(pentozlar) Riboz ve deoksiribozdur.monosakkaritler,disakkarit ve polisakkalitlerin yap─▒ ta┼č─▒(monomeri)d─▒rlar.

Glikoz : serbest olarak bal,├╝z├╝m ve incirde bol bulunur.B├╝t├╝n polisakkaritlerin yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturur. Fruktoz:Bal ve olgun meyvelerde bol bulunur.Bunun i├žin meyve ┼čekeri denir. Galaktoz:s├╝t ve s├╝t ├╝r├╝nlerinden bol bulunur .s├╝t ┼čekeri denir .Bunun i├žin hayvansal bir besin maddesidir. Riboz:RNA n─▒n,ATP nin ve baz─▒ enzimlerin yap─▒s─▒nda bulunur.Deoksiriboz ise DNA n─▒n yap─▒s─▒nda bulunur. B.Disakkaritler:(├žift ┼čekerler):iki monosakkaritin birle┼čerek meydana getirdigi ┼čekerlerdir.Bu birle┼čme s─▒ras─▒nda su a├ž─▒ga ├ž─▒kar.Bu tip reaksiyonlara dehidrasyon sentezi denir. Dehidrasyonun tersi olan su ile par├žalanma reaksiyonlar─▒na ise hidroliz denir.Disakkaritler ancak sindirildikten sonra h├╝cre zar─▒ndan ge├žebilirler. C.Polisakkaritler:(├çok ┼čekerler):├çok say─▒da glikozun glikozid ba─članmas─▒ sonucu olu┼čurlar.yani glikozun dehidrasyon senteziyle olu┼čmu┼č pol─▒merlerdir. Glikoz+Glikoz+…….+Glikoz___ polisakkarit+(n_1)H2O Hepsi ay─▒ yap─▒ maddesinden olu┼čtu─ču halde fiziksel ve kimyasal ├Âzellikleri farkl─▒d─▒r.├ç├╝nk├╝, glikoz molek├╝llerinin birbirine ba─članma bi├žimleri farkl─▒d─▒r. Ni┼časta Bitki h├╝crekerinde karbonhidratlar─▒n depo ┼čeklidir.├çok say─▒da glikozdan meydana gelir.Hayvan h├╝crelerinde bulunmaz . Suda ├žok az erir. Ba─č─▒rsak epitelinden do─črudan do─čruya kana ge├žemezler.Hayvanlar─▒n ├žo─ču sindirerek enerji hammaddesi olarak kullan─▒r . Sel├╝loz: Bitki h├╝crelerinde h├╝cre ├žeperinin yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturur. sel├╝lozu olu┼čturan glikozlar birbirlerine ters ba─čland─▒klar─▒ i├žin memeli canl─▒lar─▒n sindirim sistemlerinden salg─▒lanan enzimlerle yap─▒ta┼člar─▒na ayr─▒lmazlar . suda erimez. Ba─č─▒rsak epitelinden do─črudan kana ge├žemez.Gevi┼č getiren memelilerde ,baz─▒ ku┼člarda ve termitlerde (beyaz kar─▒ncalar)sindirilerek kullan─▒l─▒r.A─ča├žlar─▒n yap─▒s─▒n─▒n yakla┼č─▒k %50 si sel├╝lozdur. Glikojen:Hayvan, insan, mantar ve bakteri h├╝crelerinde bulunur ve hayvansal ni┼časta da denir .En fazla karaci─čer ve kaslarda bulunur.Hayvanlar─▒n en h─▒zl─▒ kulland─▒─č─▒ yedek enerji deposudur.Suda ├ž├Âz├╝n├╝r. 2.YA─×LAR (Lipidler) Lipidler C,H,O atomlar─▒ndan meydana gelir.Baz─▒lar─▒nda fosfor ve azot gibi elementler de yer alabilir. Yap─▒s─▒ndaki oksijen oran─▒ ┼čekerlerden azd─▒r.Yap─▒lar─▒nda ya─č asitleri , gliserol ve ba┼čka baz─▒ maddeler bulunur.Ya─člar suda ya hi├ž ├ž├Âz├╝nmez ya da ├žok az ├ž├Âz├╝n├╝rler.Aseton, eter, kloroform,benzen ve alkol gibi organik ├ž├Âz├╝c├╝lerde ├ž├Âz├╝n├╝rler. H├╝crede enerji yap─▒ maddesi olarak (h├╝crezar─▒)kullan─▒l─▒r.ayr─▒ca deri alt─▒nda ─▒s─▒ kayb─▒n─▒n ├Ânlenmesinde ve hayvanlarda ├že┼čitli organlar─▒n d─▒┼č k─▒sm─▒n─▒n korunmas─▒nda g├Ârevlidir.solunumla yak─▒lmalar─▒(oksidasyonlar─▒)sonucunda fazla miktarda metapolik su ac─▒ga c─▒kar─▒rlar bunun i├žin ├Âzellikle k─▒┼č uykusuna yatan uzun s├╝re g├Â├ž eden ve suyun az oldugu ortamlarda ya┼čayan hayvanlarda iy ibir depo ve enerji ham maddesidirler.

Ayn─▒ zamanda hafif oldugundan u├žmada havyana avantaj saglarlar.

Yaglar─▒n yak─▒m─▒ ve kullan─▒m─▒ uzun s├╝rd├╝g├╝nden h├╝crelerde enerji kaynag─▒ olarak karbonhidratlardan sonra tercih edilirler.En ├Ânemli lipidler ya─č asitleri, ya─člar (n├Âtr ya─člar) fosfolipidler ve steroidlerdir.

Ya─č asitleri:en basit lipidler olup,uzun karbon zincirlerinden olu┼čurlar. Karbonlar aras─▒ndaki b├╝t├╝n ba─člar tekli ise doymu┼č,├žift ba─č varsa doymam─▒┼č ya─č asitleri diye adland─▒r─▒l─▒rlar. Genellikle s─▒v─▒ ya─člar bitkisel kaynakl─▒ olup.doymami┼č ya─č asitleri i├žerirler .kat─▒ ya─člar ise genellikle hayvansal kaynakl─▒ olup, doymu┼č ya─č asitleri i├žerirler.Doymam─▒┼č ya─člar─▒n y├╝ksek s─▒cakl─▒k ve bas─▒n├žta hidrojenle doyurulmas─▒ndan margarinler elde edilir. Steroidler: zarlar─▒n yap─▒s─▒na kat─▒ld─▒─č─▒ gibi vitamin ve hormon olarak da g├Ârev al─▒rlar. Fosforlipitler: h├╝cre zar─▒n─▒n yap─▒s─▒na kat─▒lan ve fosfor i├žeren ya─člard─▒r. N├Âtral ya─člar:ya─člar─▒n en ├Ânemli depo ┼čeklidir.Bir gliserol molek├╝l├╝n├╝n ├╝├ž ya─č asidine ba─članmas─▒ sonucu olu┼čurlar. 3 Ya─č asidi+1 Gliserol____Ya─č+3H2O Ya─č asitleri gliserol ile ester ba─člar─▒yla ba─član─▒r ve su a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒rlar (dehidrasyon sentezi) Bir gliserole ba─članan ya─č asitleri ayn─▒ olabilece─či gibi farkl─▒ da olabilir. Bundan dolay─▒ ya─člar─▒n bir├žok t├╝revi meydana gelmi┼čtir. 3.PROTE─░NLER: Proteinler h├╝crede ribozomlarda sentezlenir.H├╝crenin en ├Ânemli organik bile┼čiklerindendir. yap─▒s─▒nda karbon (C), Hidrojen (H),oksijen(O),azot(N) ve baz─▒lar─▒nda bulunanek olarak k├╝k├╝rt (S) ve fofor (P) da bulunabilir.Protein molek├╝llerinin yap─▒s─▒na 20 ├že┼čit amino asit bulunur. Herbir amino asitte amino grubuyla (HN2) karboksil (COOH) grubu ayn─▒d─▒r.Amino asitlerde radikal grubu (R)farkl─▒d─▒r.Dolay─▒s─▒yla 20 ├že┼čit amino asitte 20 farkl─▒ R grubu bulunur. ─░nsanlar bu amino asitlerden bir k─▒sm─▒n─▒ sentezlerken, bir k─▒sm─▒n─▒da haz─▒r olarak al─▒rlar.Di┼č ortamdan al─▒nan amino asitlere temel amino asitler denir.Bir organizman─▒n kuru a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n yakla┼č─▒k %50 sini proteinler meydana getirir. Di─čer besin maddelerinden farkl─▒ bir ├Âzelli─či sahip olup, h├╝crede DNA taraf─▒ndan sentezlettirilen tek molek├╝ld├╝r.Protein molek├╝lleri her canl─▒ t├╝r├╝ne hatta bireye ├Âzg├╝ olup antijen ├Âzelli─či g├Âsterirler.Yani farkl─▒ ├Âzelli─če sahip bir canl─▒ya aktar─▒ld─▒klar─▒nda antikor olu┼čumuna neden olurlar.G├╝n├╝m├╝zde doku ve organ nakillerinin ba┼čar─▒s─▒zl─▒kta sonu├žlanmas─▒n─▒n nedeni proteinlerin bu ├Âzelliklerinden doley─▒d─▒r.Doku aktar─▒mlar─▒n─▒n ba┼čar─▒yla sonu├žlanabilmesi i├žin daha ├žok protein yap─▒lar─▒ benzer ki┼čiler se├žilmektedir.Solunumla ancak zor durumlarda yak─▒l─▒rlar. solunum ├╝r├╝n├╝ olarak H2O, ├╝re,├╝rik asit,H2S, CO2 ve NH3 gibi art─▒klar olu┼čtururlar. B├╝t├╝n amino asitlerde karboksil ve amino grubu bulundu─ču i├žin proreinler ve amino asitler hem asit hem baz ├Âzelli─či g├Âsterirler.Proteinler n say─▒da amino asitin peptit ba─člar─▒ ile birle┼čmesinden olu┼čurlar. A.asit+……..+A.asit_____ protein (polipeptit) + (n_1) H2O Proteinlerdeki amino asitler birbirine ba─člayan ba─ča peptid ba─č─▒ denir . peptit ba─č─▒ 1.amino asitin karboksil grubu ile 2.amino asitin amin grubu aras─▒nda meydana gelir ve bu s─▒rada bir su a├ži─ča ├ž─▒kar. peptit ba─člar─▒n─▒n t├╝m├╝ ayn─▒d─▒r.Proteinlerin birbirinin farkl─▒ ├Âzellikte olmas─▒ i├žerdikleri amino asitlerin say─▒s─▒na , ├že┼čidine, dizili┼čine ve amino asittin kullan─▒lma miktar─▒na ba─čl─▒ olarak de─či┼čir.

H H O H H O

‘ ‘ ‘’ ‘ ‘ ‘’

H—N—-C—C—–(OH+H)———-N—-C—-C—OH——Dipeptid+H2O

‘ ‘

R1 R2

Proteinler yap─▒c─▒ ve onar─▒c─▒ molek├╝llerdir.Az miktarda da enerji verici olarak kullan─▒l─▒rlar.Organizmalar ancak uzun s├╝en bir a├žl─▒kta, proteinlerini solunumda fazlaca y─▒kmaya ba┼člarlar.Bu durumda h├╝crelerin protein sentezi protein y─▒k─▒m─▒ndan sentezlemek zorundad─▒r.├ç├╝nk├╝ proteinlerdeki amino asit s─▒ras─▒n─▒ DNA belirler. H├╝crede olu┼čan proteinlerin bir k─▒sm─▒ enzim,bir k─▒sm─▒ hormon. bir k─▒sm─▒ antikor,bir k─▒sm─▒ iseyap─▒sal g├Ârevler yapmak ├╝zere ├Âzelle┼čmi┼člerdir. yap─▒sal proteinler h├╝crenin├že┼čitli organellerinin yap─▒s─▒nda da bulunur. H├╝cre zar─▒n─▒n yap─▒s─▒nda lipoprotein glikoprotein gibi farkl─▒ protein bile┼čikleri vard─▒r. 4. V─░TAM─░NLER:

V├╝cutta d├╝zenle┼čtirici fonksiyon g├Âr├╝rler.Baz─▒lar─▒ enzimlerin yap─▒s─▒na kat─▒l─▒r. Sindirime u─čramazlar.sindirim sisteminden do─črudan kana emilirler.V├╝cutta enerji verici olarak kullan─▒lmazlar.Ye┼čil bitkiler ihtiya├ž duyduklra─▒ vitaminleri kendileri sentezlerler.─░nsanlar ve hayvanlarda vitamin sentezi├žok azd─▒r. Sadece baz─▒ provitaminleri ger├žek vitaminlere ├ževirebilirler.├ľrne─čin deride D vitamini, kracigerde A vitaminin sentezlenmes─▒.├ço─ču vitaminleri d─▒┼čardan haz─▒r almam─▒z gerek.

Vitaminlerin ├žok az miktarda bile etkili olurlar,eksikliklerinden ├že┼čitli aksakl─▒k ve hastal─▒klar ortaya ├ž─▒kar.├žogu zaman vitamin al─▒n─▒nca ilgili aksakl─▒k ge├žer.Ancak geli┼čme d├Ânemindeki aksamalar kal─▒c─▒ sonu├žlar dogurabilir.

Vitamin ad─▒ ├ľnledigi aksakl─▒k

A vitamini ———-> Gece k├Ârl├╝g├╝

D vitamini ———-> Ra┼čitizm(kemiklerde bozukluk)

E vitamini ———-> K─▒s─▒rl─▒k ve ├╝reme bozuklugu

K vitamini ———-> Kan─▒n p─▒ht─▒la┼čmamas─▒

B vitamini ———-> Beri beri kans─▒zl─▒k

C vitamini ———-> Skorbit(di┼č etlerinde kanama)

Vitaminler suda ve yagda olmak ├╝zere 2 ye ayr─▒l─▒r. A,D,E,K vitaminleri yagda ├ž├Âz├╝l├╝rler.Biraz daha uzun s├╝re bozulmadan kalabilirler.Bunun i├žin Karacigerde depolan─▒rlar.

B grubu vitaminleri ve C vitamini suda ├ž├Âz├╝l├╝r.uzun s├╝re bozulmadan kalamazlar.├ľzellikle C vitamini taze al─▒nmal─▒d─▒r.Is─▒tmakla,bekletmekle,metallere temasla degerlerinden kaybederler.Depolanmazlar,fazlas─▒ at─▒l─▒r.

Haz─▒rlayan:M.Ali Erbilen

S─▒n─▒f─▒: 9/F No:543

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Anemiler

ANEM─░LER

Anemiler,hemoglobini azald─▒─č─▒ bir durumdur.Buna ilaveten,genellikle alyuvarlar─▒n say─▒s─▒ azalm─▒┼čt─▒r.├çe┼čitli sebepleri olan bir ├žok anemi vard─▒r.Grup olarak anemiler kan bozuklar─▒n─▒n en yayg─▒n olan─▒d─▒r.

Anemi ba┼člad─▒─č─▒ zaman belirti ve semptomlar─▒ o kadar hafiftir ki ├žo─ču zaman fark edilemez,fakat durum ilerledik├že bunlar─▒n ┼čiddeti artar.Ba┼člang─▒├žta normalden daha solgun ve yorgun olabilirsiniz.Solgunlu─ču kontrol etmek i├žin en uygun yer t─▒rnaklar─▒n─▒z─▒n alt─▒,yani t─▒rnak yata─č─▒,g├Âz kapaklar─▒n─▒z─▒n ve dudaklar─▒n─▒z─▒n alt taraflar─▒ ve avu├žlar─▒n─▒zd─▒r.├Ânemli s─▒kl─▒kla avu├žlar─▒n─▒z─▒n i├žindeki k─▒r─▒┼č─▒klar─▒n ├žer├ževesindeki deri kadar solgun olmas─▒na yol a├žar.Fiziki ├žal─▒┼čma yapt─▒─č─▒n─▒zda normalden k─▒sa s├╝rede nefesiniz kesilir.Ayn─▒ zamanda kalp at─▒┼člar─▒n─▒z─▒n normalden s├╝ratli oldu─čunu fark edersiniz

Demir Eksikli─či Anemisi:

Demir eksikli─či anemisi,v├╝cuttaki demir miktar─▒ gereken ├Âl├ž├╝de hemoglobin yap─▒lmas─▒na imkan vermeyecek kadar yetersiz oldu─ču zaman meydana gelir

Demir eksikli─či anemisinin semptomlar─▒ ├Âylesine tedricen meydana gelme e─čilimindedir ki s─▒kl─▒kla,bunlar─▒ fark etmek zordur.Di─čer anemilerde oldu─ču gibi kendiniz yordun hissedebilirsiniz ve harekete dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒n─▒z azalabilir.cildiniz,di┼č etleriniz ,t─▒rnak yataklar─▒n─▒z ve g├Âz kapa─č─▒ civarlar─▒n─▒z solgunla┼č─▒r.sonunda kalp at─▒┼člar─▒n─▒z daha s├╝ratli ve fark edilebilir gibi hissedece─činiz kadar ┼čiddetli olabilir

Ender olarak,bu durumdaki ki┼čilerin yiyecek olmayan ┼čeylere kar─▒ ┼čiddetli bir yeme istekleri belirir.Bu ki┼čiler toprak,kil veya buz yiyebilirler.Bu maddelerin baz─▒lar─▒ ba─č─▒rsak sisteminde demir emilmesini olumsuz etkileyece─či i├žin demir eksikli─čini daha da k├Ât├╝ye g├Ât├╝rebilir

Doktorunuz demir eksikli─či anemisini te┼čhis etmek i├žin ├že┼čitli kan tahlilleri yapabilir.Tek tek alyuvarlar─▒n boyutu k├╝├ž├╝lm├╝┼čt├╝r,fakat say─▒lar─▒ normale yak─▒n olabilir h├╝crelerdeki hemoglobin miktar─▒ d├╝┼č├╝kt├╝r ve mikroskop alt─▒nda alyuvarlar soluk g├Âr├╝necektir.

Sindirim yolundan kan kayb─▒ s├Âz konusu oldu─ču zaman ├Âzel testler d─▒┼čk─▒daki kan miktar─▒n─▒ tam olarak ├Âl├žebilir.

Pernisiy├Âz Anemi:

Belirtiler:

-Fiziki ├žal─▒┼čmaya dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒n azalmas─▒ ve fark edilebilen s├╝ratli kalp at─▒┼člar─▒.

-Dilde yara ve ac─▒ma durumu.

-─░┼čtah azalmas─▒ ve dengenin bozulmas─▒.

-Haf─▒za kayb─▒,depresyon ve bunama dahil olmaz ├╝zere zihinsel de─či┼čiklikler.

-Elde ve ayaklarda duyu azl─▒─č─▒.

Pernisiy├Âz anemi k─▒rm─▒z─▒ kan h├╝crelerini normal yap─▒m─▒ i├žin gerekli olan B12 vitaminin eksikliyle meydana gelir.S─▒kl─▒kla kal─▒tsald─▒r.Pernisiy├Âz terimi etkili bir tedavini bilinmedi─či ve bu hastal─▒─č─▒n kesinlikle ├Âld├╝r├╝c├╝ oldu─ču zaman benimsenmi┼čtir.

B12 ihtiva eden yiyecekler et ve s├╝t ├╝r├╝nleridir.Fakat ,kat─▒ vejetaryenler hari├ž,bu hastal─▒k bu yiyeceklerden yeteri kadar yenmemenin sonucu de─čildir.Daha ziyade,pernisiy├Âz anemi sindirim yolunun B12 vitaminini emmeyi ba┼čaramamas─▒ndan kaynaklan─▒r.Emme i┼čleminin b├Âyle bozulmas─▒n─▒n karma┼č─▒k bir proses oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Folik Asit Anemisi:

Belirtileri:

-Hastal─▒─č─▒n ba┼člang─▒├ž safhas─▒nda genellikle g├Âr├╝n├╝mde bir belirti yoktur.

- Fiziki ├žal─▒┼čmaya dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒n azalmas─▒ ve fark edilebilen s├╝ratli kalp at─▒┼člar─▒.

-Kilo kayb─▒.

-Diyare(─░shal)

Pernisiy├Âz anemide oldu─ču gibi folik asit eskilkl─či alyuvarla─▒n yap─▒s─▒n olumsuz y├Ânde etkiler.Folat olarak da bilinen folik asit,B vitamini grubunun bir ├╝yesidir.Bunun yoklu─ču alyuvarlar─▒n boylar─▒ b├╝y├╝m├╝┼č fakat say─▒lar─▒ azalm─▒┼č olma ├Âzelli─či g├Âsteren bir anemiye sebep olur.Eksiklikler,e─čer g─▒dan─▒zda v├╝cudunuzun ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layacak kadar folik asit almazsan─▒z ve ba─č─▒rsaklar─▒n─▒z bunu emmezse meydana gelir.

Orak H├╝cre Hastal─▒─č─▒:

Belirtiler

-Yorgunluk,nefessiz kalma ve s├╝ratli kalp at─▒┼člar─▒.

-B├╝y├╝me ve geli┼čmenin geri kalmas─▒.

-Bacaklar─▒n a┼ča─č─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda cilt ├╝lseri.

-Retina etkilendi─či zaman g├Ârme problemleri

Orak h├╝cre hastal─▒─č─▒nda,k─▒rm─▒z kan h├╝creleri esnek ve yuvarlak olmak yerine sertle┼čir ve yar─▒m veya orak ┼čeklini al─▒r.Alyuvarlarda meydana gelen bu de─či┼čiklikler a─čr─▒ krizlerini h─▒zland─▒r─▒r.Bu rahats─▒zl─▒k ad─▒n─▒ ,hemoglobin S olarak bilinen,anormal bir ├že┼čit hemoglobinin varl─▒─č─▒ndan do─čan bu bi├žim de─či┼čikli─činden al─▒r.Bu h├╝creler kolayca hasar g├Ârebilir ve hemoliz e─čilimi g├Âsterirler,yani alyuvar par├žalan─▒r ve hemoglobini plazman─▒n i├žine bo┼čalt─▒r,buda kans─▒zl─▒k sonucu do─čurur.Bu hastal─▒k kal─▒tsald─▒

L├ľSEM─░LER

L├Âsemiler,v├╝cudun,kemik ili─či ve lenf sistemi dahil olmak ├╝zerekan yapan dokular─▒n kanseridir.Bu kanserler b├╝y├╝k miktarlarda anormal akyuvarlar─▒n meydana gelmesine yol a├žar.Bu anormal akyuvarlar kemik ili─činde,lenf sisteminde ve kanda y├╝ksek konsantrasyona ula┼č─▒r ve bunlar─▒n birikime hayati organlar─▒n fonksiyonunu bozabilir.Sonunda bunlar sa─čl─▒kl─▒ kan h├╝crelerinin;akyuvarlar alyuvarlar ve trombositler dahil olmak ├╝zere yap─▒m─▒n engeller.

Anormal Akyuvarlar─▒n a┼č─▒r─▒ bollu─čuna ek olarak sa─čl─▒kl─▒ olanlar─▒nda say─▒s─▒ yetersizdir.Dolay─▒s─▒yla v├╝cudun enfeksiyonlar m├╝cadele kapasitesi azd─▒r.Anormal akyuvalr kemik ili─činde alyuvar ve trombositlerin yap─▒lmas─▒n─▒ engeller.Alyuvarlar─▒n eksikli─či v├╝cudun organlar─▒n─▒n yeterli oksijen almad─▒klar─▒ anlam─▒na gelir,trombositlerin yetersizli─či kan─▒n p─▒ht─▒la┼čma yetene─čini azalt─▒r,bu ┼čekilde kanamaya ve yaralanmaya daha yatk─▒n hale gelir.B├╝t├╝n bu etkilerinde dolay─▒ tedavi edilmezse ├Âld├╝r├╝c├╝d├╝r….

L├Âseminin nedenleri bilinememektedir.Ara┼čt─▒rmac─▒lar,belirli kimyasal maddelerin ve vir├╝slerin bunda rol├╝ olabilece─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ortaya atm─▒┼člard─▒r.L├Âsemiye yatk─▒nl─▒k kal─▒t─▒msal olabilir.Hastal─▒k baz─▒ ailelerde nesiller boyu g├Âr├╝lebilir.

L├Âsemiler lenfositik,miyelojen ve monositik olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r.bu s─▒n─▒fland─▒rma hangi tip akyuvarlar─▒n etkilendi─čine dayal─▒ olarak yap─▒l─▒r.

Miyelojen l├Âsemi,gran├╝lositlerin bir t├╝r kanseridir ve gran├╝losit ise kemik ili─činde yap─▒lan bir t├╝r akyuvard─▒r.lenfositik l├Âsemi lenfositlerin bir hastal─▒─č─▒d─▒r;lenfositler lenf sisteminde veilikte ├╝retilen bir tip akyuvard─▒r.Monositik l├Âsemikemik ili─čini akyuvarlar─▒ olan monositlerle il─čilidir

L├Âsemi tipleri,ne kadar s├╝ratli ilerledikleri ve etkilenen h├╝crelerin olgunluk durumuna g├Âre daha ba┼čka b├Âl├╝mlere ayr─▒l─▒r.Akut l├Âsemi,olgunla┼čmam─▒┼č olan h├╝crelerin ├žogalmas─▒yla,s├╝ratle ilerler.Blast ad─▒ verilen bu h├╝creler daha olgun akyuvarlar─▒n habercisidir.Kronik l├Âsemi a─č─▒r a─č─▒r ilerler ve ├Âzelli─či hem blastlar─▒n hem de daha olgun akyuvarlar─▒n a┼č─▒r─▒ derecede ├╝retilmesidir.Hem akut hem de kronik ┼čekilleri erkeklerde kad─▒nlara nazaran daha s─▒k g├Âr├╝lmektedir.

LENFOMALAR

Lenfomalar,lenf sistemin kanserleridir.Lenf sistemi b├╝t├╝n v├╝cuda yay─▒lm─▒┼č ve birbirine lenfatik denilen k├╝├ž├╝k damarlarla ba─čl─▒ olan lenf d├╝─č├╝mlerinde ve lenf guddelerinden meydana gelmesidir.Dalak da lenf sisteminin bir par├žas─▒d─▒r.S─▒kl─▒kla lenfoman─▒n ilk belirtisi ba┼čka bariz belirti olmaks─▒z─▒n lenf d├╝─č├╝mlerini b├╝y├╝mesidir.Normal olarak fas├╝lye boyunda olan lenf d├╝─č├╝mlerini ┼či┼čmesi her zaman lenfoma belirtisi olmayabilir,di─čer bir ├žok durum d├╝─č├╝mlerin b├╝y├╝mesine yol a├žabilir.Fakat e─čer guddeler 3 haftadan fazla bir s├╝re ┼či┼č kal─▒rsa doktorunuza dan─▒┼č─▒n─▒z.Lenfomalar ├žok geni┼č alana yay─▒lan bir t├╝r hastal─▒kt─▒r.

KEM─░K ─░L─░─×─░N─░ B├ťY├ťME BOZUKLUKLARI:

Polycythemia Vera:

Belirtiler

-G├╝├žs├╝zl├╝k.

-Ka┼č─▒nt─▒,├Âzellikle s─▒cak banyoda.

-Ba┼č d├Ânmesi.

-Ba┼čta bir doluluk hissi ve y├╝z├╝n ve ellerin k─▒zarmas─▒.

-Karn─▒n sol ├╝st k─▒sm─▒nda doluluk hissi.

Polycythemia Vera ,kemik ili─či fazla say─▒da kan h├╝cresi ├╝retti─či zaman meydana gelir.Polycythemia kanda ├žok h├╝cre oldu─ču anlam─▒na gelir.

Bu rahats─▒zl─▒kta,dola┼čan kanda ├žok y├╝ksek bir konsantrasyonda alyuvar vard─▒r,fakat akyuvarlar─▒n ve trombositlerinde say─▒s─▒ atm─▒┼čt─▒r.Bu durum normal d─▒┼č─▒d─▒r ve sebebi bilinmemektedir.Polycythmeia vera genellikle orta ya┼č sonlar─▒nda meydana ├ž─▒kar,├žocuklarda son derece nadirdir.

Multipl Myelom:

Belirtiler

-Aneminin sonucu olarak yorgunluk.

-Sinsice ilerleyen s─▒rt a─čr─▒s─▒.

-├ľzellikle omurgada veya kaburga kemiklerinde olmak zere a├ž─▒klanamayan kemik k─▒r─▒lmalar─▒.

-Burun kanamalar─▒ ve kanayan di┼č etleri gibi kanama problemleri.

-kemik k─▒r─▒lmas─▒.

Multipl myelom,ilikte plazma h├╝cresi dene tipteki akyuvarlar─▒n kontrols├╝z olarak ├žo─čalmas─▒na yol a├žan bir hastal─▒kt─▒r.

Bu h├╝creler b├╝y├╝y├╝p ilikte daha fazla yer kaplad─▒k├ža kemikler zay─▒flayabilir,bu a─čr─▒ya sebep olur,├Âzellikle de s─▒rtta ve kaburgalarda kemikler daha hassas hale geldik├že daha kolay k─▒r─▒l─▒r.

KANAMA BOZUKLUKLARI:

Hemofili:

Belirtileri:

-Bir ├žok derin veya b├╝y├╝k ├ž├╝r├╝kler.

-Mafsallarda i├ž kanama nedeniyle a─čr─▒ ve ┼či┼čme

-─░drarda veya d─▒┼čk─▒da kan

-Kesik veya yaralardan veya ameliyat,di┼č ├žektirmeden sonra uzun s├╝reli kanama.

Hemofili kan seven anlam─▒na gelen yunanca kelimelerden ad─▒n─▒ alm─▒┼č olarak belirli p─▒ht─▒la┼čma fakt├Ârlerinin bir ├žok kal─▒t─▒msal bozuklu─čunu i├žine al─▒r.Bunlar─▒n en yayg─▒n─▒ ┬ôHemofili A┬ö d─▒r.Buna klasik hemofili de denir.P─▒ht─▒la┼čma fakt├Âr├╝ VII yetersizdir.Hemofili B olan ve Fakt├Âr IX in yoklu─ču olan di─čer ├že┼čit geri kalan vakalar─▒n ├žo─čunu meydana getirir.

Hemofili A┬ĺya ve Hemofili B┬ĺye ├žekinik olan ve cinsiyete ba─čl─▒ olan genler sebep olur.Dolay─▒s─▒yla bu rahats─▒zl─▒k hemen her zaman erkeklerde olur,k─▒zlarda de─čil.Bir hemofili genin aileden alan k─▒zlar genellikle belirti g├Âstertmeyen ta┼č─▒y─▒c─▒lard─▒r.Bunlarda hemofili ├Âzelli─či bulundu─ču s├Âylenir,├ž├╝nk├╝ onlar di─čer X: kromozomlar─▒ndaki normal gen taraf─▒ndan korunurlar.B├╝y├╝k s─▒kl─▒kla hemofili port├Âr olan anne yoluyla dededen erkek toruna ge├žen bir ge├žmi┼če sahip ailelerde g├Âr├╝l├╝r.Yine de hi├žbir ge├žmi┼či olmayan ailelerde de yeni vakalara rastlanmaktad─▒r.

Von Willebrand Hastal─▒─č─▒:

Belirtileri:

-Burun kanamalar─▒ ve a┼č─▒r─▒ ay hali kanamalar─▒.

-Kolayca ├ž├╝r├╝k olu┼čmas─▒

-D─▒┼čk─▒dan kan,├Âzelli─či siyah ve katrans─▒ g├Âr├╝n├╝m

Bu kronik kanama bozuklu─čuna von willebrand fakt├Âr├╝ denen p─▒ht─▒la┼čma fakt├Âr├╝ndeki bir bozukluk yol a├žmaktad─▒r.Bir ├žok vakada ayn─▒ zamanda Fakt├Âr VIII inde yetersizli─či vard─▒r.Normal olarak,bu iki fakt├Âr trombositlerin kan damar─▒ yaralanma yerine toplanmalar─▒n─▒ sa─člamak i├žin ihtiya├ž duyulan aktif kompleksi meydana getirmek ├╝zere birle┼čirler.Von willebrand hastal─▒─č─▒nda trombosit toplanmas─▒ ve p─▒ht─▒ formasyonu bozulmu┼čtur.

B─░YOLOJ─░ D├ľNEM ├ľDEV─░

KAN HASTALIKLARI

Ad─▒ :D eniz

Soyad─▒ :G├ťNE┼×

S─▒n─▒f─▒ :10F/C

├ľ─č. No. :201

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Endokrin Bezler Ve Hormonal D├╝zenleme

ENDOKR─░N BEZLER VE HORMONAL D├ťZENLEME

Endokrin sistem endokrin bez ad─▒ verilen i├ž salg─▒ bezlerinden olu┼čmu┼čtur. Bu bezlerin salg─▒s─▒na(├╝retti─či s─▒v─▒ya) hormon denir. ├ťretilen hormonlar direkt kana verilir ve kon yoluyla ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ d├╝zenleyece─či organa yani hedef organa ula┼č─▒r. Baz─▒ hormonlar i├žin hedef organ t├╝m v├╝cut olurken baz─▒lar─▒ i├žin de belirli organlar hedef organ olur. ├ľrne─čin; hipofizden salg─▒lanan STH(b├╝y├╝me hormonu) ve tiroit bezinden salg─▒lanan tiroksin hormonu i├žin hedef organ t├╝m v├╝cuttur fakat yine hipofiz bezinin bir salg─▒s─▒ olan ACTH(adrenokortikotropin) hormonu i├žin sadece b├Âbrek ├╝st├╝ bezler,ince ba─č─▒rsaktan salg─▒lanan sekretin hormonu i├žin pankreas gastrin hormonu i├žin de mide bezleri hedef organlard─▒r. Hedef organlarda hormonlar─▒ tan─▒yacak ve alg─▒layacak ├Âzel alma├žlar vard─▒r. Hormonlar─▒n as─▒l g├Ârevi organlar─▒n ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ d├╝zenleyerek v├╝cut i├ži dengeyi(HOMEOSTAS─░S) sa─člamakt─▒r. Hormonal sisteme bitkilerde ve hayvanlarda rastlanm─▒┼čt─▒r. Hormonlar ├žok etkili maddeler olup v├╝cuttaki normal oranlar─▒n─▒n ├žok az de─či┼čmesi bile dengeyi bozar. Baz─▒ hormonlar l├óboratuar ortam─▒nda yapay(sentetik) olarak ├╝retilebilir. ─░ns├╝lin hormonu buna en iyi ├Ârnektir.

A-B─░TK─░SEL HORMONLAR

Bitkilerdeki hormon sistemi hayvanlardan farkl─▒ olarak bez yerine belirli b├Âlgelerde ├Âzelle┼čmi┼č h├╝creler taraf─▒ndan i┼člemektedir. Hayvanlarda oldu─ču gibi h├╝crelerde ├╝retilen hormonlar hedef organa ta┼č─▒n─▒r. Bu hormonlar bitkilerin b├╝y├╝mesini,geli┼čmesini,farkl─▒la┼čmas─▒n─▒ sa─člarken yaralar─▒nda iyile┼čmesinde etkilidir. Bitkisel hormonlar─▒ ikiye ay─▒rmak m├╝mk├╝nd├╝r.

1-B─░TK─░ B├ťY├ťMES─░N─░ TE┼×V─░K EDENLER:

a-OKS─░N: Bitkilerde ke┼čfedilen ilk hormondur. ─░lk defa darwin taraf─▒ndan bulunmu┼č fakat kimyasal yap─▒s─▒ went taraf─▒ndan ├ž├Âz├╝lm├╝┼čt├╝r. Yapay ├╝retilen oksin hormonu tarlalarda yabani otlar─▒n yok edilmesinde kullan─▒l─▒r. Kimyasal ismi indol asetik asittir(IAA). En fazla g├Âvde ve k├Âk u├žlar─▒nda salg─▒lan─▒r. Oksin hormonunu bitkiler ├╝zerinde bir ├žok etkisi bulunmaktad─▒r. Bunlar:

Meristematik b├╝y├╝me

H├╝cre b├Âl├╝nmesini h─▒zland─▒rma

Ksilem demet geli┼čimi

├çi├žek geli┼čimi

Meyva geli┼čimi

K├Âklerin a┼ča─č─▒ filizlerin yukar─▒ b├╝y├╝mesini sa─člama

Bitkinin ─▒┼č─▒─ča y├Ânelmesini sa─člama

D├Âllenmi┼č ├ži├že─čin d├Âk├╝lmesini engelleme

Fazla salg─▒lanmas─▒nda b├╝y├╝meyi durdurma

Az salg─▒lanmas─▒nda yapraklar─▒n d├Âk├╝lmesi

b-S─░TOK─░N─░N: k├Âklerde ├╝retilen sitokinin ksilem(odun-cans─▒z) borular─▒ sayesinde ta┼č─▒n─▒rlar. ─░lk defa gen├ž bitkilerin embriyo ve tohumunda bulunmu┼čtur. Etkileri ┼čunlar─▒d─▒r:

B├╝y├╝me ve tohum olu┼čturma

Tomurcuk geli┼čtirme

H├╝cre b├Âl├╝nmesini sa─člama

Yapraklar─▒n erken d├Âk├╝lmesini engelleme

Yapraklar─▒n ye┼čil kalmas─▒n─▒ sa─člama

Çimlenmeyi geciktirme

c-G─░BERELL─░N:1920┬ĺli y─▒llarda bu hormon pirin├žlerde giberalla fujikurol adl─▒ mantar─▒n sebep oldu─ču hastal─▒k incelenirken bulunmu┼čtur. Bu hormon ad─▒ alt─▒nda incelenen 58 tane hormon benzeri yap─▒ bulunmu┼čtur. Etkileri ┼čunlard─▒r:

G├Âvde uzamas─▒n─▒ sa─člama

H├╝cre b├Âl├╝nmesi ve floem h├╝crelerinin farkl─▒la┼čmas─▒n─▒ sa─člama

Tohumu ├žimlendirme

├çi├žeklenmeyi sa─člama

├çekirdeksiz meyva olu┼čturma

2-B─░TK─░ B├ťY├ťMES─░N─░ ENGELLEYENLER:

a-ABS─░S─░K AS─░T(ABA): Olgun yaprak h├╝crelerinde

├╝retilir. ├çevreden gelen etkilere tepki olu┼čturdu─ču i├žin stres hormonu ad─▒ da verilir. Etkileri ┼čunlard─▒r:

Uzun s├╝ren susuzluk zaman─▒ stomalar─▒ kapat─▒r ve terlemeyi azalt─▒r.

H├╝cre b├Âl├╝nmesini durdurur.

Tohumun ├žimlenmesini engeller.

Tomurcuk k─▒n─▒ olu┼čturarak bitkiyi kurumaktan korur.

b-ET─░LEN:Kimyasal yap─▒ bak─▒m─▒ndan en basit bitkisel hormondur. Di─čer hormonlar s─▒v─▒ oldu─ču halde etilen gaz fazdad─▒r. Bu y├╝zden sadece ├╝retildi─či bitkiyi de─čil di─čer bitkileri de etkiler. Etkileri ┼čunlard─▒r:

Oksin hormonu miktar─▒ artt─▒─č─▒ zaman daha fazla ├╝retilmesini engeller. B├╝y├╝meyi durdurur.

Meyva olgunla┼čmas─▒n─▒ sa─člar.

Meyvada bulunan ni┼časta ve asitlerin ┼čekere d├Ân├╝┼čmesini sa─člar.

H├╝cre duvar─▒ndaki pektin maddesini y─▒karak meyvan─▒n yumu┼čamas─▒na sebep olur.

─░NSANDA ENDOKR─░N BEZLER VE HORMONLAR

─░nsanlarda endokrin sistemi olu┼čturan belli ba┼čl─▒ endokrin bezler ┼čunlar─▒d─▒r. Hipotalamus,hipofiz,tiroit,paratiroit, pankreas,b├Âbrek├╝st├╝ bezleri

1-H─░POTALAMUS:├ľn beyinin ara beyin k─▒sm─▒nda bulunan sinir h├╝creleri ile glia h├╝crelerinden meydana gelmi┼čtir. Yapm─▒┼č oldu─ču salg─▒lar ile hipofiz bezini uyar─▒r ve v├╝cut i├ži dengeyi sa─člar. V├╝cut ─▒s─▒s─▒,kan bas─▒nc─▒,e┼čeysel duygular─▒n ayarlanmas─▒,su ve uyku dengesi g├Ârevlerinden baz─▒lar─▒d─▒r. Yapt─▒─č─▒ salg─▒lar─▒ kan ve sinir h├╝cresi yolu ile hipofize g├Ânderir. Kan yolu ile ├Ân loba sinir h├╝cresi yolu ile de arka loba hormon g├Ânderir. Hipotalamus taraf─▒ndan ├╝retilen ve hipofizi uyararak hormon salg─▒lamas─▒n─▒ sa─člayan hormonlara releasing hormon(RH) denir. ba┼čl─▒calar─▒ ┼čunlard─▒r.

B├╝y├╝me hormonu salg─▒latan hormon:GRH

Kortikortopin hormonu salg─▒latan hormon:CRH

Tiroksin hormonu salg─▒latan hormon:TRH

├ťreme(LH-LTH-FSH-GRH) hormonu salg─▒latan hormon:GnRH

2-H─░POF─░Z BEZ─░:Hipotalamus bir sapla ba─čl─▒ 10 13 mm boyutlar─▒nda ve 500-600 mg a─č─▒rl─▒─č─▒nda pembe renkli nohut b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde bir bezdir. Salg─▒lar─▒ hem v├╝cuttaki bir ├žok olay─▒ d├╝zenler hem de di─čer bezleri denetler. Yakla┼č─▒k 12 tane hormon salg─▒lar. ├ľn,orta ve arka lob olmak ├╝zere 3 b├Âl├╝mden olu┼čur.

a-├ľN LOB:─░ki tip hormon salg─▒lar

a-1-TROP─░N HORMONLARI:Bu hormonlar di─čer bezleri uyar─▒rlar.

a-1-1.T─░ROT─░ROP─░N:Tiroit bezinden tiroksin hormonu salg─▒lat─▒r.

a-1-2:ADRENOKORT─░KTROP─░N:b├Âbrek ├╝st├╝ bezlerin kabuk k─▒sm─▒ndan hormon salg─▒lat─▒r.

a-1-3:GONADOTROP─░N:├ťreme organlar─▒ndaki bezlerden hormon(FSH-LH-LTH) salg─▒lat─▒r.

a-2:B├ťY├ťME HORMONU(STH):Somatropin ad─▒ verilen bu hormon kemik ve v├╝cut b├╝y├╝mesini sa─člar. Protein sentezini h─▒zland─▒r─▒r ve geri y─▒k─▒l─▒m─▒n─▒ engeller. Enerji i├žin glikoz yerine ya─č y─▒k─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člar ve kandaki glikoz miktar─▒n─▒ art─▒r─▒r. Geli┼čme d├Âneminde az salg─▒lanmas─▒ c├╝celi─če,fazla salg─▒lanmas─▒ da devli─če(gigantism)sebep olur. Geli┼čim ├ža─č─▒ndan sonra ├žok salg─▒lanmas─▒ anormal b├╝y├╝melere(akromegali) sebep olur.

b-ORTA LOB: sadece fet├╝slerde bulunan bir loptur. Salg─▒s─▒na MSH(melenosit stimule hormon) denir ve derideki renk pigmentleri i├žeren melenosit h├╝crelerini uyar─▒r. Deride renk olu┼čumunu sa─člar. Renk maddesi ortaya toplan─▒rsa a├ž─▒k ,da─č─▒l─▒rsa koyu renkli deri olu┼čur. As─▒l etkisini ku┼člar,s├╝r├╝ngenler ve kurba─čalarda g├Âsteren MSH ┬Ĺ─▒n memelilerdeki etkisi kesinlik kazanmam─▒┼čt─▒r.

c-ARKA LOP:Bu lop hipotalamus ile do─črudan ba─člant─▒l─▒d─▒r. Sinir h├╝crelerinden meydana gelmi┼čtir. Sinir h├╝crelerinin g├Âvdesi hipotalamusta aksonlar─▒ da hipofizin bu lopundad─▒r. Hipotalamustan sal─▒nan iki hormon sinir yoluyla hipofizin bu lopuna buradan da kan yoluyla hedef organa ula┼č─▒r.

c-1-ANT─░D─░├ťRET─░K HORMON(VASOPRESS─░N-ADH):Bu hormonun as─▒l g├Ârevi b├Âbreklerden suyun geri emilimini sa─člayarak v├╝cutta su dengesini ayarlamakt─▒r. Yetersiz salg─▒lanmas─▒ v├╝cutta su kayb─▒na sebep olur. G├╝nde 30-40 litre su idrar yoluyla d─▒┼čar─▒ at─▒l─▒r ve hastalar s├╝rekli susuzluk ├žekerler. Buna ┼čekersiz ┼čeker hastal─▒─č─▒ denir. Ayr─▒ca d├╝z kaslar─▒n kas─▒lmas─▒n─▒ dolay─▒s─▒yla atardamarlarda kan bas─▒nc─▒n─▒n y├╝kselmesine sebep olur.

c-2-OKS─░TOS─░N:Do─čum esnas─▒nda d├Âl yata─č─▒ kaslar─▒n─▒ kasarak do─čuma yard─▒mc─▒ olur. Ayr─▒ca s├╝t salg─▒lanmas─▒nda da etkili bir hormondur.

3-T─░RO─░T BEZ─░:Boyunda bulunan bu bez g─▒rtla─č─▒n hemen alt─▒nda 2 loptan olu┼čmu┼č yakla┼č─▒k 25 gram a─č─▒rl─▒─č─▒nda k├╝re ┼čeklinde i├ži jelatinimsi bir s─▒v─▒ ile dolu k─▒lcal damar y├Ân├╝nden en zengin k├╝bik epitel h├╝crelerden meydana gelmi┼č bir bezdir. B├╝t├╝n omurgal─▒larda bulunur. Yaln─▒z memeliler d─▒┼č─▒ndaki canl─▒larda tek loptan meydana gelmi┼čtir. ─░ki tane hormon ├╝reten bu bez ├╝zerinde yap─▒┼č─▒k halde paratiroit bezi bulunmaktad─▒r.

a-T─░ROKS─░N:─░yot├ža zengin protein yap─▒da bir hormondur. Sentetik yolla da ├╝retilebilir. Bu hormon v├╝cutta enerji t├╝ketimini d├╝zenler. Yani h├╝crelerin kullanaca─č─▒ oksijen miktar─▒n─▒ belirler. K─▒sacas─▒ metabolizmay─▒ d├╝zenleyerek b├╝y├╝meyi sa─člar. K├╝├ž├╝k ya┼člarda az salg─▒lanmas─▒ kretenizm(ahmakl─▒k) denilen bir hastal─▒k ortaya ├ž─▒kar. Erginde az salg─▒lanmas─▒nda ise miksodema denilen hastal─▒k ortaya ├ž─▒kar. Bu hastal─▒k sonucu metabolizma yava┼člar,uyu┼čukluk g├Âr├╝l├╝r,v├╝cut ─▒s─▒s─▒ d├╝┼čer ve sa├žlar d├Âk├╝lmeye ba┼člar. Besin y─▒k─▒lmad─▒─č─▒ i├žin kilolar artar. Gen├ž memeli canl─▒lardaki tiroit bezi ├ž─▒kar─▒l─▒rsa metabolizma yava┼člar, beyin i┼člevi d├╝zensizle┼čir.,b├╝y├╝me durur,kemikle┼čme gecikir hatta baz─▒lar─▒ ├Âl├╝r. E─čer ergin bir insanda tiroit ├žok ├žal─▒┼čarak fazla miktarda tiroksin hormonu ├╝retirse metabolizma h─▒z─▒ y├╝kselir ve i├ž guatr hastal─▒─č─▒ ortay ├ž─▒kar. Bu ki┼čilerde kalp daha h─▒zl─▒ ├žal─▒┼č─▒r,v├╝cut ─▒s─▒s─▒ ve solunum h─▒z─▒ artar g├Âzler yukar─▒ do─čru f─▒rlar. Tiroksin yap─▒s─▒ndaki en etkin atom iyot(I) atomudur. ─░yot eksikli─či tiroksin hormonunun az salg─▒lanmas─▒na dolay─▒s─▒yla tiroit uyar─▒c─▒ hormon olan tirotiropininin ├žok salg─▒lanmas─▒na sebep olur. Bunun sonucunda tiroit bezi 3 kg┬ĺa kadar b├╝y├╝r ve ┼či┼čer. Bu hastal─▒─ča guatr hastal─▒─č─▒ denir. ├ľzellikle iyot y├Ân├╝nden fakir g─▒dalarla beslenen insanlarda daha fazla g├Âr├╝l├╝r. ─░yot en fazla deniz ├╝r├╝nlerinde,bal─▒k ya─č─▒nda ve sar─▒msakta az da olsa so─čan ,turp ve limonda bulunur.

b-CALS─░TON─░N:Bu hormon paratiroit bezinin salg─▒lad─▒─č─▒ parathormonu ile birlikte ├žal─▒┼čarak v├╝cudun Ca-P miktar─▒n─▒ d├╝zenler. Calsitonin hormonu kandaki Ca elementinin kemiklere ge├žmesini sa─člar. Eksikli─činde kemiklerde zay─▒flama g├Âr├╝l├╝r.

4-PARAT─░RO─░T BEZ─░:Paratiroit bezleri tiroit bezi i├žine g├Âm├╝lm├╝┼č 4 tane bezden olu┼čmu┼č bir yap─▒d─▒r. Say─▒lar─▒ art─▒p azabilir. B├╝y├╝kl├╝kleri mercimek tanesi ile nohut tanesi aras─▒nda olabilir. Tiroit bezi ├ž─▒kar─▒lan bir canl─▒n─▒n paratiroit bezi de ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č olur. Parathormonu ad─▒nda bir hormon salg─▒lar.

PARATHORMONU:Bu hormonun salg─▒lanmas─▒ di─čer bezlerin(hipofiz ve hipotalamus gibi…) etkisi olmadan kandaki Ca miktar─▒na g├Âre ayarlan─▒r. Bu hormon kanda Ca miktar─▒ d├╝┼čt├╝─č├╝nde kemik h├╝crelerine etki ederek (osteosit-osteoklast) kemikten kana Ca ge├ži┼čini h─▒zland─▒r─▒r. Ca artarken fosfat(P) azal─▒r. Bu hormonun fazla ├╝retilmesine hiperparatirodizm denir ve kemik y─▒k─▒m─▒na dolay─▒s─▒yla da kem,k k─▒r─▒lmas─▒na neden olur. Az salg─▒lanmas─▒na da hipoparatirodizm denir, sinir hastal─▒klar─▒ ve ani kas kas─▒lmalar─▒na (tetani) sebep olur. Paratiroit bezi ├ž─▒kar─▒lan canl─▒ tedavi edilmez ise ├Âl├╝r.

5-PANKREAS BEZ─░:Midenin alt ve arka taraf─▒nda pembe renkli ,yaprak ┼čeklinde karma bir bezdir. D─▒┼č salg─▒ bezi olarak sindirim enzimleri salg─▒lar ve 12 parmak ba─č─▒rsa─č─▒na bo┼čalt─▒r. ─░├ž salg─▒ bezi olarak ins├╝lin ve glukagon hormonu salg─▒layarak kana bo┼čalt─▒r. Pankreasta hormonlar langerhans adac─▒klar─▒ndaki ├Âzel h├╝creler taraf─▒ndan ├╝retilir. Langerhans adac─▒klar─▒nda alfa(..)ve beta(…) h├╝creleri bulunmaktad─▒r. Alfa h├╝creleri glukagon beta h├╝creleri de ins├╝lin hormonu ├╝retmektedir. Bu hormonlar kandaki ┼čeker(glikoz) miktar─▒n─▒ ayarlarlar. ─░ns├╝lin hormonu kandaki ┼čekerin karaci─čere,kaslara ve ya─č dokusuna ge├ži┼čini h─▒zland─▒rarak ┼čeker miktar─▒n─▒ azalt─▒rken,glukagon hormonu da tam tersi olaylar─▒ yapar. Yani ins├╝lin hormonu anabolik(sentez) hormon i┼č yaparken glukagon katabolik (y─▒k─▒m) hormonu olarak i┼č yapar. ─░ns├╝lin hormonunun az ├╝retilmesi kas ve karaci─čerdeki ┼čekerin kana ge├žmesine sebep olur. Yo─čunlu─ču artan kan─▒n ozmotik bas─▒nc─▒ artar. B├Âylece h├╝crelerdeki su kana ge├žer. Glikozun olmad─▒─č─▒ ortamlarda h├╝creler enerji ya─č ve protein kullanmak zorunda kal─▒r. Ya─č ve proteinlerin ├žok y─▒k─▒lmas─▒ asitli─či art─▒r─▒rken ortamda zehirli madde artmas─▒na da sebep olur. Dolay─▒s─▒yla sinir sisteminde bozukluklar g├Âr├╝l├╝r. Kana ge├žen glikoz ve su idrarla d─▒┼čar─▒ at─▒l─▒r. Bu y├╝zden hasta olan insanlar s├╝rekli susuzluk ve a├žl─▒k ├žekerler. Komaya da girebilir. Komaya giren hastaya damardan ┼čiringa ile ins├╝lin hormonu verilmezse hasta ├Âl├╝r.

6-B├ľBREK ├ťST├ť(ADRENAL) BEZLER:Bu bezler b├Âbreklerin ├╝st k─▒sm─▒na yap─▒┼čm─▒┼č sar─▒mt─▒rak renkli yakla┼č─▒k

12 mg(her biri) a─č─▒rl─▒─č─▒nda olan 2 bezden meydana gelmi┼čtir. Her bez iki k─▒s─▒mdan olu┼čmu┼čtur. D─▒┼č k─▒sma kabuk(korteks-3 b├Âl├╝mden meydana gelmi┼čtir) ,i├ž k─▒sma da ├Âz(medulla) denir. D─▒┼č k─▒s─▒m i├ž k─▒sma g├Âre daha karma┼č─▒k yap─▒ya sahiptir.

a-KORTEKS(ADRENAL KORTEKS:Bezin hayati ├Ânem ta┼č─▒yan k─▒sm─▒d─▒r. Hipofiz bezinden salg─▒lanan ACTH (adrenokortikotropin) sayesinde bir ├žok hormon salg─▒lan─▒r. Bu hormonlar fonksiyonel bak─▒mdan 3┬ĺe ayr─▒l─▒r.

a-1-GL─░KOKORT─░KO─░DLER:Glikokortikoid hormonlar─▒ karbonhidrat,ya─č ve protein metabolizmas─▒n─▒ etkiler. Kortizon, kortizol ve kortikosteron hormonlar─▒ bu gruba girerler. En ├Ânemlisi kortizol hormonudur. Fonksiyonlar─▒n─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz:

Kan ┼čekerini art─▒r─▒r.

Protein y─▒k─▒m─▒n─▒ art─▒r─▒r.

Glikoz y─▒k─▒m─▒n─▒ engeller.

Ya─č ve proteinden glikoz yap─▒m─▒n─▒ art─▒r─▒r.

Stres ├Ânler.

Yara ve iltihaplar─▒n ├žabuk iyile┼čmesini sa─člar.

a-2-M─░NERALOKORT─░KO─░DLER: V├╝cutta mineral dengesini ayarlarlar. Bu grubun en ├Ânemli hormonu aldosterondur. Aldosteron hormonu Na elementinin b├Âbreklerden geri emilimini dolay─▒s─▒yla v├╝cuttaki NaCl miktar─▒na ve s─▒v─▒ hacme etki eder. Aldosteronun fazla salg─▒lanmas─▒ b├Âbrekten Na┬ĺn─▒n geri emiliminin artmas─▒na K┬ĺn─▒n idrarla d─▒┼čar─▒ at─▒lmas─▒na ,kan hacmi ve kan bas─▒nc─▒n─▒n artmas─▒na (hipertansiyon) sebep olur. Aldosteronun az salg─▒lanmas─▒ kan bas─▒nc─▒ ve kan hacminin d├╝┼čmesine,kaslar─▒n yorulmas─▒na,deride pigmentle┼čmenin artmas─▒na sebep olur. Deride yer yer turuncu renkler olu┼čmaya ba┼člar. Bu hastal─▒─ča addison hastal─▒─č─▒ denir.

a-3-E┼×EY HORMONLARI:Hem di┼činin hem de erke─čin adrenal korteksinden bu hormonlar salg─▒lan─▒r. Testosteron hormonu esas olarak testislerden salg─▒lanmas─▒na ra─čmen az miktarda da buradan salg─▒lan─▒r. Normalden fazla salg─▒lanan testesteron(androjen) erkek ├žocuklar─▒n e┼čeysel y├Ânden ├žabuk geli┼čmesine di┼člerin de erkekle┼čmesine(ikinci cinsiyet karakteri) sebep olur. B─▒y─▒k ve sakal ├ž─▒kmas─▒, ses kal─▒nla┼čmas─▒,yumurtal─▒k ve rahimin k├Ârelmesine sebep olur.

b-MEDULLA(├ľZ-ADRENAL MEDULLA):Bu k─▒s─▒mdan adrenalin (epinefrin) ve n├Âradrenalin(n├Ârepinefrin) olmak ├╝zere 2 tane hormon salg─▒lan─▒r. N├Âradrenalin(n├Ârepinefrin) hormonu sinirlerde impuls ta┼č─▒man─▒n yan─▒nda damar daralt─▒c─▒ etkiye sahiptir. Bu da kan bas─▒nc─▒n─▒ art─▒r─▒r. Adrenalin(epinefrin) kalp at─▒┼č─▒n─▒,kan bas─▒nc─▒n─▒ kan glikoz miktar─▒n─▒ kan─▒n p─▒ht─▒la┼čma h─▒z─▒n─▒ art─▒r─▒r. Ayr─▒ca g├Âz bebeklerin b├╝y├╝mesini,t├╝ylerin diken diken olmas─▒n─▒ ,deride k─▒lcal damarlar─▒n b├╝z├╝lmesini ve korkudan derinin renginin sararmas─▒n─▒ sa─člar.

7-E┼×EYSEL BEZLER:Erkek ve di┼či gonadlar─▒n(ovaryum-testis) as─▒l g├Ârevleri ├╝reme h├╝crelerini meydana getirmektir fakat bunun yan─▒nda endokrin bez olarak g├Ârev yaparak e┼čey hormonlar─▒n─▒ da ├╝retirler. Bu hormonlar steroid yap─▒dad─▒r. Ovaryum ve testislerin hormon salg─▒lamas─▒n─▒ hipofizin folik├╝l uyar─▒c─▒(FSH) hormonu ile luteinle┼čtirci(LH) hormonu kontrol eder. Bu hormonlar sayesinde yumurtal─▒klardan(ovaryum) ├Âstrojen ve progesteron hormonlar─▒,testislerden de testosteron(androjen) hormonlar─▒ salg─▒lan─▒r.

a-OVARYUMLAR:Bu bezlerden ├Âstrojen ve progesteron hormonlar─▒ salg─▒lan─▒r.

a-1-├ľSTROJEN: Bu hormon hipofizin folik├╝l uyar─▒c─▒ hormonu(FSH) ile folik├╝lden salg─▒lan─▒r. ├ľstrojen uterusu etkileyerek duvar─▒n─▒n kal─▒nla┼čms─▒n─▒(h├╝crelerin mitoz ge├žirmelerini) sa─člar. Ayr─▒ca di┼či bireylere ait ikinci(sekonder) cinsiyet karakterlerinin olu┼čmas─▒n─▒ etkiler. Gebelik esnas─▒nda bu hormon plesantadan salg─▒lan─▒r.

a-2-PROGESTERON:Gebeli─če haz─▒rlanmada ├Ânemli bir etkiye sahip olan bu hormon tekrar yumurta olu┼čumu engelleyerek menst├╝rasyonu d├╝zenler. Ayr─▒ca s├╝t salg─▒lanmas─▒nda da etkilidir.

b-TEST─░SLER:Erkeklerde sakal ve b─▒y─▒k ├ž─▒kmas─▒ k─▒llar─▒n b├╝y├╝mesi ,sesin kal─▒nla┼čmas─▒,kasl─▒ bir v├╝cudun ortaya ├ž─▒kmas─▒,├╝reme h├╝creler,nin geli┼čmesini ve ikincil(sekonder) karakterin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člar.

8-T─░MUS BEZ─░:Timus bezi tiroit bezin alt─▒nda ,g├Â─č├╝s bo┼člu─ču i├žinde,soluk borusu ├╝zerinde ve iki par├žal─▒ bir bezdir. 3 ya┼č─▒na kadar yava┼č yava┼č b├╝y├╝r bu ya┼čtan sonra k├╝├ž├╝lmeye ba┼člar 25 ya┼č─▒ndan sonrada bir ya─č tabakas─▒ haline d├Ânerek t├╝m fonksiyonunu kaybeder. Timus bezi lenfoid bir organd─▒r ve bol miktarda lenfosit i├žerir. Dolay─▒s─▒yla savunmada ├žok etkili bir bezdir. Antikor ├╝retmez fakat lenfositlere antikor yapma ├Âzelli─či kazand─▒r─▒r. ├çocukluk d├Âneminde b├╝y├╝meye etki eder.

9-EP─░F─░Z:Bu bezden melatonin ad─▒nda bir hormon salg─▒lanarak erginlik ├ža─č─▒na kadar FSH ve LH salg─▒s─▒n─▒ durdurur. Cinsel olgunla┼čman─▒n erken ├ža─člarda olmas─▒n─▒ engeller.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

T.c.

T.C.

EGE ├ťN─░VERS─░TES─░

FEN FAK├ťLTES─░ B─░YOLOJ─░ B├ľL├ťM├ť

TEMEL VE END├ťSTR─░YEL M─░KROB─░YOLOJ─░ ANAB─░L─░M DALI

TEK H├ťCRE PROTE─░N─░ ├ťRET─░M─░

END├ťSTR─░YEL M─░KROB─░YOLOJ─░ LABORATUVAR ├çALI┼×MASI

HAZIRLAYANLAR

982581 AY┼×E EMRE KANTIK

982811 SEVDA YAVUZ

982909 ┼×ENG├ťL YILMAZ

994878 MELEK ├ľZG├ťR

TESL─░M ALAN: AR┼×.G├ľR. AL─░ KO├çY─░─×─░T

Bornova/─░ZM─░R

2003

İÇİNDEKİLER

1.Giri┼č

2.Tek H├╝cre Proteini Ve Kullan─▒m Alanlar─▒

3.Tek H├╝cre Proteini ├ťretiminde Kullan─▒lan Karbon Ve Enerji Kaynaklar─▒

3.1. End├╝striyel Art─▒klar

3.2. Tar─▒msal Art─▒klar

3.2.1. Ba┼čl─▒caTar─▒msal Art─▒klar

4. Tek h├╝cre Proteini ├ťretiminde Kullan─▒lan Mikroorganizmalar

5. ├ľzdekler Ve Y├Ântemler

5.1 ├ľzdekler

5.1.1. Kullan─▒lan Organizma

5.1.2. Kullan─▒lan Substat

5.1.3. Besiyerleri

5.1.4. Mineral Madde Solusyonu

5.2 Y├Ântemler

5.2.1. Substrata Uygulanan ─░┼člemler

5.2.2. ─░nokulum Haz─▒rlanmas─▒

5.2.3. Mikrobiyal Protein ├ťretme ─░┼člemleri

5.2.4. ├ťretme SonundaUygulanan ─░┼člemler

6. Bulgular

6.1. ─░nokulum Miktarlar─▒n─▒n Verime Etkisi

6.2. Farkl─▒ Organik Ve ─░norganik Azot Kaynaklar─▒n─▒n Verime Etkisi

6.3. Ortama Eklenen Farkl─▒ Nutrientlerin Verim ├ťzerine Etkisi

6.4. Farkl─▒ Ph Derecelerinin Verime Etkisi

6.5. Farkl─▒ ─░nk├╝basyon S─▒cakl─▒klar─▒n─▒n Verime Etkisi

6.6. Mikrobiyal Proteinin Total Protein ─░├žeri─či

7. Kaynak├ža

1.G─░R─░┼×

D├╝nyadaki protein yetersizli─čine yan─▒t arama ├žal─▒┼čmalar─▒nda,insan ve hayvan beslenmesinin temel ├Â─čelerini olu┼čturan protein,lipid,karbonhidrat,vitamin ve mineral maddeleri basit organik ve anorganik maddelerden h─▒zl─▒ bir ┼čekilde sentezleyebilme ├Âzelli─čine sahip olan mikroorganizmalar giderek ├Ânem kazanmaktad─▒r.├ľzellikle mikrobiyal ├╝retim sonucu olu┼čan biyomas─▒n protein i├žeri─činin y├╝ksek olmas─▒ ve ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼č olan bir ├žok mikroorganizma t├╝r├╝n├╝n temel aminoasitlerini i├žermesi,bu y├Ânde yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar─▒n ├Ânemini daha da artt─▒rm─▒┼čt─▒r.

Bu nedenle besin end├╝strisi ve tar─▒msal art─▒k ve at─▒klar─▒n bug├╝n d├╝nyam─▒zda,yurdumuzda ├Ânemli bir sorun haline gelmi┼č bulunan ├ževre kirlenmesinin ├Ânlenmesi a├ž─▒s─▒ndan,substrat olarak kullan─▒m─▒ yaln─▒zca ar─▒tma i┼člemleri yerine mikrobiyal par├žalanma ile hem buna ├ž├Âz├╝m bulmak hem de sonu├žta ekonomik de─čeri olan bir ├╝r├╝n elde edebilmeyi ama├žlamaktad─▒r.

Bu gibi art─▒klar─▒n tek h├╝cre proteini ├╝retiminde substrat olarak kullan─▒lmas─▒ hem art─▒klar─▒n sorun olmas─▒n─▒ ├Ânleyecek,geliri artt─▒racak hem de sonu├žta besin yetersizli─čini ├ž├Âz├╝m getirecek kaynaklardan birisini olu┼čturacakt─▒r.

2.TEK H├ťCRE PROTE─░N─░ VE KULLANIM ALANLARI

Besin proteini elde etmek amac─▒yla;bakteri,maya,alg,fungus gibi mikrobiyal h├╝crelerin ├╝retilmesiyle elde edilen ├╝r├╝ne tek h├╝cre proteini ad─▒ verilmi┼čtir. Tek h├╝cre proteinine biyomas,biyoprotein,mikrobiyal protein gibi isimler verilmektedir.

Tek h├╝cre proteini %50-%85 saf protein i├žeren konsantre bir ├╝r├╝nd├╝r.(Taylor ve Serior,1978) Tek h├╝cre proteini y├╝ksek aminoasit i├žeri─čine sahiptir. Sindirilebilir ve biyolojik y├Ântemlerle elde edilebilir. Ayr─▒ca ├že┼čitli mineralleri,vitaminleri,karbohidrat ve lipidleri de i├žermektedir. Tek h├╝cre proteini ile yap─▒lan aminoasit analizlerinde lizin ve metionin gibi temel aminoasit i├žeriklerinin y├╝ksek oldu─ču sadece k├╝k├╝rtl├╝ aminoasitlerce fakir olduklar─▒ tespit edilmi┼čtir.

Beslenmede ├žok eskiden beri kullan─▒lan mikroorganizmalardan biri de mayalard─▒r.Mayalar ├žok eskiden beri ├Âzellikle f─▒r─▒nc─▒l─▒kta kullan─▒lmaktad─▒r.Mayalanarak pi┼čirilen yiyeceklerde pi┼čme s─▒ras─▒nda h├╝crelerden a├ž─▒─ča ├ž─▒kan proteinler,ya─člar,karbonhidratlar bulunur.G├╝n├╝m├╝zde ise tek h├╝cre proteini, yiyecekleri y├╝ksek protein d├╝zeyine getirmek ve di─čer yiyeceklerdeki nutrientleri kazand─▒rarak iyile┼čtirmek i├žin katk─▒ maddesi olarak kullan─▒labilmektedir.Bununla birlikte:tek h├╝cre proteini y├╝ksek n├╝kleik asit i├žeri─či nedeniyle direkt insan t├╝ketimi i├žin uygun de─čildir.Besinlerle fazla n├╝kleik asit al─▒n─▒m─▒ kandaki ├╝rik asit miktar─▒n─▒ artt─▒r─▒p artrit,gut,b├Âbrek ta┼č─▒ hastal─▒klar─▒na yol a├žmaktad─▒r.Bu rahats─▒zl─▒klara yol a├žmas─▒ nedeniyle ├╝r├╝n├╝n hayvan yemlerinde kullan─▒lmas─▒ daha uygundur.Yem mayalar─▒ genellikle kuru maya denilen inaktif h├╝crelerdir.Bu h├╝creler bira yap─▒m─▒nda arta kalanlar veya ka─č─▒t hamuru art─▒klar─▒,melas,peynir alt─▒ suyu gibi karbohidrat├ža zengin de─či┼čik b├╝y├╝me ortamlar─▒nda ├╝retilerek ortamdan ayr─▒l─▒rlar.Amerika┬ĺda yemlere ilave edilen t├╝rler Saccharomyces cerevisiae,S.uvarum,Kluyveromyces, Candida utilis┬ĺtir.Avrupa┬ĺda ise peynir alt─▒ suyunda ├╝retilmi┼č S.lactis kullan─▒lmaktad─▒r.(Oura 1982)

3.TEK H├ťCRE PROTE─░N─░ ├ťRET─░M─░NDE KULLANILAN KARBON VE ENERJ─░ KAYNAKLARI

Temelde t├╝m mikroorganizmalar karbon, azot, fosfor ve minarelerle baz─▒ vitaminlere ihtiya├ž g├Âsterirler.B├╝y├╝me ortamlar─▒nda mikroorganizmalara karbon ve enerji kayna─č─▒ olu┼čturan maddeye substrat denir.

Mikrobiyal protein ├╝retimi i├žin gerekli substratlar, organizman─▒n enzimleri taraf─▒ndan kullan─▒labilen ┼čekerler veya ni┼častalar materyallerden karbohidratlard─▒r.┼×ekil 1┬ĺde tek h├╝cre proteini i├žin kullan─▒lan substratlar ┼čematik olarak g├Âsterilmi┼čtir.Substrat se├žiminde dikkat edilmesi gereken konular: kullan─▒labilir karbohidrat ve di─čer karbon kaynaklar─▒n─▒ yeterli oranda i├žermesi ├╝retim hacmi ve ├╝retimin mevsimlere g├Âre da─č─▒l─▒m─▒, ekonomik olmas─▒, toplama-ta┼č─▒ma-saklama i┼člemlerinin kolay olmas─▒d─▒r.

Bu substratlar genelde art─▒k maddeler olup iki b├Âl├╝mde incelenebilir.

1-End├╝striyel art─▒klar

2-Tar─▒msal art─▒klar

3.1 End├╝striyel art─▒klar

Bir├žok bakteri, k├╝f, maya t├╝rleri, karbon ve enerji kayna─č─▒ olarak hidrokarbonlar─▒ kullanabilmektedir.

Hidrokarbonlardan sentetik yol ile elde edilen etanol ve metanol ├Ânemli substratlard─▒r.Bu iki alkol suda kolayca ├ž├Âz├╝nmeleri, saf olmalar─▒, biyomasdan kolayl─▒kla ayr─▒labilmeleri, patlay─▒c─▒ ├Âzellikte olmamalar─▒ a├ž─▒s─▒ndan avantajl─▒d─▒r.Bu iki alkolden ba┼čka gazya─č─▒ n-parafin fraksiyonlar─▒ metan-s├╝lfit s─▒v─▒s─▒ ├Ânemli karbon kaynaklar─▒d─▒r.Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda ├Âzellikle s├╝lfit s─▒v─▒s─▒n─▒n bir tonundan 13 gr kurumaya elde edildi─či saptanm─▒┼čt─▒r.Fransa┬ĺda B.P. taraf─▒ndan kurulmu┼č ve faaliyeti 1976┬ĺda durdurulan tesiste gazya─č─▒ ├╝zerinde Candida tropicalis ve C.lipolytica mayalar─▒ ├╝retilmi┼č, ─░ngiltere┬ĺde B.P. taraf─▒ndan kurulan tesiste C.lilityca parafin substrat─▒ ├╝zerinde ├╝retilmektedir.

3.2 Tar─▒msal art─▒klar

1-Hububat samanlar─▒, ┼čeker kam─▒┼č─▒, ┼čeker pancar─▒ k├╝speleri, kepek, zeytin prinas─▒ gibi nem oran─▒ d├╝┼č├╝k kat─▒ art─▒klar.

2-Meyve sebze art─▒klar─▒, konserve art─▒klar─▒, meyve suyu ve konsantreleri art─▒klar─▒, narenciye art─▒klar─▒ gibi kat─▒ ve yar─▒ kat─▒ maddeler.

3-┼×eker pancar─▒ ve ┼čeker kam─▒┼č─▒ melas─▒, zeytin kara suyu,peynir alt─▒ suyu,soya ve m─▒s─▒r ─▒slatma suyu,ni┼častal─▒ art─▒klar,turun├žgil melas─▒ gibi s─▒v─▒ art─▒klar.

3.2.1 Ba┼čl─▒ca tar─▒msal art─▒klar

Vinas: Vinas,alkol fabrikalar─▒n─▒n bir art─▒─č─▒d─▒r.Kuru ├╝z├╝m veya incir,alkol ├╝retiminde kullan─▒ld─▒ktan sonra geriye kalan k├╝speye denir.├ľzelli─či mikrobiyolojik yolla de─čerlendirildikten sonra zengin bir protein kayna─č─▒na d├Ân├╝┼čmesidir.

Melas:┼×eker sanayinin bir art─▒─č─▒d─▒r.Bu art─▒k materyal %50 ┼čeker, %10 protein i├žerir.Mikroorganizma ├╝retimi i├žin uygun bir substratt─▒r.

Zeytin Kara Suyu:Zeytin ya─č─▒ al─▒nmak ├╝zere i┼člendikten sonra geriye kalan kara veya kahverengi s─▒v─▒ya zeytin kara suyu denir.Bu art─▒k materyalle ├ľcal,Aran ve ├çelikkol(1997) de yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmada %16-43 protein i├žerikli bir tek h├╝cre proteini elde etmi┼člerdir.

Peynir Alt─▒ Suyu:Peynir yap─▒m─▒ sonucu arta kalan ye┼čilimsi sar─▒ renkte bir s─▒v─▒d─▒r.Peynir yap─▒m─▒ s─▒ras─▒nda her kg peynir i├žin ortalama 9 kg peynir alt─▒ suyu olu┼čmaktad─▒r.

Peynir alt─▒ suyu,i├žerik bak─▒m─▒ndan olduk├ža zengin bir maddedir.

├çizelge 1. Peynir Alt─▒ Suyunun Bile┼čimi

┼×eker % 5

Tuz % 7.5

Total karbohidrat % 5

Protein % 0.83

Ya─č % 0.3

K├╝l % 0.3

Riboflavin 0.1 mg/100 ml

Niasin 0.1 mg/100 ml

Demir 0.12 mg/100 ml

Sodyum 14.5 mg/100 ml

Potasyum 30 mg/100 ml

Kalsiyum 13.5 mg/100 ml

Su % 92

Ph 5.5

4. TEK H├ťCRE PROTE─░N─░ ├ťRET─░M─░NDE KULLANILAN M─░KROORGAN─░ZMALAR

Tek h├╝creli canl─▒lar az miktarda besin i├žeren ortamlarda ├╝reme yetene─čine sahiptir. Bu nedenle ├╝retimlerinde ├žok ├že┼čitli ucuz karbon kaynaklar─▒ kullan─▒labilmekte ve art─▒k maddeler bu yolla de─čerlendirilebilmektedir. Ayr─▒ca di─čer canl─▒lara g├Âre a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ ├žok k─▒sa s├╝rede iki kat─▒na ├ž─▒karabilirler. ├ľrne─čin;a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ iki kat─▒na ├ž─▒karma s├╝resi bakteri ve mayalar i├žin 20-120 dakika K├╝f ve algler i├žin 2-6 saat aras─▒ndad─▒r. (Soner ,1981)

Protein sentezleri di─čer canl─▒lara g├Âre h─▒zl─▒ olup;bakteriler %50-80, mayalar %40-50 , k├╝fler %20-50 ,algler %30-60 aras─▒nda protein i├žermektedirler. Mikroorganizmalar─▒n ├╝retimlerindeki di─čer bir avantaj da ├╝retim fakt├Ârlerinin s├╝rekli kontrol alt─▒nda tutulabilmesi ve mevsimsel, ├ževresel fakt├Ârlerden etkilenmemesidir.

Mikrobiyal protein ├╝retiminde mikroorganizmada aranan ├Âzellikler ┼čunlard─▒r:

Teknik ├ľzellikler:

1-H─▒zl─▒ ├╝reme yetene─či

2-Basit ortamlarda ├╝reyebilmesi

3-K├╝lt├╝r ortam─▒nda homojen da─č─▒l─▒m─▒

4-K├╝lt├╝r ortam─▒ndan kolayca al─▒nabilmesi

5-Kontaminasyon sorununun olmamas─▒

6-Enerji kaynaklar─▒n─▒n yeterli derecede kullan─▒labilmesi

7-Geni┼č Ph aral─▒klar─▒nda ├╝reyebilmesi

Fizyolojik ├Âzellikler:

1-Toksik olmamas─▒

2-─░yi lezzette olmas─▒

3-Kolay sindirilebilmesi

4-Besin de─čerinin ve protein i├žeri─činin y├╝ksek olmas─▒

5.├ľZDEKLER VE Y├ľNTEMLER

5.1.├ľzdekler

5.1.1 Kullan─▒lan organizma

Organizma olarak Ascomycetes s─▒n─▒f─▒ndan Endomycetales ordosundan Saccharomycetaceae familyas─▒ndan Saccharomyces cerevisiae kullan─▒ld─▒.Bu maya end├╝stride maya,bira,┼čarap gibi fermente alkoll├╝ i├žkilerin ├╝retiminde ve f─▒r─▒nc─▒l─▒kta kullan─▒lmaktad─▒r.

Stok k├╝lt├╝r ortam─▒ olarak Yeast Malt agar kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

5.1.2 Kullan─▒lan substrat

Substrat olarak peynir alt─▒ suyu kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.Peynir alt─▒ suyunun bile┼čimi ├╝retilen peynirin cinsine,kullan─▒lan s├╝t├╝n niteli─čine ve uygulanan ├╝retim y├Ântemlerine g├Âre de─či┼čiklik g├Âstermektedir.Bu y├╝zden,denemede kullan─▒lan peynir alt─▒ suyunun s├╝rekli ayn─▒ fabrikadan sa─članmas─▒ gerekir.

5.1.3 Besiyerleri

Besiyeri 1 “Yeast Malt Agar” (YMA)

Malt ekstrakt 10 gr

Maya ekstrakt─▒ 4 gr

Glukoz 4 gr

Agar 20 gr

Distile su 1000 ml

0.4 N KOH ve 1 N H2SO4 ile Ph=7.2┬ĺye ayarlanarak otoklavda 121 0C┬ĺde 1.1 atm bas─▒n├žta 15 dakika s├╝re ile sterilize edilir.

Besiyeri 2 “Laktozlu Yeast Malt Broth”

Malt ekstrakt 10 gr

Maya ekstrakt─▒ 4 gr

Laktoz 4 gr

Fenol red 0.018 gr

Distile su 1000 ml

Ph 7.2

Fenol red indikat├Âr├╝ laktozun par├žalanmas─▒yla k─▒rm─▒z─▒dan sar─▒ya renk de─či┼čimi g├Âstermektedir.

Besiyeri 3 ┬ôTemel ├ťretim Ortam─▒┬ö

Peynir alt─▒ suyu 100 ml

(NH4)2SO4 0.45 gr

KH2PO4 0.1 gr

Ph 5.5

5.1.4 Mineral Madde Solusyonu

CuSO45H2O 0.005 gr

MgSO47H2O 10 gr

MnSO4H2O 0.5 gr

ZnSO47H2O 0.316 gr

FeCl36H2O 0.05 gr

NaCl 29 gr

CaCl2 0.2 gr

5.2 Y├Ântemler

5.2.1 Substrata Uygulanan ├ľn ─░┼člem

Peynir alt─▒ suyu hi├žbir i┼čleme tabi tutulmadan ├Ânce olduk├ža bulan─▒k ve tortulu bir s─▒v─▒d─▒r. ─░├žinde b├╝y├╝k partik├╝ller halinde peynir kal─▒nt─▒lar─▒ ihtiva eder. Peynir alt─▒ suyunu bu kal─▒nt─▒lardan ar─▒nd─▒rmak i├žin 1.1 atm bas─▒n├žta 121 oC ┬Ĺde 15 dk. s├╝reyle otoklavlanm─▒┼č daha sonra diatom topra─č─▒ndan vakumla ge├žirilerek berrakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. B├Âylece elde edilen peynir alt─▒ suyu otoklavda sterilize edilerek saklanm─▒┼čt─▒r.

5.2.2 ─░nokulum Haz─▒rlanmas─▒

100 ml┬ĺlik erlen kaplar─▒na 20 ml peynir alt─▒ suyu konmu┼č ve Ph s─▒ 1 N NaOH, 1N HCL ile 5.5 e ayarlanm─▒┼čt─▒r .Daha sonra bu ortam otoklavda 121 oC de 1.1 atm bas─▒n├žta 15 dk tutularak sterilize edilmi┼čtr. Bu ┼čekilde haz─▒rlanan peynir alt─▒ suyuna stok besiyerinde (Y.M.A..) ├╝retilen Saccharomyces cerevisiae inokule edilmi┼č , inokulum ortamlar─▒ 30oC, h─▒z─▒ 150 devir/dk olan ├žalkalamal─▒ su banyosunda 72 saat ink├╝basyona b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu s├╝re sonunda erlen kaplar─▒ al─▒narak toplam ve canl─▒ mikroorganizma say─▒m─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

5.2.3 Mikrobial Protein ├ťretme ─░┼člemi

500 ml lik erlenlere 100 ml temel ├╝retim ortam─▒ (Besiyeri 3) konarak, ortam Ph s─▒ 1 N NaOH ,1N HCL ile 5.5 e ayarlanm─▒┼č ,otoklavda 1.1 atm bas─▒n├žta , 121oC k├╝lt├╝r s├╝spansiyonundan bu ortama %1 oran─▒nda a┼č─▒lama yap─▒lm─▒┼č ;yine s─▒cakl─▒─č─▒ 30oC ,h─▒z─▒ 150 devir/dk olan ├žalkalamal─▒ su banyosunda 72 saat ink├╝be edilmi┼čtir.

5.2.4 ├ťreme Sonunda Uygulanan ─░┼člem

72 saat devam eden ├╝remeden sonra,erlen ├žalkalay─▒c─▒dan ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č ve kaplardaki s─▒v─▒ santrif├╝j edilmi┼čtir.Santrif├╝j sonucu ├ž├Âken canl─▒ h├╝creler toplanarak kurutulmu┼čtur.Kurutulmu┼č ├╝r├╝n tart─▒larak gr olarak miktar─▒ saptanm─▒┼čt─▒r.Olu┼čan ├╝r├╝n├╝n protein i├žeri─či Gerrhardt protein tayin cihaz─▒ ile Kjendahl y├Ântemiyle saptanm─▒┼čt─▒r.Bu y├Ântemde ├Ânce toplam azot miktar─▒ bulunmu┼č ve bu de─čer 6.25 fakt├Âr├╝ ile ├žarp─▒larak % protein miktar─▒ elde edilmi┼čtir.

6. BULGULAR

6.1 Farkl─▒ ─░nokulum Miktarlar─▒n─▒n Verime Etkisi

Farkl─▒ ─░nokulum miktarlar─▒n─▒n verim ├╝zerine etkisini incelemek amac─▒yla 5.2.2 b├Âl├╝m├╝nde anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi ─░nokulum ortam─▒ haz─▒rland─▒ktan sonra temel ├╝retim ortam─▒na (Besiyeri 3) %1,%2,%3┬ĺl├╝k oranlarda a┼č─▒lama yap─▒lm─▒┼č,en uygun miktar─▒n─▒n %1 oldu─ču bulunmu┼čtur.Bu oranda a┼č─▒lama yap─▒ld─▒─č─▒nda ortalama 135.106 canl─▒ h├╝cre verilmektedir.

6.2 Farkl─▒ Organik Ve ─░norganik Azot Kaynaklar─▒n─▒n Verime Etkisi

Farkl─▒ organik ve inorganik azot kaynaklar─▒n─▒n verime etkisini incelemek i├žin 5.2.2 ve 5.2.3 b├Âl├╝m├╝nde anlat─▒lan y├Ântemler uygulanm─▒┼č sadece de─či┼čik azot kaynaklar─▒ kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.Azot kaynaklar─▒ yine %0.45 oran─▒nda ilave edilmi┼čtir.─░norganik azot kaynaklar─▒ (NH4)2SO4 ,(NH3)3PO4 ,NH4NO3 ,NH4Cl organik azot kaynaklar─▒ ├╝re ve C.S.L.d├╝r.En iyi sonu├ž (NH4)2SO2 ilavesiyle elde edilmi┼čtir.

6.3 Ortama Eklenen Farkl─▒ Nutrientlerin Verim ├ťzerine Etkisi

Temel ├╝retim ortam─▒na(Besiyeri 3) mayalar─▒n ├╝reme ortam─▒na eklenen Yeast extrakt , pepton, mineral madde solusyonu ve bunlar─▒n kombinasyonu denenmi┼čtir.En iyi verim Yeast extrakt ilavesi ile elde edilmi┼čtir.

6.4 Farkl─▒ Ph Derecelerinin Verime Etkisi

Bu inceleme i├žin 5.2.2 ve 5.2.3. b├Âl├╝m├╝ndeki y├Âmtem uygulanm─▒┼čt─▒r. Besi yeri Ph lar─▒ 1N NaOH ve 1N HCl Ph metrede 4.5 , 5 , 5.5 ,6 olarak ayarlanm─▒┼čt─▒r. En iyi verim Ph 5.5 te elde edilmi┼čtir.

6.5 Farkl─▒ ─░nk├╝basyon S─▒cakl─▒klar─▒n─▒n Verime Etkisi

Farkl─▒ s─▒cakl─▒klar─▒n verime etkisini incelerken yine 5.2.2 ve 5.2.3. b├Âl├╝m├╝ndeki y├Ântemler kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.Farkl─▒ ink├╝basyon s─▒cakl─▒klar─▒ olarak,25,30,350C┬ĺler ┼čeklinde geni┼č s─▒cakl─▒k aral─▒klar─▒ denenmi┼č ve uygun s─▒cakl─▒─č─▒n 300C oldu─ču bulunmu┼čtur.

6.6 Mikrobiyal Proteinin Total Protein ─░├žeri─či

├ťretilen mikrobiyal biyomas─▒n total protein i├žeri─či 5.2.4 b├Âl├╝m├╝nde anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi saptanm─▒┼č ve total azot miktar─▒na g├Âre %34.8 olarak bulunmu┼čtur.

7. KAYNAKÇA

├ľZCAN,N.H., 1999 Saccharomyces cerevisiae ile tek h├╝cre proteini ├╝retimi

AKBULUT,N.,1983 Tek h├╝cre proteini . E.├ť. Ziraat Fak├╝ltesi Fermentasyon Teknolojisi

├ľCAL,┼×, 1977 . Zeytin kara suyu ve peynir suyundan Mikrobial protein elde edilmesi

BAYAR,N.,1997. Saccharomyces cerevisiae ile tek h├╝cre proteini ├╝retimi

T├ťB─░TAK, Beslenme ve G─▒da ├ťnitesi Yay─▒nlar─▒, No:26

1989, 3. ve 4. S─▒n─▒f Mikrobiyoloji Laboratuvar K─▒lavuzu

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Bulan─▒k Mant─▒k

BULANIK MANTIK

Bulan─▒k mant─▒k (Fuzzy Logic) kavram─▒ ilk kez 1965 y─▒l─▒nda California Berkeley ├ťniversitesinden Prof. Lotfi A.Zadeh┬ĺin bu konu ├╝zerinde ilk makallelerini yay─▒nlamas─▒yla duyuldu. O tarihten sonra ├Ânemi gittik├že artarak g├╝n├╝m├╝ze kadar gelen bulan─▒k mant─▒k, belirsizliklerin anlat─▒m─▒ ve belirsizliklerle ├žal─▒┼č─▒labilmesi i├žin kurulmu┼č kat─▒ bir matematik d├╝zen olarak tan─▒mlanabilir. Bilindi─či gibi istatistikte ve olas─▒l─▒k kuram─▒nda, belirsizliklerle de─čil kesinliklerle ├žal─▒┼č─▒l─▒r ama insan─▒n ya┼čad─▒─č─▒ ortam daha ├žok belirsizliklerle doludur. Bu y├╝zden insano─člunun sonu├ž ├ž─▒karabilme yetene─čini anlayabilmek i├žin belirsizliklerle ├žal─▒┼čmak gereklidir.

Bulan─▒k mant─▒k ile matematik aras─▒ndaki temel fark bilinen anlamda matemati─čin sadece a┼č─▒r─▒ u├ž de─čerlerine izin vermesidir. Klasik matematiksel y├Ântemlerle karma┼č─▒k sistemleri modellemek ve kontrol etmek i┼čte bu y├╝zden zordur, ├ž├╝nk├╝ veriler tam olmal─▒d─▒r. Bulan─▒k mant─▒k ki┼čiyi bu zorunluluktan kurtar─▒r ve daha niteliksel bir tan─▒mlama olana─č─▒ sa─člar. Bir ki┼či i├žin 38,5 ya┼č─▒nda demektense sadece orta ya┼čl─▒ demek bir ├žok uygulama i├žin yeterli bir veridir. B├Âylece az─▒msanamayacak ├Âl├ž├╝de bir bilgi indirgenmesi s├Âz konusu olacak ve matematiksel bir tan─▒mlama yerine daha kolay anla┼č─▒labilen niteliksel bir tan─▒mlama yap─▒labilecektir.

Bulan─▒k mant─▒kta fuzzy k├╝meleri kadar ├Ânemli bir di─čer kavramda linguistik de─či┼čken kavram─▒d─▒r. Linguistik de─či┼čken ┬ôs─▒cak┬ö veya ┬ôso─čuk┬ö gibi kelimeler ve ifadelerle tan─▒mlanabilen de─či┼čkenlerdir. Bir linguistik de─či┼čkenin de─čerleri fuzzy k├╝meleri ile ifade edilir. ├ľrne─čin oda s─▒cakl─▒─č─▒ linguistik de─či┼čken i├žin ┬ôs─▒cak┬ö, ┬ôso─čuk┬ö ve ┬ô├žok s─▒cak┬ö ifadelerini alabilir. Bu ├╝├ž ifadenin her biri ayr─▒ ayr─▒ fuzzy k├╝meleri ile modellenir.

Bulan─▒k mant─▒─č─▒n uygulama alanlar─▒ ├žok geni┼čtir. Sa─člad─▒─č─▒ en b├╝y├╝k fayda ise ┬ôinsana ├Âzg├╝ tecr├╝be ile ├Â─črenme┬ö olay─▒n─▒n kolayca modellenebilmesi ve belirsiz kavramlar─▒n bile matematiksel olarak ifade edilebilmesine olanak tan─▒mas─▒d─▒r. Bu nedenle lineer olmayan sistemlere yakla┼č─▒m yapabilmek i├žin ├Âzellikle uygundur.

Bulan─▒k mant─▒k konusunda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar Japonya┬ĺda olduk├ža fazlad─▒r. ├ľzellikle fuzzy process controller olarak isimlendirilen ├Âzel ama├žl─▒ bulan─▒k mant─▒k mikroi┼člemci ├žipi┬ĺnin ├╝retilmesine ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Bu teknoloji foto─čraf makineleri, ├žama┼č─▒r makineleri, klimalar ve otomatik iletim hatlar─▒ gibi uygulamalarda kullan─▒lmaktad─▒r. Bundan ba┼čka uzay ara┼čt─▒rmalar─▒ ve havac─▒l─▒k end├╝strisinde de kullan─▒lmaktad─▒r. TAI┬ĺde ara┼čt─▒rma geli┼čme k─▒sm─▒nda bulan─▒k mant─▒k konusunda ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmaktad─▒r. Yine bir ba┼čka uygulama olarak otomatik civatalamalar─▒n de─čerlendirilmesinde bulan─▒k mant─▒k kullan─▒lmaktad─▒r. Bulan─▒k mant─▒k yard─▒m─▒yla civatalama kalitesi belirlenmekte, civatalama tekni─či alan─▒nda bilgili olmayan ki┼čiler a├ž─▒s─▒ndan konu ┼čeffaf hale getirilmektedir. Burada bir uzman─▒n de─čerlendirme s─▒n─▒rlar─▒na eri┼čilmekte ve hatta ge├žilmektedir.

Fuzzy kuram─▒n─▒n merkez kavram─▒ fuzzy k├╝meleridir. K├╝me kavram─▒ kula─ča biraz matematiksel gelebilir ama anla┼č─▒lmas─▒ kolayd─▒r. ├ľrne─čin ┬ôorta ya┼č┬ö kavram─▒n─▒ inceleyerek olursak, bu kavram─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒n ki┼čiden ki┼čiye de─či┼čiklik g├Âsterdi─čini g├Âr├╝r├╝z. Kesin s─▒n─▒rlar s├Âz konusu olmad─▒─č─▒ i├žin kavram─▒ matematiksel olarak da kolayca form├╝le edemeyiz. Ama genel olarak 35 ile 55 ya┼člar─▒ orta ya┼čl─▒l─▒k s─▒n─▒rlar─▒ olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Bu kavram─▒ grafik olarak ifade etmek istedi─čimizde kar┼č─▒m─▒za ┼čekil deki gibi bir e─čri ├ž─▒kacakt─▒r. Bu e─čriye ┬ôaitlik e─črisi┬ö ad─▒ verilir ve kavram i├žinde hangi de─čerin hangi a─č─▒rl─▒kta oldu─čunu g├Âsterir.

Bir fuzzy k├╝mesi kendi aitlik fonksiyonu ile a├ž─▒k olarak temsil edilebilir. ┼×ekilde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi aitlik fonksiyonu 0 ile 1 aras─▒ndaki her de─čeri alabilir. B├Âyle bir aitlik fonksiyonu ile ┬ôkesinlikle ait┬ö veya ┬ôkesinlikle ait de─čil┬ö aras─▒nda istenilen incelikte ayarlama yapmak m├╝mk├╝nd├╝r.

Bulan─▒k mant─▒k, ingilizcesiyle fuzzy logic, ad─▒ndan anla┼č─▒labilece─či gibi mant─▒k kurrallar─▒n─▒n esnek ve bulan─▒k bir ┼čekilde uygulanmas─▒d─▒r. Klasik (boolean) mant─▒kta bildi─činiz gibi, “do─čru” ve “yanl─▒┼č” yada “1″ ve “0″lar vard─▒r, oysa bulan─▒k mant─▒kta, ikisinin aras─▒nda bir yerede olan ├Ânermeler ve ifadelere izin verilebilir ki, ger├žek hayata bakt─▒─č─▒m─▒zda hemen hemen hi├žbir ┼čey kesinlikle do─čru veya kesinlikle yanl─▒┼č de─čildir. Ger├žek hayatta ├Ânermeler genelde k─▒smen do─čru veya belli bir olas─▒l─▒kla do─čru ┼čeklinde de─čerlendirilir. Bulan─▒k mant─▒─ča da zaten klasik mant─▒─č─▒n ger├žek d├╝nya problemleri i├žin yeterli olmad─▒─č─▒, durumlar dolay─▒s─▒yla ihtiya├ž duyulmu┼čtur.

Bulan─▒k mant─▒─č─▒n sistemi ┼ču ┼čekildedir. Bir ifade tamamen yanl─▒┼č ise kalsik mant─▒kta oldu─ču gibi 0 de─čerindedir, yok e─čer tamamen do─čru ise 1 de─čerindedir. (Ancak bulan─▒k mant─▒k uygulmalar─▒n─▒n ├žo─ču bir ifadenin 0 veya 1 de─čerini almas─▒na izin vermezler, veya sadece ├žok ├Âzel durumlarda izin verirler.) Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda t├╝m ifadeler 0 dan b├╝y├╝k 1 den k├╝├ž├╝k reel de─čerler al─▒rlar. Yani de─čeri 0.32 olan bir ifadenin anlam─▒ %32 do─čru %68 yanl─▒┼č demektir.

Bulan─▒k mant─▒─č─▒n da klasik mant─▒kta oldu─ču gibi i┼čle├žleri (operator) vard─▒r, ├Ârne─čin and, or, not … ancak bunlar kendine has i┼člemlerdir mesela -ba┼čka yakla┼č─▒mlarda olmas─▒na ra─čmen and i┼člemi- genelde ├žarpma olarak ifade edilir veya not i┼člemi de birden ├ž─▒karma ┼čeklinde ifade edilir. Bunlar;

AND: A=0.2 B=0.8 => A and B = (A) * (B) = 0.2 * 0.8 = 0.4

NOT: A=0.4 => not A = 1-(A) = 1 - 0.4 = 0.6

┼čeklinde ├Ârneklenebilir. Ancak bunlar en basit yakla┼č─▒mlard─▒r.

YSA ve Fuzzy Logic tekniklerinin beraber kullan─▒m─▒ ile daha etkili sistemler dizayn etmek m├╝mk├╝nd├╝r, ancak bu i┼člem ortaya ├ž─▒kan sitemi ├žok yava┼člatmaktad─▒r ve hen├╝z bu tekniklerin birle┼čtirilmesi y├Ântemi geli┼čtirme ve test a┼čamalar─▒ndad─▒r, asl─▒nda YSA algoritmalar─▒ da her g├╝n h─▒zla g├╝ncellenmektedir. Yani bu konular─▒n -mesela ├Âzyineleme ya da search gibi- tam olarak oturduklar─▒ s├Âylenemez, fakat ba┼čar─▒l─▒ uygulamalar─▒ da mevcuttur.

ZEKA NED─░R?

Kavramlar ve alg─▒lar yard─▒m─▒yla soyut ya da somut nesneler aras─▒ndaki ili┼čkiyi kavrayabilme, soyut d├╝┼č├╝nme, muhakeme etme ve bu zihinsel i┼člevleri uyumlu ┼čekilde bir amaca y├Ânelik olarak kullanabilme yetenekleri zeka olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r.

Zekan─▒n farkl─▒ tan─▒mlar─▒n─▒n olmas─▒na kar┼č─▒l─▒k zekaya ili┼čkin kuramlar─▒n t├╝m├╝ zekan─▒n geli┼čtirilebilecek bir kapasite ya da potansiyel oldu─ču ve biyolojik temellerinin bulundu─ču noktalar─▒nda birle┼čir. Buna g├Âre zeka, bireyin do─ču┼čtan sahip oldu─ču, kal─▒t─▒mla ku┼čaktan ku┼ča─ča ge├žen ve merkez sinir sisteminin i┼člevlerini kapsayan; deneyim, ├Â─črenme ve ├ževreden kaynaklanan etkenlerle bi├žimlenen bir bile┼čimdir.

Zeka bir ├žok zihinsel yetene─čin de─či┼čik durum ve ko┼čullarda kullan─▒lmas─▒n─▒ i├žerir. Bu yetenekler aras─▒nda ba┼čl─▒calar─▒:

S├Âzel Anlay─▒┼č: s├Âzc├╝kleri tan─▒ma ve anlama,

S├Âzel Ak─▒c─▒l─▒k: s├Âzel ve yaz─▒l─▒ olarak s├Âzc├╝k ve ifadeleri ├žabucak bulabilme,

Say─▒sal Yetenek: aritmetiksel i┼člemleri ├žabuk ve do─čru olarak yapabilme,

Alansal ve Uzay ili┼čkileri: iki ve ├╝├ž boyutlu g├Ârsel alg─▒lamay─▒ yapabilme,

Bellek: i┼čitsel ve g├Ârsel olarak belleme g├╝c├╝,

Alg─▒sal H─▒z: karma┼č─▒k bir nesnenin ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ g├Ârebilme, zemin ┼čekil ili┼čkisini ay─▒rt edebilme, benzerlik ve farkl─▒l─▒klar─▒ do─čru olarak alg─▒layabilme,

Mant─▒kl─▒ d├╝┼č├╝nme: muhakeme y├╝r├╝tebilme,

olarak say─▒labilir.

Bir ki┼činin zeka seviyesi di─čer ko┼čullar e┼čit tutuldu─čunda ne kadar zor i┼čler ba┼čard─▒─č─▒, veya ayn─▒ g├╝├žl├╝kteki i┼člerden ne kadar ├žo─čunu ba┼čarabildi─či, veya ne kadar k─▒sa s├╝rede do─čru sonuca ula┼čabildi─či ile belli olur.

Zekan─▒n Biyolojik Temelleri

Zeka ile beyin aras─▒da ├žok yak─▒n bir ili┼čki vard─▒r. Zekan─▒n beyinde yer ald─▒─č─▒ kabul edilir. Bir insan beyninde 10 milyardan fazla sinir h├╝cresi bulunmakta, her bir h├╝cre ortalama 10.000 h├╝cre ile ba─člant─▒ i├žerisinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. N├Âron ad─▒ verilen bu sinir h├╝crelerinde sinyaller ├žok karma┼č─▒k elektro-kimyasal olaylar zinciriyle olu┼čan ve say─▒s─▒ saniyede 1000 taneye kadar ├ž─▒kabilen titre┼čimler halinde iletilmektedir.

Beyinin ne bi├žimde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ hen├╝z ├ž├Âz├╝mlenebilmi┼č de─čildir. Belle─čin i┼čleyi┼č mekanizmas─▒, beyin alg─▒lama yaparken g├Âsterdi─či esneklik yetene─či gibi konular bilim adamlar─▒n─▒ y─▒llarca u─čra┼čt─▒rm─▒┼č hala da ula┼čt─▒rmaktad─▒r.

Bir k─▒s─▒m bilim adamlar─▒ belirli i┼člerden beyinin belirli b├Âlgelerindeki h├╝creleri sorumlu tutarak konuya a├ž─▒klama getirirken, ├╝nl├╝ n├Ârolog Karl Pribram hologram teorisini beyinle ba─čda┼čt─▒rmak ├╝zere yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalarda beyinin ├ževresi hakk─▒ndaki bilgileri s─▒n─▒fland─▒r─▒lmam─▒┼č bir karma┼č─▒k d├╝zen i├žerisinde ald─▒─č─▒, al─▒nan bu bilgilerin holografik, yani ├╝st ├╝ste bindirilmi┼č dalgalar ve onlar─▒n giri┼čimleriyle olu┼čan modele dayal─▒ bir bi├žimde kaydedildi─či ve daha sonra d─▒┼čar─▒dan gelen frekanslara g├Âre bilgilerin al─▒┼čk─▒n oldu─čumuz mekan-zaman i├žin d├╝zenlenerek, bilinen alg─▒ d├╝nyas─▒n─▒n olu┼čtu─čunu s├Âylemektedir.

Zekan─▒n Ya┼ča G├Âre Geli┼čimi

Zeka ya┼čam─▒n ilk on y─▒l─▒nda b├╝y├╝k bir geli┼čme kaydetmektedir. Bu s├╝re i├žinde en h─▒zl─▒ geli┼čme ilk iki y─▒lda ger├žekle┼čir. Ba┼člang─▒├žta davran─▒┼č─▒ birka├ž refleksten olu┼čan insan, iki y─▒l sonunda kendi ba┼č─▒na y├╝r├╝yebilen, konu┼čabilen, baz─▒ basit problemleri ├ž├Âzebilen, neden sonu├ž ili┼čkisi kurabilen, basit planlamalar yapabilen, hat─▒rlayabilen bir ki┼či hale gelir.

Sembollerle d├╝┼č├╝nebilme 11 ya┼č─▒nda ba┼člar. 12 ya┼čtan sonra zekan─▒n h─▒z─▒nda azalma olsa da geli┼čmeye devam eder. Geli┼čmenin en ├╝st d├╝zeyine 14-18 ya┼člar aras─▒nda var─▒l─▒r. Zihinsel g├╝├ž 30 ya┼ča kadar bu d├╝zeyde kal─▒r. Daha sonraki ya┼člarda yeni malzeme ├Â─črenmedeki ba┼čar─▒ yava┼č olarak azalmaya ba┼člar, ancak ├Â─črenilen bilgiler kaybolmaz tam tersine ya┼č ilerledik├že, deneyimden dolay─▒ edinilen bilgiyi kullanmadaki beceri artar.

Zekan─▒n Soya├žekim ile ─░lgisi

Do─ču┼čtan gelen zekan─▒n de─čerlendirilmesi i├žin bilinen bir y├Ântem yoktur. Kal─▒t─▒mla ├ževre aras─▒ndaki ili┼čki birbirinden ayr─▒ ve uzakta yeti┼čtirilen ikizlerin davran─▒┼č ve ba┼čar─▒lar─▒n─▒n incelenmesiyle bir ├Âl├ž├╝ye kadar belirlenebilir. Tek yumurta ikizlerinin kal─▒t─▒m─▒, birbirlerinin ayn─▒d─▒r. Do─čumdan itibaren birbirlerinden farkl─▒ ├ževrelerde yeti┼čen tek yumurta ikizlerinin ve ayn─▒ evde yeti┼čen ├žift yumurta ikizlerinin zeka puanlar─▒n─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ bir ara┼čt─▒rmada, de─či┼čik ├ževrelerde yeti┼čseler bile, kal─▒t─▒m─▒ ayn─▒ olan tek yumurta ikizlerinin zekalar─▒n─▒n, ayn─▒ ├ževrede yeti┼čip, kal─▒t─▒mlar─▒ birbirinden farkl─▒ olan ├žift yumurta ikizlerinin zekalar─▒ndan daha ├žok birbirlerine benzedi─či ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Bir ba┼čka ara┼čt─▒rmada ise, bebek iken evlat edinilen ├žocuklar─▒n zekalar─▒n─▒, ├╝vey anne-babalar─▒n─▒n zekalar─▒ ve ayr─▒ca do─čal anne-babalar─▒n─▒n zekalar─▒ ile kar┼č─▒la┼čt─▒rm─▒┼člar ve bu ├žocuklar─▒n zeka puanlar─▒n─▒n do─čal ana-babalar─▒nkine daha ├žok benzedi─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bunun gibi ├žok say─▒da yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, kal─▒t─▒m─▒n zeka geli┼čmesinde ├Ânemli bir rol oynad─▒─č─▒n─▒ ortaya koymu┼čtur.

Zeka ve Çevre

Zekan─▒n kal─▒t─▒mla ili┼čkisi ├žok belirgindir, ancak ├ževrenin de zekaya ├Ânemli etkisi vard─▒r. Tek yumurta ikizleri birbirinden ne kadar farkl─▒ ├ževrelerde yeti┼čirlerse aralar─▒ndaki zeka fark─▒ da o denli fazla olmaktad─▒r.

Ana-baba evi zihinsel geli┼čmeyi etkiledi─či istatistiklerle g├Âsterilmi┼čtir. ├çe┼čitli e─čitim seviyesine sahip ailelerden gelen ├žocuklar─▒n bir arada okuduklar─▒ okullarda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda, y├╝ksek e─čitim d├╝zeyli ailelerden gelen ├žocuklar─▒n di─čerlerine g├Âre daha ba┼čar─▒l─▒ olduklar─▒ saptanm─▒┼čt─▒r.

1700 ve 1910 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan 4421 ├╝nl├╝ ki┼činin k├Âkenini inceleyen bir ara┼čt─▒rma sonucunda bu ki┼čilerin % 83′├╝n├╝n ├╝st tabakadan ve ancak %16’s─▒n─▒n alt tabakadan geldi─činin ortaya ├ž─▒kmas─▒, ├ževre fakt├Âr├╝n├╝n ├Ânceki y├╝zy─▒llarda ├žok daha ├Ânemli bir etken oldu─čunu ortaya koymaktad─▒r. Her ne kadar ba┼čar─▒ ve zeka birbirinden farkl─▒ olsa da, ba┼čar─▒da zekan─▒n ├Ânemli bir pay─▒ oldu─ču g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nacak olursa bu bize zeka hakk─▒nda da bilgi verir.

Zekaya ├ževrenin etkilerinin aras─▒nda ├ževreden etkilenen ki┼čilik yap─▒s─▒, sosyo-psikolojik ├ževre, dil yetene─či ve g├╝d├╝ say─▒labilir. Kayg─▒l─▒ ve korkak ├žocuklar problem ├ž├Âzerken yap─▒lan i┼če dikkatlerini vermede g├╝├žl├╝k ├žekerler ve dolay─▒s─▒ ile zeka testlerindeki ba┼čar─▒ d├╝┼č├╝k olur.

Bir ba┼čka etken de, ailelerinin beklentilerinden dolay─▒ orta ve y├╝ksek sosyo-ekonomik d├╝zeyden gelen ├žocuklar─▒n di─čerlerine g├Âre daha g├╝d├╝l├╝ olmalar─▒ ve test s─▒ras─▒nda daha fazla gayret sarf etmeleridir.

Di─čer ko┼čullar e┼čit tutuldu─čunda orta ve y├╝ksek sosyo-ekonomik d├╝zeyden gelen ki┼čilerin zeka puanlar─▒, d├╝┼č├╝k sosyo-ekonomik d├╝zeyden gelen ki┼čilere k─▒yasla daha y├╝ksek olmaktad─▒r. En d├╝┼č├╝k ile en y├╝ksek sosyo-ekonomik d├╝zey aras─▒ndaki puan fark─▒ 20′ye kadar ├ž─▒kmaktad─▒r.

Zekas─▒ y├╝ksek ki┼čiler daha iyi e─čitim g├Ârmekte, kazan├žl─▒ meslek sahibi olarak daha y├╝ksek bir ekonomik d├╝zeye eri┼čmektedir. Sosyo-ekonomik d├╝zeyi y├╝ksek ailelerin ├žocuklar─▒ daha fazla ├Â─črenme olana─č─▒na sahiptir, bunlar ilerisi i├žin daha iyi ba┼člang─▒├ž ko┼čullar─▒ elde edebilmektedir. Zeka testlerinde s├Âzel b├Âl├╝mlerin bulunmas─▒, e─čitim seviyesi y├╝ksek ki┼čilerin daha y├╝ksek puan almas─▒na yard─▒m etmektedir. Dolay─▒s─▒ ile burada hem kal─▒t─▒msal hem de yeti┼čme tarz─▒ndan gelen bir avantaj s├Âz konusudur.

Zeka ve Ba┼čar─▒

├ťst├╝n zekal─▒ bir bireyin toplumda bununla orant─▒l─▒ olarak ba┼čar─▒l─▒ olaca─č─▒ varsay─▒l─▒rsa da, kimi zaman denetlenemeyen d─▒┼č etkenler nedeniyle uzun vadeli tahminler ge├žersiz ├ž─▒kabilir. Zekan─▒n toplumsal ba┼čar─▒ya d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lebilmesini sa─člayan mekanizma hen├╝z yeterince anla┼č─▒lamam─▒┼čt─▒r. ├çocukluk d├Âneminde yap─▒lan ba┼čar─▒ testlerinin ayn─▒ d├Ânemde yap─▒lan IQ testleri ile benzer sonu├žlar verdi─či g├Âr├╝l├╝rse de, ya┼čam─▒n ileri ki y─▒llar─▒nda ortaya ├ž─▒kacak davran─▒┼č kal─▒plar─▒n─▒n tamamen bu sonu├žlarla belirlenmesi m├╝mk├╝n de─čildir.

Zeka Testlerinin Tarih├žesi

Eski ├çin ve Yunan kay─▒tlar─▒ndan elde edilen bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda, 2000-2500 y─▒l ├Ânce bile zihinsel, ki┼čisel ve fiziksel farkl─▒l─▒klar─▒ ├Âl├žmek ├╝zere giri┼čimler oldu─čunu anl─▒yoruz. Zeka testleri konusundaki sistematik ve bilimsel ├žal─▒┼čmalar ancak 19. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru ortaya ├ž─▒kmaya ba┼člam─▒┼č, ─░ngiltere’de Fransis Galton, Almanya’da Emil Kraeplin ve Fransa’da Fred Binet bu konuda ara┼čt─▒rmalar yapm─▒┼člard─▒r. ─░lk formal IQ testi bu y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda, Frans─▒z h├╝k├╝metinin, okuldan yararlanamayacak kadar durgun zekadaki ├žocuklar─▒n yeterli zeka potansiyeli oldu─ču halde gerekli ├žabay─▒ g├Âstermedikleri i├žin ba┼čar─▒s─▒z olan ├žocuklardan ay─▒rt edebilmek amac─▒yla Binet ve Simon’dan zeka testi geli┼čtirmelerini istemesi ├╝zerine ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Binet, ├žocuklar─▒n hangi ya┼člarda hangi becerilere sahip olduklar─▒n─▒ inceleyerek ilk test maddelerini olu┼čturdu ve bu test maddelerini ├žocuklar ├╝zerinde denedi. Her ya┼č i├žin, o ya┼čtaki ├žocuklar─▒n %60′─▒n─▒n ba┼čard─▒─č─▒ maddeler, o ya┼č i├žin test maddesi olarak belirlendi. Bu ├Âl├ž├╝me g├Âre bir ├žocuk, kendi ya┼č─▒tlar─▒n─▒n yapabildiklerini yapabiliyorsa normal zekal─▒, daha k├╝├ž├╝klerin yapabildiklerini yapabiliyorsa geri zekal─▒, kendinden b├╝y├╝k zekal─▒lar─▒n maddelerini yapabiliyorsa ileri zekal─▒ olarak de─čerlendirildi. B├Âylece 1908 y─▒l─▒nda Binet-Simon ad─▒ alt─▒nda ilk zeka testi ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu test daha sonra ├že┼čitli tarihlerde ve en son olarak ta 1986 tarihinde yenilendi. Bunlardan 1937 tarihindeki yenileme, Stanford ├╝niversitesinde yap─▒lm─▒┼čt─▒, ve testin bu tarihten sonraki ad─▒ Stanford-Binet oldu. 1986 tarihinde geli┼čtirilen test Stanford-Binet S├╝r├╝m 4 olarak an─▒lmaktad─▒r.

Zeka tesleri konusunda Terman, Cattell, Spearman, Stern, Thorndike, Thrustone ve Wechsler bilinen di─čer ├Ânemli isimlerdir

G├╝n├╝m├╝zde en yayg─▒n olarak kullan─▒lan Binet ve Wechler testlerinde ├Â─črenme, soyutlama ve yeni durumlara uyum g├Âsterme kapasitesini ├Âl├ž├╝lmeye ├žal─▒┼č─▒lmakta ve sonu├ž, zeka ya┼č─▒n─▒n kronolojik ya┼ča oran─▒ olan zeka b├Âl├╝m├╝ (Intelligence Quotient- IQ) olarak elde edilmektedir.

├çe┼čitli Zeka Alanlar─▒

G├╝n├╝m├╝zde en yayg─▒n testler olan Stanford-Binet ve WAIS-R testlerinde zeka ├Âl├ž├╝m├╝ i├žin Binet’in geli┼čtirdi─či y├Ântem kullan─▒lmas─▒na kar┼č─▒n, zekan─▒n ne oldu─čunun tan─▒mlanmas─▒nda eksiklikler bulunmaktad─▒r. Binet ekol├╝nde zeka, ki┼činin test sonu├žlar─▒nda ald─▒─č─▒ derece ile ├Âl├ž├╝lmektedir. Bu zekay─▒ ├Âl├žmek i├žin pratik bir yakla┼č─▒md─▒r ve ki┼čilerin performanslar─▒n─▒ anlamaya y├Âneliktir, ancak bu testler zekan─▒n do─čas─▒n─▒ anlamak i├žin fazla ipucu vermezler. Ara┼čt─▒rmac─▒lar zekan─▒n do─čas─▒n─▒ anlamak ├╝zere de ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. En ├žok sorulan sorulardan biri zekan─▒n tek bir fakt├Ârden mi yoksa bir ka├ž bile┼čenin bir araya gelmesiyle mi olu┼čtu─čudur. ─░lk psikologlar, zekan─▒n ve genel bir g-fakt├Âr├╝ olarak adland─▒r─▒lan genel bir mental fakt├Ârden olu┼čtu─čunu varsay─▒yorlard─▒. Bu fakt├Âr├╝n, zekan─▒n her bir y├Ândeki performans─▒n─▒ etkiledi─čini varsayarak, zeka testinin bu g-fakt├Âr├╝n├╝ ├Âl├žmeye y├Ânelik oldu─čunu kabul ediyorlard─▒. Daha sonraki ara┼čt─▒rmac─▒lar ak─▒c─▒ zeka ve kristalize zeka olmak ├╝zere zekan─▒n iki ├že┼čidi bulundu─čunu ├Âne s├╝rd├╝ler. Ak─▒c─▒ zeka, yeni problemleri ve durumlar─▒ ba┼čar─▒yla ele alabilme yetene─čini, kristalize zeka ise bilginin saklanmas─▒, beceriler, ak─▒┼čkan zekan─▒n kullan─▒lmas─▒ ve tecr├╝belerden elde edinilen stratejileri kapsamaktad─▒r.

Di─čer bir k─▒s─▒m bilim adam─▒ ise zekan─▒n daha ├žok b├Âl├╝mlerden olu┼čtu─čunu ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r. ├ľrne─čin, Howard Gardner belirli alanlarda ola─čand─▒┼č─▒ ba┼čar─▒lar sergileyen insanlar─▒n yeteneklerini inceleyerek yedi de─či┼čik zeka alan─▒ oldu─čunu savunmu┼čtur. A┼ča─č─▒da a├ž─▒klanan bu zeka alanlar─▒n─▒n her biri di─čerinden ba─č─▒ms─▒z olmas─▒na kar┼č─▒n, herhangi bir aktivite bu zeka alanlar─▒ndan bir ka├ž─▒n─▒n ayn─▒ anda aktif hale ge├žirilmesiyle olu┼čmaktad─▒r:

1. M├╝ziksel Zeka: m├╝zik ile ilgili ┼čeylerdeki beceri

2. Bedensel Kinestetik Zeka: t├╝m bedenin veya ├že┼čitli b├Âl├╝mlerinin bir problemin ├ž├Âz├╝m├╝nde, bir ├╝retim veya g├Âsteri s─▒ras─▒nda kullan─▒lmas─▒ ile ilgili becerilerdir; dans etme, atletizm, akt├Ârl├╝k, operat├Ârl├╝k gibi beceriler buna ├Ârnek g├Âsterilebilir

3. Mant─▒k-matematik zekas─▒: problem ├ž├Âzme ve bilisel d├╝┼č├╝nmedeki beceriler

4. Dilsel Zeka: Bir dilin kullan─▒m─▒ ve o dilde eserler ├╝retme ile ilgili beceriler

5. Uzaysal-Konum Zeka: Mimarlar─▒n, ressamlar─▒n, heykelt─▒ra┼člar─▒n veya uzay-konum durumlar─▒n─▒ anlamadaki becerileri

6. Ki┼čiler Aras─▒ Ileti┼čim: Di─čer ki┼čilerle etkile┼čimde di─čerinin ruh halini, isteklerini, niyetlerini anlamadaki beceriler

7. I├žey├Ânelik Zeka: bir ki┼činin i├ž d├╝nyas─▒ndaki y├Ânelimlerini anlamas─▒, duygular─▒na eri┼čebilmesi becerisidir

Gardner’in her bir zeka alan─▒n─▒ a├ž─▒klamak ├╝zere verdi─či ├Ârnekler aras─▒nda Yehudi Menuhin, T.S. Elliot, Anne Sullivan, Virginia Wolf gibi ├╝nl├╝ler yer almaktad─▒r.

Yehudi Menuhin San Fransisco Orkestras─▒n─▒n konser salonuna gizlice sokuldu─čunda 3 ya┼č─▒ndaym─▒┼č. Orada Louis Persinger’in violin ├žal─▒┼č─▒ndan ├žok etkilenen Menuhin, ya┼č g├╝n├╝nde bir violin al─▒nmas─▒ ve Louis Persinger’in hocas─▒ olmas─▒ i├žin inatla direnmi┼č. Her ikisini de elde eden Menuhin, 10 ya┼č─▒na geldi─činde uluslararas─▒ ├╝ne sahip bir yorumcu olmu┼čtu.

T.S. Eliot 10 ya┼č─▒ndayken, Fireside ad─▒nda bir magazini tek ba┼č─▒na ├ž─▒karm─▒┼č, ├╝├ž g├╝nl├╝k bir k─▒┼č tatili s─▒ras─▒nda derginin 8 say─▒s─▒n─▒ haz─▒rlam─▒┼čt─▒.

Anne Sullivan sa─č─▒r ve k├Âr Helen Keller’in e─čitimine ba┼člad─▒─č─▒nda bu i┼č, di─čer ki┼čilerin y─▒llarca vaktini alacak zorluktayd─▒. Bu i┼če giri┼čmesinden daha iki hafta sonra b├╝y├╝k ilerleme kaydetti, bu s├╝re i├žerisinde vah┼či bir yarat─▒k narin bir ├žocu─ča d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝.

Virginia Wolf “A sketch of the Past” adl─▒ eserinde, kendi i├ž ya┼čam─▒na bak─▒┼č─▒n iyi bir ├Ârne─čini sergilemekte, bu eserinde ├žocuklu─čundan kalan ve olgunla┼čmas─▒na ra─čmen hala ┼čok etkisinden kurtulamad─▒─č─▒ bir ├žok ├Âzel an─▒s─▒na y├Ânelip, onlara kar┼č─▒ tepkilerini ba┼čar─▒l─▒ bir bi├žimde a├ž─▒klamaktad─▒r.

Zeka Testlerinin Ele┼čtrisi

Zeka testleri konusundaki en ├Ânemli tart─▒┼čmalardan biri zekay─▒ olu┼čturan zihinsel yeteneklerin tan─▒mlanmas─▒ ve IQ’nun bu yetenekleri yeterince yans─▒t─▒p yans─▒tamayaca─č─▒ ├╝zerinde yo─čunla┼čm─▒┼č, testin haz─▒rlanmas─▒ ve standartla┼čt─▒r─▒lmas─▒nda k├╝lt├╝rel ├Ânyarg─▒lar─▒n olabilece─či ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Sosyoekonomik d├╝zeyi y├╝ksek ├žocuklar─▒n test sonu├žlar─▒n─▒n da daha y├╝ksek ├ž─▒kt─▒─č─▒ saptanm─▒┼čt─▒r. Sosyo- ekonomik durum, ├Â─črenim olanaklar─▒, hatta testin uyguland─▒─č─▒ ko┼čullar─▒n bile test sonu├žlar─▒n─▒ etkileyebilece─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝r. ─░yi e─čitim g├Ârm├╝┼č ki┼čilerin kelime bilgisi daha fazlad─▒r, b├╝t├╝n zeka testleri s├Âzel a─č─▒rl─▒kl─▒ oldu─čundan, bu ki┼čilerin zeka testlerinde e─čitimi az ki┼čilerden daha y├╝ksek bir puan almas─▒ do─čald─▒r. B├╝t├╝n zeka ├Âl├žeklerinde k├╝lt├╝rel yanl─▒l─▒k s├Âz konusudur. Bu testler meslek sahiplerine yanl─▒l─▒k g├Âsterir. Zeka testleri psikologlar taraf─▒ndan haz─▒rlanmaktad─▒r, dolay─▒s─▒yla bu meslek grubuna yanl─▒l─▒k yans─▒t─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde kullan─▒lan zeka testleri, zeka hakk─▒nda bilinen b├╝t├╝n nitelikleri kapsamaktad─▒r. Bu testler, ├že┼čitli zeka d├╝zeyindeki ki┼čileri ay─▒rt edebilmekte, farkl─▒ k├╝lt├╝rler i├žin ├že┼čitli normlar geli┼čtirilmi┼č ve bu testler zeka hakk─▒ndaki yeni bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda ve yeni malzemeler kullan─▒ma girdik├že daha da geli┼čtirilmektedir.

Ayr─▒ca, bireyin do─ču┼čtan gelen yeteneklerini daha do─čru yans─▒tan ve k├╝lt├╝rel yap─▒dan etkilenmeyecek testler geli┼čtirilmesine y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar da yap─▒lmaktad─▒r.

Bilinen Zeka Testleri

├çok kesin sonu├žlar vermese de Stanford-Binet ve Wechsler ├Âl├žekleri gibi testler zekan─▒n ├Âl├ž├╝lmesini sa─člar. Bu testler bireyin zeka ya┼č─▒n─▒n kronolojik ya┼č─▒na oran─▒ olan Zeka B├Âl├╝m├╝n├╝ (Intelligence Quotient- IQ) ├Âl├žmeye yarar ve zekan─▒n d─▒┼čavurumlar─▒n─▒n kabaca bir g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ ├žizer.

G├╝n├╝m├╝zde en ├žok kullan─▒lan 4. s├╝r├╝m Stanford-Binet testi zekay─▒ ├╝├ž a┼čamal─▒ hiyerar┼čik bir model olarak ele almaktad─▒r:

I. A┼čama: G fakt├Âr├╝: Zekay─▒ bir b├╝t├╝n olarak etkiledi─či varsay─▒lan g-fakt├Âr├╝n├╝ elde etmek ├╝zere uygulanan test sorular─▒ndan olu┼čur.

II. A┼čama: a) Kristalize yeteneklerin ├Âl├ž├╝lmesi:

b) Ak─▒c─▒-Analitik yeteneklerin ├Âl├ž├╝lmesi

c) K─▒sa S├╝reli Bellek yeteneklerinin ├Âl├ž├╝lmesi

III A┼čama: S├Âzel yarg─▒lama, say─▒sal yarg─▒lama ve soyut/g├Ârsel yarg─▒lama yeteneklerinin ├Âl├ž├╝lmesine y├Âneliktir.

Wechsler testi de yine ├žok kullan─▒lan testler aras─▒ndad─▒r. Amerikal─▒ psikolog David Wechsler taraf─▒ndan geli┼čtirilen bu test daha ├žok WAIS-R (Wechsler Adult Intelligence Scale-Revisted) ad─▒ alt─▒nda bilinmektedir. Bu testin ├žocuklar i├žin geli┼čtirilen s├╝r├╝m├╝ ise WISC III (Wechsler Intelligence Scale for Chilren-III) ad─▒yla an─▒lmaktad─▒r. WAIS-R ve WISC-III testlerinde s├Âzel ve s├Âzel-olmayan iki temel b├Âl├╝m yer almaktad─▒r. Her iki b├Âl├╝mdeki sorular birbirinden t├╝m├╝yle farkl─▒ niteliktedirler. S├Âzel k─▒s─▒mda kelimelerin s├Âzl├╝k tan─▒m─▒ veya bir c├╝mlenin yorumlanmas─▒ ya da bir matematik sorusu gibi daha bilindik t├╝rden problemler yer al─▒rken, s├Âzel-olmayan k─▒s─▒mda resimlerin mant─▒k s─▒ras─▒na g├Âre dizilmesi, k├╝├ž├╝k nesne par├žalar─▒n─▒n birle┼čtirilmesi gibi ┼čeyler istenmektedir. Ki┼čilerin s├Âzel ve s├Âzel-olmayan b├Âl├╝mlerdeki ba┼čar─▒lar─▒ genellikle birbirine yak─▒n olmas─▒na ra─čmen, dilsel bozukluk g├Âsteren ki┼čilerde veya ba┼čka t├╝rden ├ževre etkilerine maruz kalm─▒┼č ki┼čilerde iki k─▒s─▒m aras─▒nda b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar g├Âz├╝kebilmektedir. WAIS-R ve WISC-III testlerinde her iki b├Âl├╝m i├žin de─či┼čik bir puan verilmesi ki┼čilerin ├Âzel yetenekleri hakk─▒nda daha detayl─▒ bilgi edinmemizi sa─člar.

Stanford-Binet , WAIS-R ve WISC-III testlerinin t├╝m├╝nde, konuyu bilen bir ki┼činin testi ├Âzel olarak kendisinin uygulamas─▒ gerekmektedir, bu a├ž─▒dan testlerin uygulanmas─▒ zor ve zaman al─▒c─▒d─▒r. Yeni geli┼čtirilen baz─▒ testler grup halinde uygulamaya izin vermektedir. Bu t├╝r testlerde cevaplar testi uygulayana do─črudan verilmez, kalem ve silgi kullan─▒larak test ka─č─▒d─▒ ├╝zerinde verilir. Bu t├╝r testlerin toplu halde uygulanabilmesi bir avantaj sa─člarken, cevaplar─▒n sadece yaz─▒l─▒ olarak verilebilmesi, sorulacak soru t├╝rleri ├╝zerinde k─▒s─▒tlamalara sebep olmaktad─▒r.

A┼ča─č─▒da sadece uzmanlar taraf─▒ndan kullan─▒lmak ├╝zere geli┼čtirilmi┼č ve sadece uzmanlar taraf─▒ndan sat─▒n al─▒nabilecek di─čer yedi test hakk─▒nda bilgi verilmi┼čtir.

TESTIN ADI

AÇIKLAMA

HAWIE:

Hamburg Wechsler

Intelligenztest f├╝r Erwachsene

Bu test, 1939┬ĺdaki Wechsler-Bellevue Adult Intelligence Scale┬ĺ─▒n Almanca i┼členmi┼č ve standartla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ┼čeklidir. Almanca metin ┬ôDie Messung der Intelligenz Erwachsener┬ö olarak 1956┬ĺda Verlag Hans Huber, Bern ve Stuttgart ┬Ĺda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

IST: Intelligenz-Struktur Test

Bu test, 1953┬ĺde R. Amthauer taraf─▒ndan, Verlag f├╝r Psychologie Dr. C. J. Hogrefe, G├Âttingen┬ĺde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

AIT: Analytischer Intelligenz test

Bu Alman testi, R. Meili taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼č ve 1966┬ĺda Verlag Hans Huber, Bern ve Stuttgart ┬Ĺda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

LPS: Leistunspr├╝fsystem

Bu Alman testi, W. Horn taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼čtir. 1962┬ĺde Verlag Dr. C. J. Hografe, G├Âttingen┬ĺde yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.

Stanford-Intelligenz Test

Bu Amerikan testi, H. R. L├╝cketr taraf─▒ndan Almanya i├žin g├Âzden ge├žirilmi┼č ve 1957┬ĺde Verlag Dr. C. J. Hogrefe , G├Âttingen┬ĺde yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.

Progressive Matrices

Bu Amerikan testi, ilk kez 1938┬ĺde J. C. Raves taraf─▒ndan N. K. Lewis Co. Ltd. Londra┬ĺda bas─▒lrm─▒┼čt─▒r

Figure Reasoning Test

Bu Ingiliz testi, J. C. Daniels taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼č ve 1949┬ĺda Crosby Lockwood Son Ltd. , Londra┬ĺda yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.

├ťst├╝n Zeka Nedir?

Zeka da─č─▒l─▒m e─črisinin bir ucunda zeka gerili─či g├Âsteren ki┼čiler yer al─▒rken di─čer ucunda ise ├╝st├╝n zekal─▒ ki┼čiler yer almaktad─▒r. Toplumun olu┼čturan ki┼čilerin ancak %2′lik bir b├Âl├╝m├╝ 130 ve ├╝st├╝ndeki IQ derecesine sahiptir. IQ derecesi 140′─▒n ├╝zerine ├ž─▒k─▒ld─▒─č─▒nda bu oran % 0.2 ye d├╝┼čmektedir.

├ťst├╝n zekal─▒lar─▒n tipik ├Ârnekleri onlar─▒ sakar, utanga├ž, sosyal a├ž─▒dan akranlar─▒yla uyumsuz gibi g├Âsterse de bir ├žok ara┼čt─▒rma onlar─▒n tam tersine bir ├žok ┼čeyi ortalama insandan ├žok daha iyi yapabilen, iyi uyumlu, sevilen ki┼čiler oldu─čunu ortaya koymu┼čtur.

Lewis Terman taraf─▒ndan yap─▒lan 1920 y─▒l─▒nda ba┼člat─▒lan bir ├žal─▒┼čma halen devam etmektedir. Bu ├žal─▒┼čmada IQ derecesi 140′─▒n ├╝zerinde olan 1500 ├╝st├╝n zekal─▒ ├žocuktan olu┼čan bir grup 60 y─▒l boyunca d├╝zenli aral─▒klarla takip edilmektedir. Ba┼č─▒ndan itibaren bu gruptaki ki┼čiler fiziksel, akademik ve sosyal a├ž─▒dan, normal akranlar─▒na g├Âre daha ileride olmu┼člard─▒r. Genellikle daha sa─čl─▒kl─▒, daha uzun, daha a─č─▒r ve daha kuvvetli olduklar─▒ g├Âzlenmi┼č, okulda daha ba┼čar─▒l─▒ olmu┼člar ve normal ki┼čilere g├Âre daha iyi sosyal uyum sergilemi┼člerdir. B├╝t├╝n bu avantajlar, kariyer ba┼čar─▒s─▒na d├Ân├╝┼čm├╝┼č, bu ki┼čiler normal insanlara g├Âre daha ├žok ├Âd├╝l alm─▒┼č, daha fazla maddi gelir elde etmi┼č, sanat ve edebiyata daha fazla katk─▒da bulunmu┼člard─▒r. ├ľrne─čin bu gruptaki ki┼čiler 40 ya┼č─▒na geldiklerinde, toplam olarak 90 kitap, 375 oyun ve k─▒sa hikaye, 2000 makale yazm─▒┼člar, 200 ├╝zerinde patente imza atm─▒┼člard─▒r. Hepsinden ├Ânemlisi bu ki┼čiler hayattan tatmin olduklar─▒n─▒ di─čer ki┼čilere g├Âre daha fazla belirtmi┼člerdir.

Bu ├žal─▒┼čma di─čer yandan, ├╝st├╝n zekal─▒ olman─▒n her zaman ba┼čar─▒l─▒ bir grafik ├žizmeyi garantileyemeyece─čini de g├Âstermi┼čtir. Terman’─▒n inceledi─či grupta baz─▒ ├Ânemli ba┼čar─▒s─▒zl─▒klara da rastlanm─▒┼čt─▒r. Ba┼čka ├žal─▒┼čmalardan da anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere ├╝st├╝n zeka her alanda d├╝zg├╝n bir da─č─▒l─▒m g├Âstermemektedir. Y├╝ksek IQ derecesine sahip bir ki┼činin akademik konularda ille de ba┼čar─▒ g├Âstermesi gerekmemekte, ancak konulardan bir veya bir ka├ž─▒nda ola─čand─▒┼č─▒ bir ├╝st├╝nl├╝k sergileyebilmektedir. Y├╝ksek bir IQ derecesi, her ┼čeyde ba┼čar─▒ anlam─▒n─▒ kesinlikle ta┼č─▒mamaktad─▒r.

Yapay Zeka

Yapay zeka bir bilgisayar─▒n ya da bilgisayar denetimli bir makinan─▒n, genellikle insana ├Âzg├╝ nitelikler oldu─ču varsay─▒lan ak─▒l y├╝r├╝tme, anlam ├ž─▒kartma, genelleme ve ge├žmi┼č deneyimlerden ├Â─črenme gibi y├╝ksek zihinsel s├╝re├žlere ili┼čkin g├Ârevleri yerine getirme yetene─či olarak kabaca tan─▒mlansa bile yapay zeka kavram─▒ ├╝zerinde ├žok tart─▒┼č─▒lan, bir konudur.

‘Yapay’ kelimesinin buradaki anlam─▒n─▒ basit├že ya┼čayan bir organizma de─čil bir bilgisayar taraf─▒ndan yerine getirilme olarak, ‘zeka’ ise bilgi ve ak─▒l y├╝r├╝tme yeteneklerinin bir amac─▒ olan etkinlerin ger├žekle┼čtirilmesinde kullan─▒lmas─▒ olarak tan─▒mlayacak olursak, bu g├╝n makineler zeki olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒labilecek bir ├žok ┼čey yapabiliyorlar. Yapay zeka ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ temelde ‘makinelerin yar─▒n yapabileceklerini’ art─▒rmak ├╝zere bilgisayar yeteneklerinin s─▒n─▒rlar─▒n─▒n geni┼čletmeye u─čra┼č─▒yorlar.

Bilin├ž, s─▒n─▒flama yetene─či ve se├žme yetene─či zeki davran─▒┼č─▒n yap─▒ ta┼člar─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Yapay zeka konusundaki ara┼čt─▒rmac─▒lar bilgisayarlar─▒n bu alanlardaki yeteneklerini geli┼čtirmek ├╝zere b├╝y├╝k ad─▒mlar atmaktad─▒rlar.

Yapay zeka konusundaki ara┼čt─▒rmalar say─▒sal bilgisayarlar─▒n 1940′l─▒ y─▒llarda geli┼čtirilmesiyle birlikte ba┼člad─▒. Bunu izleyen y─▒llarda bilgisayarlar─▒n ├žok karma┼č─▒k mant─▒ksal i┼člemler i├žeren satran├ž oynama, teorem kan─▒tlama gibi problemleri ustal─▒kla ├ž├Âzebilecek ┼čekilde programlanabilecekleri ortaya konuldu. ancak bu yetenek, y├╝ksek zihinsel i┼člemler yapabilme g├╝c├╝nden ├žok, simgeler ├╝zerinde ├žok say─▒da i┼člemi b├╝y├╝k bir h─▒zda ger├žekle┼čtirebilme g├╝c├╝nden kaynaklan─▒yordu.

Hen├╝z bilgisayarlar─▒n insan zekas─▒n─▒n ├žok uza─č─▒nda oldu─ču g├╝n├╝m├╝zde, yapay zeka ├žal─▒┼čmalar─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli baz─▒ geli┼čmeler yap─▒lm─▒┼č olmas─▒ konuda umut verici g├Âz├╝kmektedir. Bunlar aras─▒nda karar verme, do─čal dil anlama ve ├Âr├╝nt├╝ tan─▒ma alanlar─▒ndaki sonu├žlar─▒ sayabiliriz. Grafik g├Âr├╝nt├╝lerinin tan─▒nmas─▒, kavrama ve soyutlama gibi s├╝re├žleri i├žermesi dolay─▒s─▒yla yapay zeka kapsam─▒ndad─▒r. Program yazabilen bilgisayar programlar─▒n─▒n geli┼čtirilmesi konusu da yapay zekada umut veren ├žal─▒┼čmalar aras─▒ndad─▒r.

Uzman sistemler olarak an─▒lan bilgi tabanl─▒ yaz─▒l─▒m sistemleri, belirli bir alan─▒n ├Ânde gelen uzmanlar─▒ndan derlenmi┼č bilgilere dayanarak d├╝zenlenmi┼č ├žok say─▒daki “e─čer … ise …. dir” bi├žimindeki kuraldan olu┼čmaktad─▒r.

Bilgisayarlar─▒n Ingilizce, Frans─▒zca gibi do─čal dillerde verilen komutlar─▒ anlamas─▒n─▒ sa─člayan programlar─▒n yaz─▒l─▒m─▒nda da ├Ânemli geli┼čmeler olmu┼čtur. Ayr─▒ca bir dilden di─čerine terc├╝me, veya s├Âzl├╝ komutu anlayarak yerine getirme gibi uygulamalarda bulunmaktad─▒r.

Di─čer ad─▒yla sa├žakl─▒ mant─▒k ya da ingilizcesiyle Fuzzy Logic. Bilgisayarlar insan beyni gibi ak─▒l y├╝r├╝temezler. Bilgisayarlarda s─▒f─▒r ve bir dizilerine indirgenmi┼č kesin ger├žekler ve do─čru yada yanl─▒┼č olan ├Ânermeler kullan─▒l─▒r. ─░nsan beyni ise, “serin hava”, “y├╝ksek h─▒z”, “gen├ž k─▒z” gibi belirsizlik yada de─čer yarg─▒lar─▒n─▒ i├žeren bulan─▒k anlat─▒m ve iddialar─▒n ├╝stesinden gelebilecek bi├žimde ak─▒l y├╝r├╝tebilir. Ayr─▒ca insan, bilgisayarlardan farkl─▒ olarak, hemen her ┼čeyin ancak k─▒smen do─čru oldu─ču bir d├╝nyada ak─▒l y├╝r├╝tmek i├žin sa─čduyusunu kullan─▒r.

Bulan─▒k mant─▒k, belirsiz bir d├╝nyan─▒n gri, sa─čduyulu resimlerini ├╝retmeleri i├žin bilgisayarlara yard─▒mc─▒ olan bir makine zekas─▒ bi├žimidir. Bulan─▒k mant─▒─č─▒n kilit kavram─▒n─▒ mant─▒k├ž─▒lar ilk olarak 1920′lerde “Her ┼čey bir derecelendirme sorunudur” diyerek ortaya att─▒lar.┬á

Bulan─▒k mant─▒k, “s─▒cak” ya da “h├ól├ó kirli” gibi kavramlar kullan─▒r ve bu sayede, hangi h─▒zla ├žal─▒┼čaca─č─▒na ya da programland─▒─č─▒ bir a┼čamadan di─čerine ne zaman ge├žece─čine kendisi karar veren havaland─▒rma, ├žama┼č─▒r makinas─▒ ve benzeri ayg─▒tlar─▒ yapabilmeleri i├žin m├╝hendislere yard─▒mc─▒ olur. Matematik├žilerin elinde bir sistemin girdilerine yan─▒t verecek ├Âzel algoritmalar bulunmad─▒─č─▒nda, bulan─▒k mant─▒k belirsiz niceliklere ba┼čvuran “sa─čduyulu kurallar” kullanarak sistemi denetleyebilir ve betimleyebilir. Bilinen hi├žbir matematiksel model bir kamyonun y├╝kleme yerinden park yerine gidi┼čini, kamyonun hareket noktas─▒ rasgele se├žilebiliyorsa y├Ânetemez. Oysa gerek insan, gerekse bulan─▒k mant─▒k sistemleri “Kamyon biraz sola d├Ânerse sende biraz sa─ča ├ževir” gibi pratik, ancak kesinlik ta┼č─▒mayan kurallar kullanarak bu do─črusal olmayan (nonlinear) k─▒lavuzluk i┼člemini ger├žekle┼čtirebilir.

Bulan─▒k mant─▒─č─▒n uygulama alanlar─▒ kontrol sistemlerinin de ├Âtesine uzanmaktad─▒r. Geli┼čtirilen son teoremler bulan─▒k mant─▒─č─▒n ilke olarak , ister m├╝hendislik, ister fizik, ister biyoloji ya da ekonomi olsun, her t├╝rl├╝ konuda s├╝rekli sistemleri modellemek ├╝zere kullan─▒labilece─čini g├Âstermektedir. ├ço─ču alanda, bulan─▒k mant─▒kl─▒ sa─čduyu modellerinin standart matematik modellerinden daha yararl─▒ ya da kesin sonu├žlar verdi─či g├Âr├╝lmektedir.

Bulan─▒k Teorinin Avantajlar─▒

1.─░nsan d├╝┼č├╝nme tarz─▒na yak─▒n olmas─▒,

2.Uygulan─▒┼č─▒n─▒n matematiksel modele ihtiya├ž duymamas─▒,

3.Yazılımın basit olması dolayısıyla ucuza mal olması. 

Bulan─▒k Teorinin Dezavantajlar─▒

1.Uygulamada kullan─▒lan kurallar─▒n olu┼čturulmas─▒n─▒n uzmana ba─čl─▒l─▒─č─▒,

2.├ťyelik fonksiyonlar─▒n─▒n deneme - yan─▒lma yolu ile bulunmas─▒ndan dolay─▒ uzun zaman alabilmesi,

3.Kararl─▒l─▒k analizinin yap─▒l─▒┼č─▒n─▒n zorlu─ču (benze┼čim yap─▒labilir).

─░NSAN ZEKASI VE YAPAY ZEKA

Sun├« zek├ó, insanlar gibi “anlayan”, “ak─▒l y├╝r├╝ten” ve “yorum yapan” makineler ├╝retmeyi gaye edinen bir ara┼čt─▒rma sahas─▒d─▒r. Bu sahadaki ├žal─▒┼čmalar sayesinde bas─▒n, ticaret, sanayi gibi bir├žok sekt├Ârde i┼člemler ├žok daha kolay ve h─▒zl─▒ yap─▒labilir h├óle gelmi┼čtir. Yaz─▒l─▒ metinlerdeki dizgi hatalar─▒n─▒ bulan programlar, otomatik para ├žekme makineleri, araba ├╝reten robotik par├žalar bunlara misal olarak verilebilir. Sun├« zek├ó (SZ) ├žal─▒┼čmalar─▒ o kadar h─▒zl─▒ geli┼čmektedir ki baz─▒ bilim adamlar─▒na g├Âre ileride SZ, insan zek├ós─▒na (─░Z) denk, hatta ondan daha ├╝st├╝n bir duruma gelecektir (!). ├ľte yandan baz─▒ bilim adamlar─▒ da bunun imk├óns─▒z oldu─čunu d├╝┼č├╝nmektedirler.

Her iki g├Âr├╝┼č├╝n de temel konusunu ─░Z te┼čkil etmektedir, ├ž├╝nk├╝ ┼ču anki SZ programlar─▒, ─░Z’nin ├žok alt─▒ndad─▒r. O h├ólde ─░Z’n─▒ ├╝st├╝n k─▒lan ├Âzellikler, ba┼čka bir ifadeyle ─░Z’n─▒n sahip olup SZ’n─▒n sahip olmad─▒─č─▒ ┼čeyler nelerdir? Bilim adamlar─▒ i┼čte bu t├╝r sorular─▒ cevapland─▒rmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Bu sahada yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar─▒n hem kendimizi anlamada, hem de daha “zeki” makineler ├╝retmede b├╝y├╝k katk─▒lar─▒ olaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Yukar─▒da bahsetti─čimiz iki farkl─▒ g├Âr├╝┼č (SZ m─▒, ─░Z m─▒ ├╝st├╝nd├╝r veya ├╝st├╝n olacakt─▒r?) hakk─▒nda olduk├ža fazla tart─▒┼čma yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Mesel├ó, Searle’e g├Âre SZ’n─▒n ─░Z’a yakla┼čabilmesi i├žin biyokimyev├« bir donan─▒m gereklidir (Searl, 1990: 26). Bu t├╝r bir sistemin, mevcut mekanik sistemlerden daha ├╝st├╝n olaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Zira bu sayede bilgiler, insan beynine benzer bir ┼čekilde, molek├╝ler yap─▒lar ├╝zerinde saklanacak, b├Âylelikle h─▒z ve kapasite kat kat artacakt─▒r. Yine Searle’e g├Âre makineler, bilgisayarlar ve robotlar sadece sembolleri kullanarak i┼člem yapmakla ─░Z’n─▒n seviyesine ula┼čamazlar. ├ç├╝nk├╝ bunlar mekanik bir ┼čekilde sembolleri kulland─▒klar─▒ h├ólde onlara, insanlar─▒n yapt─▒klar─▒ gibi, bir “mana” verememektedirler. ─░┼čte ─░Z ile SZ aras─▒ndaki en b├╝y├╝k fark budur.

Churchland gibi baz─▒ bilim adamlar─▒ ise biyomekanik donan─▒m─▒n mecburi olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmektedir. Gerekli olan ┼čey, insan beyni gibi fonksiyon g├Âsteren makineler yapmakt─▒r. Tabi├« bu da son 30 y─▒ld─▒r tart─▒┼č─▒lan bir problemi g├╝ndeme getirmektedir: “Makineler d├╝┼č├╝nebilir mi?”

Church ve Turing, SZ programlar─▒yla desteklenen makinelerin, belli alt yap─▒lar─▒n da eklenmesiyle d├╝┼č├╝nebileceklerini iddia etmektedirler. Bu iddialar─▒n─▒ ispat etmek i├žin tavsiye ettikleri ┼čey ┼čudur: Bir zek├ó testinin sorular─▒na, SZ programlar─▒n─▒n verdikleri cevaplar, insanlar─▒n cevaplar─▒ndan ay─▒rt edilemiyorsa, bu program─▒n y├╝klendi─či makine, testi ge├žmi┼č ve bu y├╝zden de kendisine has bir “┼čuur” ve “zek├ó”ya sahiptir demektir.

Simon ve Fiegenbaum ise ayn─▒ fikirde de─čildir. D├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ s├Âylenen makineler belirli problemlere ├ž├Âz├╝mler bulabilir, bunu yaparken de baz─▒ mant─▒k├« s├╝re├žleri takip edebilirler. Fakat insanlar─▒n sahip oldu─ču ruh├« durum, hisler, sezgi gibi hususiyetlerden mahrumdurlar. Bu y├╝zden de mant─▒k├« s├╝re├žleri izleyerek “d├╝┼č├╝nen” bir makinenin, insan├« manada “d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝” s├Âylenemez.

Fiegenbaum’a g├Âre bir makinenin insan gibi d├╝┼č├╝nebilmesi i├žin ┼čunlar gerekmektedir:

a. ├ľ─črenme kabiliyeti (niyet ederek ve ┼čuurlu bir ┼čekilde ilim tahsil etme kabiliyeti).

b. Sa─čduyuya dayanan tecr├╝beler veya problem ├ž├Âzme kabiliyeti, yani farkl─▒ alternatifler aras─▒nda se├žim yapabilme istidad─▒.

c. ├çevresinde olup bitenleri anlay─▒p idrak etmesini ve bunlar hakk─▒nda mefhumlar olu┼čturmas─▒n─▒ sa─člayan, insanlar─▒n kulland─▒klar─▒ gibi bir dil (Hal─▒c─▒ vd., 1993: 3-4).

Tabi├« bu kabiliyetlere zor i┼čleri, birim zamanda, azami say─▒da ve en k─▒sa s├╝re i├žinde yapmak ┼čeklindeki “zorluk”, “miktar” ve “h─▒z” unsurlar─▒ da eklenebilir (Vanl─▒, 1993: 51).

Dreyfus, Searle ve Penrose gibi bir├žok bilim adam─▒ da makinelerin d├╝┼č├╝nebileceklerine inanmamaktad─▒r.

T─▒p, ekonomi, hukuk gibi belli ihtisas sahalar─▒nda, m├╝tehass─▒slardan derlenen bilgilerle haz─▒rlanan uzman sistemlerin, bu insanlar─▒n yerini alabilece─čini iddia edenlere kar┼č─▒ Dreyfus’lar ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor:

“E─čer bir insan, bir uzmana, kulland─▒─č─▒ kaidelerin neler oldu─čunu sorsa, onu, ba┼člang─▒├žta ├Â─črendi─či ama art─▒k kullanmad─▒─č─▒ k├óideleri hat─▒rlamaya zorluyor demektir. E─čer birisi bu kaideleri bilgisayara y├╝klese, bu bilgisayar, belli bir konuda uzmanla┼čmak i├žin ├žal─▒┼čmaya ba┼člayan bir insandan daha m├╝kemmel bir ┼čekilde, milyonlarca bilgi k├╝mesini b├╝y├╝k bir h─▒z ve do─črulukla i┼čleyebilir. Fakat hangi say─▒da olursa olsun, hi├žbir kaide ve bilgi birikimi, bir uzman─▒n binlerce farkl─▒ durumda bizzat ya┼čad─▒─č─▒ tecr├╝belerin kendisine kazand─▒rd─▒─č─▒ vukufu veremez.” (Dreyfus ve Dreyfus, 1986: 75).

Bir insan─▒n sahip oldu─ču bilgiler, s─▒n─▒rl─▒ say─▒da hakikatler ve kaideler h├ólinde tasnif edilemez, zira her bir zihnin ta┼č─▒d─▒─č─▒ malumat, s─▒n─▒rs─▒z denecek kadar ├žok say─▒da hakikate e┼čittir, yani b├╝t├╝n bunlar─▒n say─▒l─▒p d├Âk├╝lmesi ve “algoritmik” bir yap─▒ i├žinde s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒ imk├óns─▒zd─▒r. (Algoritmik yap─▒ ile kastedilen ┼čey, belli bir problemi ├ž├Âzmek i├žin d├╝zenlenmi┼č bir talimat listesidir). B├Âyle bir yap─▒n─▒n da kurulamamas─▒, insan zihnindeki b├╝t├╝n bilgilerin, bilgisayarlar taraf─▒ndan kullan─▒labilecek ┼čekilde programlanamamas─▒ demektir. Bilgisayarlar belli algoritmik yap─▒lar─▒ takip etmek zorunda olduklar─▒ i├žin mana, muhteva ve makam gibi ├Ânemli unsurlara n├╝fuz edemezler. Bu y├╝zden Searl’in ifadesiyle, bilgisayarlar, “sentaktik” varl─▒klard─▒r, “semantik” de─čil; yani s├Âzdiziminin, kelimelerin, c├╝mlelerin arkas─▒nda yatan manalardan habersizdirler. Bir mesaj─▒n sadece kendisini tan─▒makta, mesaj─▒n ard─▒ndaki anlamlara inememektedirler. Mesel├ó bilgisayar i├žin “├ži├žek” sadece ve sadece bir kelimedir, harfleri “├ž”, “i”, “├ž”, “e”, “k” olan bir kelime. K─▒sacas─▒, hayatlar─▒nda hi├ž ├ži├žek g├Ârmemi┼č ve koklamam─▒┼č olan bilgisayarlar ├ži├že─čin ne oldu─čunu bilemezler. (Asr─▒m─▒z─▒n yayg─▒n bir hastal─▒─č─▒ olan “mana”y─▒ g├Âz ard─▒ etmek de burada ibretle hat─▒rlanmaya de─čer. “├çi├žek”, ├žo─ču insan i├žin sadece bir ├ži├žektir. ─░l├óh├« esintileri hi├ž g├Ârmemi┼č, koklamam─▒┼č bu insanlar -daha do─črusu bilgisayarlar─▒n organik versiyonlar─▒- ├ži├že─čin, Allah’─▒n (cc) bir sanat─▒, y─▒ld─▒zlar─▒n da yine O’nun (cc) semay─▒ s├╝sledi─či ├ži├žekleri oldu─čunu hi├ž d├╝┼č├╝nmezler).

Penrose’un SZ hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼čleri de ┼č├Âyle: “Matematikte, belli denklemleri izleyerek veya algoritmalar kullan─▒larak ├ž├Âz├╝lemeyen baz─▒ problemler vard─▒r. Ama yine de insanlar bu problemlerin neticelerini bulabilmektedirler. Demek ki insan beyni, algoritmik olmayan bir ┼čey yapmakta, “mahiyeti me├žhul bir keyfiyet” veya “s─▒r dolu bir nitelik” ta┼č─▒maktad─▒r.

─░nsan beynindeki bu s─▒r, onu di─čer mahlukattan ay─▒ran bir ├Âzelliktir. Evet, insanlar k├╝lt├╝rel sembolleri kullanma kabiliyetine sahiptirler. Belli bir k├╝lt├╝r i├žinde yer alan ve geli┼čen “dil” sayesinde insanlar, baz─▒ “semboller”i kullanarak ileti┼čim kurabilmektedirler. ─░┼čte SZ programlar─▒n─▒ ─░Z’ndan ay─▒ran en ├Ânemli hususlardan biri budur. Bat─▒l─▒ bilim adamlar─▒ ise ─░Z’n─▒n ├╝st├╝n olmas─▒n─▒n sebeplerini ┼ču ┼čekilde s─▒ralamaktad─▒r:

1. İnsanlar biyokimyevî bir vücuda sahiptir.

2. Belli duygular ve sa─čduyu ta┼č─▒rlar.

3. Akl├« ve mant─▒k├« olmayan durumlarda ├ž─▒k─▒┼č yolu bulma kabiliyetleri vard─▒r.

SZ’daki bu eksiklikleri telafi etmek i├žin de n├Âral a─člardan (suni sinir a─člar─▒) yararlanmay─▒ d├╝┼č├╝nmektedirler. Halbuki SZ ├žal─▒┼čmalar─▒nda “k├╝lt├╝r” g├Âz ard─▒ edilmeseydi, ─░Z’n─▒ ├╝st├╝n k─▒lan ├Âzellikler ├žok daha sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde tespit edilebilecekti.

Zihnin d├╝┼č├╝nce s├╝reci, k├╝lt├╝rel semboller kullan─▒lmadan tarif ve tasnif edilemez. Matematikte oldu─ču gibi, insanlar─▒n kendi aralar─▒nda kulland─▒klar─▒ dil d─▒┼č─▒ndaki sembollerden olu┼čmu┼č sistemler, ileti┼čim y├Ân├╝nden ├žok s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Oysa dil, s─▒n─▒rs─▒z denilebilecek say─▒da sembol├╝n kullan─▒labilece─či bir sistemdir. Hemen hemen her t├╝rl├╝ d├╝┼č├╝ncenin dil yard─▒m─▒yla ifade edilebilmesi bunu g├Âsterir. K├╝lt├╝r├╝m├╝z de dilsiz ayakta duramaz, ba┼čka bir sembol sistemi ile devam edemez. K─▒sacas─▒ her zaman kelimelerle d├╝┼č├╝nmeyiz, fakat onlar olmaks─▒z─▒n da ├žo─ču ┼čeyi ba┼čaramay─▒z.

Dil, d├╝┼č├╝nce, bilgi, de─čer ve inan├žla al├ókal─▒ sembolleri kullanabilen insan zihninin geli┼čmesi, modern psikoloji ve sosyolojinin de tespit etti─či gibi, k├╝lt├╝rel sembolleri benli─čine mal etmesine ve b├Âylelikle sosyalle┼čmesine, yani i├žtima├« b├╝nyede sa─člam bir uzuv h├óline gelmesine ba─čl─▒d─▒r. Bir insan bunu ger├žekle┼čtirebilir, ama bilgisayar asla. Dreyfus’a g├Âre, en geli┼čmi┼č bilgisayar bile d├Ârt ya┼č─▒ndaki bir ├žocu─čun anlayabilece─či bir hik├óyeyi anlayamaz. ├ç├╝nk├╝ bilgisayar sadece kuru mant─▒k silsilelerini takip ederken ├žocuk, mant─▒─č─▒n ├Âtesinde bir sa─čduyuya sahiptir. ┼×u h├ólde insan─▒n zihni ve zek├ós─▒; ak─▒l ve mant─▒k kaideleri ile hayal, sezgi ve ilham gibi hislerin bir kar─▒┼č─▒m─▒d─▒r.

─░drak├« Bilimler’de (Cognitive Sciences) ara┼čt─▒rma yapan bilim adamlar─▒ ┼ču ger├že─či tespit ettiler: ─░nsanlar yalanlamadan ├žok do─črulamaya e─čilimlidirler. Bu sayede de bir problemi ├ž├Âzerken gereksiz teferruatla u─čra┼čmazlar, bilgisayarlar─▒n yapt─▒─č─▒ gibi konuyla al├ókas─▒ olmayan alternatifleri de─čerlendirmekle zaman kaybetmezler. K─▒sacas─▒ insanlar ne hi├žbir ┼čeyi anlayamayacak kadar d├╝zensiz bir zihin yap─▒s─▒na ne de l├╝zumsuz ayr─▒nt─▒lar i├žinde bo─čulacak kadar iptida├« ve s─▒n─▒rl─▒ bir zihin s├╝recine sahiptirler.

┼×u anda bat─▒l─▒ bilim adamlar─▒, determinizmin tesiriyle sadece ak─▒l, mant─▒k ve algoritmaya dayal─▒ sistemler ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin SZ programlar─▒ ─░Z’n─▒n ├žok alt─▒nda kalmaktad─▒r. Onlardaki bu tek buudlu illiyet anlay─▒┼č─▒ (yani kat─▒ bir sebep-sonu├ž ili┼čkisi ┼čeklindeki anlay─▒┼č) devam ettik├že de ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ilerlemesi m├╝mk├╝n de─čildir. Zaten zek├ón─▒n “sun├«” olmas─▒, onun “s─▒n─▒rl─▒” ve “geri” olmas─▒n─▒ ka├ž─▒n─▒lmaz yapmaktad─▒r.

Bilgisayarlar─▒n de─čil, insanlar─▒n sahip olduklar─▒ sezgi ve ilham gibi ak─▒l ve mant─▒k-├╝st├╝ hususiyetler burada tam anlam─▒yla birer nirengi noktas─▒d─▒r. Bunlar─▒n kayna─č─▒ ruh, ruhun kayna─č─▒ da ─░l├óh├« bir “emir”dir. Allah’─▒n ilminden beslenen ruhu, ruhun y├Ânetti─či ak─▒l idrak edemez, fakat bir derece tasavvur edebilir. Evet, ruh; hayat ve ┼čuur sahibi, haric├« bir v├╝cut giymi┼č, nuran├«, ─░l├óh├« bir “kanun” dur. T─▒pk─▒ yer├žekimi gibi. Fakat yer├žekiminin ┼čuuru yoktur. Demek ki yer├žekimi ┼čuurlu olsayd─▒ bir ruh, ruh da ┼čuursuz olsayd─▒ ├žekim kuvveti gibi bir kanun olacakt─▒.

Bilindi─či gibi bitkiler canl─▒ olduklar─▒ h├ólde ruhsuz, hayvanlar, ruh sahibi olduklar─▒ h├ólde ┼čuursuz, insanlar ise hem canl─▒, hem ruh sahibi, hem de ┼čuurlu yarat─▒klard─▒r. Buradaki “┼čuur”, varl─▒─č─▒ndan haberdar olma manas─▒ndad─▒r ve “niyet” ederek ve c├╝z’├« de olsa “irade”yi kullanarak fiiller ger├žekle┼čtirmekle irtibat h├ólindedir. Sun├« zek├ó programlar─▒yla idare edilen robotlar─▒n yapt─▒klar─▒ hareketler, g├Âsterdikleri tepkiler ve ortaya ├ž─▒kard─▒klar─▒ i┼člere bakan f─▒traten m├╝teheyyic baz─▒ insanlar, yap─▒p edilenlerin ├žok iyi birer “taklit” oldu─čunu unutarak, Franke┼čtaynlar─▒n─▒n canland─▒─č─▒n─▒ zannetmektedirler. (Bu meyanda bir hususa daha dikkat ├žekmek istiyoruz. S├Âz Sultan─▒’n─▒n da ifade etti─či gibi, “ameller” ve “niyetler”, bir b├╝t├╝n├╝n ayr─▒lmaz par├žalar─▒d─▒r ve niyet; ruh ve c├╝z’├« irade gibi insana mahsus bir s─▒rd─▒r. Niyetsiz ameller ise robot├ža kalmaya mahkumdur).

Burada “┼čuur”, “niyet” ve “ruh” ├╝zerinde bilhassa durmam─▒z─▒n sebebi ┼čudur: Bilgisayar teknolojisinde mevcut e─čilimler g├Âz ├Ân├╝nde tutulursa, bat─▒l─▒lar─▒n materyalist ve evrimci d├╝nya g├Âr├╝┼čleri y├╝z├╝nden “maneviyat”tan kopuk bir havan─▒n esti─či g├Âr├╝lecektir. Zira ruha inanmayan insanlar, insandan daha ├╝st├╝n makineler yapabileceklerini (hatta, -ha┼ča- yaratabileceklerini!) zannetmektedirler.

E─čer “├╝st├╝nl├╝k” ile bilgi depolama kastediliyorsa, bilgisayarlar─▒n bizden ├╝st├╝n oldu─čunu kabul etmek gerekir. (Zira son satran├ž programlar─▒, Karpov’a bile meydan okumaktad─▒r. Yaln─▒z b├Âyle “s├╝per” bir program ta┼č─▒yan bilgisayar─▒n, d├╝nya satran├ž ┼čampiyonunu yenmeye niyet etti─čini, nedense kimse iddia etmemektedir!).

Burada bilgisayarlara sava┼č a├žm─▒┼č de─čiliz. Sun├« zek├ó sahas─▒nda dahi bir├žok faydal─▒ ├žal─▒┼čman─▒n yap─▒laca─č─▒na inan─▒yoruz. ├ľzellikle “bilgi” ve “enerji”yi ├╝retme, saklama, aktarma ve de─čerlendirmede insanlar─▒n i┼člerini kolayla┼čt─▒ran ├žok geli┼čmi┼č sistemlerin yap─▒lmas─▒ bizim de iste─čimizdir. ┼×u ana kadar yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar sayesinde insan hayat─▒n─▒n ne kadar ├žok kolayla┼čt─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse, gelecekteki ara┼čt─▒rmalar─▒n ehemmiyeti daha iyi anla┼č─▒l─▒r.

├ľte yandan, e─čer “anlama”, “idrak”, “sezgi”, “ilham” gibi hususlarda “├╝st├╝nl├╝k” kastediliyorsa, o zaman bilgisayarlar─▒n hi├žbir zaman insan seviyesine ├ž─▒kamayaca─č─▒ g├Âr├╝lecektir. Bu y├╝zden garip bir benlik davas─▒yla insan─▒n mekanik versiyonlar─▒n─▒ “yaratmaya” (!) ├žal─▒┼čmak yerine, insanl─▒─ča faydal─▒ olacak ara├ž gere├žler yapmaya gayret etmek ├žok daha yerinde olacakt─▒r.

Muhasebe, tasar─▒m, imal├ót, e─čitim, feza ara┼čt─▒rmalar─▒ gibi sahalarda, eskiden y─▒llar s├╝ren ├žal─▒┼čmalar─▒ ├žok k─▒sa bir s├╝re i├žinde yapan sistemleri, sun├« zek├ó programlar─▒ yard─▒m─▒yla geli┼čtirmek tabi├« ki arzu edilen bir hedeftir. Ancak, bilgisayar m├╝ptelas─▒ olup insana has zihn├«, ruh├« ve manev├« fak├╝lteleri ve bunlar─▒n kaynaklar─▒n─▒ unutarak burnu havalarda dola┼čan ve “benimle anla┼čabilen bir robota, ben robot diyemem, o bir insand─▒r asl─▒nda” gibi c├╝mleler m─▒r─▒ldananlar─▒ da uyand─▒rmak gereklidir. B├Âyle insanlar─▒n kendilerine gelmesi i├žin onlara ┼čunu teklif etmek herh├ólde yerinde olur: “Robotlara insan demektense, sizlere robot desek ne dersiniz?” Evet, “ruh”a inanmad─▒klar─▒ i├žin, insanla robot aras─▒nda pek fazla fark g├Ârmeyenler, en geli┼čmi┼č elektronik silahlarla, bilgisayar oyunu oynuyor gibi, adam ├Âld├╝rebilmektedirler. O h├ólde ├Ânemli olan teknolojik aletlerin t├╝r├╝ veya ne kadar geli┼čmi┼č oldu─ču de─čil, onlar─▒ haz─▒rlayan ve kullananlar─▒n ahlak├« hassasiyetleridir (─░nam, 1993: 59).

├ľzetle sun├« zek├ó, sun├« kalmaya mahkumdur. Zaten bu ifadedeki “zek├ó” kelimesi; “okudu─čundan”, “g├Ârd├╝─č├╝nden”, “anlad─▒─č─▒ndan” ve “konu┼čtu─čundan” bahsedilen bilgisayarlara ait s─▒fatlarda oldu─ču gibi hep mecaz├« manada kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ama her┼čeye ra─čmen, insan─▒n m├╝stesna mevkiini ve onu bu ┼čekilde yaratan─▒n kudretini unutmadan, O’nun insanlara ihsan etti─či bilgisayar ve sun├« zek├ó nimetlerinden en iyi ┼čekilde istifade etmek de bizler i├žin bir vazife olmal─▒d─▒r.

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Down Sendromu (mongolizm)

DOWN SENDROMU (MONGOLiZM)

Down sendromu insanlarda en s─▒k g├Âr├╝len kromozom anomalisi t├╝r├╝d├╝r. Zeka gerili─či yapmas─▒ ve erken ya┼čta ├Âl├╝me neden olmas─▒ nedeniyle ├Ânde gelen toplumsal sorunlardan olan down sendromu olgular─▒n─▒n t├╝m├╝ olmasa da ├Ânemli k─▒sm─▒, gebelik d├Âneminde ├že┼čitli tan─▒ y├Ântemleriyle tan─▒nabilmekte ve ailelere gebeli─či devam ettirme ya da sonland─▒rma se├ženekleri sunulabilmektedir.

Down Sendromu Nedir?

Down sendromu ya da eski adlar─▒yla “mongolizm” veya “mongol bebek” ilk kez 1866 y─▒l─▒nda Dr. John Langdon Down taraf─▒ndan “├Âzel bir t├╝r zeka gerili─či” olarak tarif edilmi┼č bir sendromdur. Mo─čol ─▒rk─▒na mensup insanlara ├žekik g├Âzl├╝l├╝kleriyle benzemeleri nedeniyle Dr. Down bu bebekler i├žin “mongoloid” terimini kullanm─▒┼č, ancak daha sonra Asyal─▒ bilim adamlar─▒n─▒n bask─▒s─▒yla “mongol” terimi t├╝m├╝yle terkedilmi┼čtir.

Down sendromunun genetik kaynakl─▒ oldu─ču ba┼čtan beri d├╝┼č├╝n├╝lmesine kar┼č─▒n bu bebeklerin kromozom haritas─▒n─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒ ancak 1959 y─▒l─▒nda m├╝mk├╝n olmu┼čtur. Daha sonraki y─▒llarda Down sendromunun translokasyona ba─čl─▒ ┼čekilleri ve mozaik varyant─▒ da olabilece─či ke┼čfedilmi┼čtir.

D├╝nyada yakla┼č─▒k olarak 660 yenido─čan bebekten biri Down sendromu ile do─čmaktad─▒r. Bu haliyle Down sendromu insanlarda en s─▒k g├Âr├╝len malformasyon (yap─▒sal bozukluk) t├╝r├╝d├╝r.

Nas─▒l Olu┼čur?

─░nsan, h├╝crelerinde 46 kromozom i├žeren bir canl─▒d─▒r. Kromozomlar hem insan ─▒rk─▒na ait, hem de bulundu─ču canl─▒n─▒n bireysel ├Âzelliklerine ait bilgileri depolayan DNA yap─▒l─▒ molek├╝llerdir. Bu DNA molek├╝lleri de v├╝cudun i┼čleyi┼čiyle ilgili bir maddenin (enzimler ya da ├že┼čitli proteinler gibi) ├╝retimine ait bilgiler i├žeren farkl─▒ genleri ta┼č─▒r. Bu 46 kromozomun yar─▒s─▒ anneden yar─▒s─▒ da babadan gelir. ─░┼čte Down sendromu insanlarda normalde anneden bir, babadan da bir olmak ├╝zere iki adet gelen 21. kromozom bilgisinin h├╝crede ├╝├ž├╝nc├╝ kez yeralmas─▒yla (Trizomi 21= ├╝├ž adet 21 numaral─▒ kromozom) ortaya ├ž─▒kan belirtiler toplulu─čudur. Bu fazladan kromozom yani DNA bilgisi h├╝cresel seviyede ├že┼čitli genlerin iki kez de─čil ├╝├ž kez ifade bulmas─▒ (overexpression) ve b├Âylece ├že┼čitli maddelerin ├╝retiminde anormallikler olu┼čmas─▒na neden olur. Bu h├╝cresel d├╝zeydeki anormallikler bebe─čin v├╝cuduna yans─▒d─▒─č─▒nda kar┼č─▒m─▒za Down sendromu belirtileri toplulu─ču ├ž─▒kar.

Down Sendromu’nun Belirtileri Nelerdir?

DS’lu ├žocuklar, birbirlerine benzemekten ziyade,ailelerine benzerler.Duygu ve davran─▒┼člar─▒nda kusursuz, oyun ve yaramazl─▒kta ise yarat─▒c─▒ ve hayal g├╝c├╝ y├╝ksek olup, ihtiya├ž duyulan de─či┼čik d├╝zeylerdeki gelir ve bar─▒nma imk├ónlar─▒ i├žinde, kendi ayaklar─▒ ├╝zerinde duracak ┼čekilde yeti┼čirler.

DS, ├žocu─čunuz hakk─▒ndaki merak uyand─▒ran yeg├óne ┼čey olmayacakt─▒r elbette. Unutmay─▒n; ├žocuk yeti┼čtirmek,hayat─▒n─▒za d├╝┼č├╝nemeyece─činiz bir tat kataca─č─▒ gibi,akl─▒n─▒za gelmeyecek zorluklar─▒ da beraberinde getirir.├çocuklar─▒m─▒z─▒n ne kadar ilerleme kaydedece─čini art─▒k tahmin bile edemeyiz.

DS rahats─▒zl─▒─č─▒n─▒ ya┼čayan ├žocuklar, her ├žocu─čun yeti┼čmesine katk─▒da bulunan bak─▒m, ├Âzen ve toplumsal ya┼čam─▒n i├žinde yer alma gibi imk├ónlar─▒n ayn─▒s─▒ndan yararlan─▒rken, b├╝t├╝n di─čer ├žocuklar i├žin oldu─ču gibi,okul, okul ├Âncesi e─čitim ve e─čitimin kalitesi de,sa─čl─▒kl─▒ akademik beceriler geli┼čtirmede gerekli olan imk├ónlar─▒ ├žocu─čunuza sa─člaman─▒z a├ž─▒s─▒ndan b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒r.

Standart IQ testlerinde DS’lu ├žocuklar, zek├ó gerili─či s─▒n─▒r─▒n─▒ a┼ča─č─▒ya ├žekecek ─▒l─▒ml─▒l─▒kta puanlar al─▒rlar ├žo─ču zaman. Ancak, durum b├Âyle olsa da, bu testler zek├ón─▒n bir├žok ├Ânemli alan─▒n─▒ ├Âl├žmezler; siz de ├žocu─čun haf─▒za, i├ž g├Âr├╝, yarat─▒c─▒l─▒k ve zek├ós─▒ kar┼č─▒s─▒nda ┼ča┼č─▒r─▒r kal─▒rs─▒n─▒z ve ne ┼čanst─▒r ki, bu t├╝r ├žocuklardaki y├╝ksek ├Â─črenme yetersizli─či oran─▒, bir dizi yetenek ve beceriyi g├Âlgeleyebilir.

DS’lu ├žocuklar, pahal─▒ sa─čl─▒k tan─▒lar─▒ ile ├Âteki profesyonel m├╝dahalelerin ilk m├╝┼čterileri olsa da,unutmay─▒n ki,├ževrelerinde onlar─▒ seven, sayan ve takdir eden insanlar─▒n bulunmas─▒ her ├žocu─čun hakk─▒d─▒r.

B├Âylesi ├žocuklar─▒, her hangi bir ki┼čide ortaya muhtemel olan ya da olmayan bir├žok fiziksel ├Âzelli─činden tan─▒mak m├╝mk├╝nd├╝r. Baz─▒ belirtileri de ┼č├Âyle s─▒ralanabilir:

─░risinde k├╝├ž├╝k, beyaz, hil├ól ┼čeklinde belirgin Brusfield benekleri olan ├žekik g├Âzler,

Her iki elinde de bulunan tek bir avu├ž i├ži ├žizgisi,

Ender g├Âr├╝len, ola─čand─▒┼č─▒ bir zek├ó,

Do─ču┼čtan gelen y├╝ksek orandaki kalp yetersizli─či(%35-50 oran─▒nda).

├çocu─čun do─čumunun ilk iki ay─▒n─▒ takiben, kalp ekosunun(eko-kardiyogram) al─▒nmas─▒ gereklidir. Yurti├ži (ulusal) organizasyonlar, DS’lu ├žocuklar ad─▒na, ├žocu─čunuzun doktoruna iletmeyi isteyebilece─činiz, her t├╝rl├╝ bilgiyi i├žeren kontrol listelerini tedarik ederler.

21. Kromozom Bilgisi H├╝creye Fazladan Nas─▒l Girer?

21. kromozom bilgisi h├╝creye direkt olarak 21. kromozomun iki adet yerine ├╝├ž adet olmas─▒ ┼čeklinde girebilece─či gibi, bu bilgi ek bir kromozom ┼čeklinde de─čil de ba┼čka bir kromozoma eklenmi┼č ┼čekilde (en s─▒k 14. kromozoma eklenmi┼č olarak) h├╝creye girebilir.

Down sendromu olgular─▒n─▒n en s─▒k ortaya ├ž─▒kma ┼čekli (%95) ├╝├ž adet 21 numaral─▒ kromozom bulunmas─▒ ┼čeklinde olur. Bu durumda bireyin kromozom say─▒s─▒ 47′dir ve kromozom haritas─▒nda 21. kromozomun ├╝├ž adet oldu─ču

g├Âzlenir. %4 olguda ise 21. kromozom h├╝crede 14. kromozoma eklenmi┼č ┼čekilde bulunur. Buna da translokasyona ba─čl─▒ (yer de─či┼čtirmeye ba─čl─▒) Down sendromu ad─▒ verilir. B├Âyle bir bireyin toplam kromozom say─▒s─▒ normal olmas─▒na kar┼č─▒n 14. kromozomundan biri 21. kromozomu da ta┼č─▒d─▒─č─▒ndan di─čerinden daha uzun g├Âr├╝l├╝r.

Her iki durumda da sonu├ž ayn─▒d─▒r: “Fazladan” gelen 21. kromozom bilgileri h├╝cresel seviyede yaratt─▒klar─▒ olumsuz de─či┼čikliklerle Down sendromu ortaya ├ž─▒kmas─▒na neden olur.

├Ę├Ę├Ę├Ę├Ę├Ę├Ę A┼ča─č─▒da 21. kromozomun ├╝├žl├╝ halini g├Âr├╝yoruz !!!

21 Nolu Kromozom Nas─▒l ├ť├ž Adet Olur?

─░nsanlarda bulunan 46 kromozomun 44′├╝ otozomal (bedensel yap─▒ ve i┼člevlerle ilgili), 2 tanesi de cinsiyet kromozomudur (├Ân planda cinsiyete ├Âzg├╝ i┼člevlerle ilgili kromozom). Erkeklerin cinsiyet kromozomlar─▒ XY yap─▒s─▒nda, kad─▒nlar─▒n ise XX yap─▒s─▒ndad─▒r.

├ťremeyi sa─člayan h├╝crelerde kromozom say─▒s─▒ yar─▒yar─▒yad─▒r. ┼×├Âyle ki, spermatosit ad─▒ verilen erkek h├╝creleri olgunla┼čma a┼čamas─▒nda mayoz b├Âl├╝nme ad─▒ verilen b├Âl├╝nme ┼čekliyle ikiye b├Âl├╝nerek 23 X ya da 23 Y olmak ├╝zere iki farkl─▒ yap─▒da kromozom ta┼č─▒yan olgun ve d├Âllemeye haz─▒r sperm h├╝crelerine d├Ân├╝┼č├╝rler. Kad─▒nlarda ise bu mayoz b├Âl├╝nme her ikisi de 23, X yap─▒ya sahip olgun ve d├Âllenmeye haz─▒r oosit (yumurta h├╝cresi) olu┼čumuyla sonu├žlan─▒r.

Cinsel birle┼čme sonucunda d├Âllemeyi Y kromozomu ta┼č─▒yan spermlerden biri ger├žekle┼čtirdi─činde bebe─čin cinsiyeti erkek, X kromozomu ger├žekle┼čtirdi─činde ise kad─▒n olarak belirlenir.

Down sendromu geli┼čiminde ise yukar─▒da anlat─▒lan fizyolojik olaylar zincirinin kad─▒n taraf─▒ndaki k─▒sm─▒ bozulur. Mayoz b├Âl├╝nmede herhangi bir nedenle tam ikiye ayr─▒lma ger├žekle┼čmez ve bir oosit h├╝cresi mayozla ikiye b├Âl├╝nd├╝─č├╝nde 21. kromozom, nondisjunction (ayr─▒lmama) ad─▒ verilen olgu sonucunda b├Âl├╝mlerden birine hi├ž ula┼čamaz. Yani kad─▒n─▒n oositleri aras─▒nda 24 adet (21. kromozomun ikisini de alan) ve 22 adet (21. kromozomu hi├ž i├žermeyen) kromozom ta┼č─▒yan anormal oositler geli┼čir. Sperm 22adet kromozom ta┼č─▒yan h├╝creyi d├Âlledi─činde gebelik daha fazla devam edemez ve d├╝┼č├╝kle sonu├žlan─▒r. Sperm 24 adet kromozom ta┼č─▒yan h├╝creyi d├Âllerse olu┼čan zigot (embriyo ├Âncesi d├Ânem) 47 adet kromozom ta┼č─▒yan ve 21. kromozomu ├╝├ž adet olan “Trizomi 21″yap─▒ya sahip olur.

Nondisjunction (ayr─▒lmama) olay─▒ anne ya┼č─▒yla birlikte art─▒┼č g├Âsterir. Bunun nedeni muhtemelen oositin (yumurta h├╝cresinin) ya┼članmas─▒d─▒r. Nondisjunction en s─▒k 21. kromozomda meydana gelmekle beraber 18. kromozomda, 13. kromozom da ya da ├žok ender olarak di─čer kromozomlarda meydana gelir. Her bir nondisjunction h├╝crelerde fazladan bir kromozom bilgisi demektir ve her bir fazla kromozom kendine ├Âzg├╝ belirtiler ortaya ├ž─▒kar─▒r (Trizomi 18 ve Trizomi 13 gibi).

Trizomi asl─▒nda s─▒kl─▒kla d├╝┼č├╝kle sonu├žlan─▒r. Bu “do─čal seleksiyon” ad─▒ verilen ve do─čan─▒n canl─▒ hayat─▒n─▒n “kalitesini” s├╝rd├╝rmesinde etkili olan bir s├╝re├žtir. D├╝┼č├╝k, erken gebelik d├Âneminde olabilece─či gibi 20.haftaya kadar gecikebilir, ya da erken do─čum ortaya ├ž─▒kabilir. Bir k─▒s─▒m olgular ise do─čuma kadar ya┼čamaya devam eder ve Down sendromlu bebekler olarak d├╝nyaya gelirler.

TRANSLOKASYONA BA─×L─▒ DOWN SENDROMU

Dengeli translokasyon ta┼č─▒yan bir anne ya da babadan bebe─če 21. kromozom bilgileri 3. kez ge├žti─činde bebekte translokasyona ba─čl─▒ Down sendromu ortaya ├ž─▒kar. Bu tip Down sendromunun ├Âzelli─či bebe─čin kromozom say─▒s─▒n─▒n 46 (yani normal) olmas─▒na kar┼č─▒n 21. kromozomun 3. kopyas─▒n─▒ ta┼č─▒mas─▒d─▒r.

Bebekte translokasyona ba─čl─▒ Down sendromu spontan (kendili─činden) olabilece─či gibi translokasyon ta┼č─▒y─▒c─▒ bir anne ya da babadan da ge├žebilir. Genlerinde translokasyonu olan anne ya da baban─▒n 45 kromozomu olmas─▒na kar┼č─▒n, t├╝m genetik materyal translokasyon sonucu varl─▒─č─▒n─▒ korudu─čundan d─▒┼č g├Âr├╝n├╝┼čleri normaldir ve Down sendromu ├Âzellikleri ta┼č─▒mazlar.

Dengeli Translokasyon Nedir?

Dengeli translokasyon bireyin kromozomlar─▒ndan birinin yerinden kalk─▒p ba┼čka bir kromozoma transloke olmas─▒ (”g├Â├ž etmesi ve eklenmesi”) durumudur. ├ľrnek olarak 21. kromozomun bir tanesinin yerini terkedip t├╝m├╝yle 14 numaral─▒ kromozomun bir tanesine eklenmesi verilebilir. B├Âyle bir birey d─▒┼č g├Âr├╝n├╝┼č olarak t├╝m├╝yle normaldir, ├ž├╝nk├╝ kromozom bilgisi eksik ya da fazla de─čildir. Ancak bu bireyin kromozom haritas─▒ ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒nda bireyin 45 kromozom ta┼č─▒d─▒─č─▒ ve 14 numaral─▒ kromozomunda bir eklentisi oldu─ču (21 numaral─▒ kromozom) g├Âr├╝l├╝r.

B├Âyle bir birey ├žocuk sahibi oldu─čunda bebe─če fazladan 21 numaral─▒ kromozom i├žeren 14 numaral─▒ kromozomunu verirse bebe─čin kromozom say─▒s─▒ normal olmas─▒na kar┼č─▒ 21 numaral─▒ kromozom bilgisini ├╝├ž kez ta┼č─▒mas─▒ nedeniyle Down sendromu bulgular─▒ ortaya ├ž─▒kar. Birey bebe─čine anormal 14 numaral─▒ kromozomunu ge├žirir ancak 21 numaral─▒ kromozomunu vermezse bebek dengeli translokasyon ta┼č─▒y─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ annesinden ya da babas─▒ndan alm─▒┼č olur ve Down sendromu belirtileri g├Âstermeden “ta┼č─▒y─▒c─▒” olarak hayat─▒n─▒ devam ettirir. Bebe─če normal olan 14 numaral─▒ kromozom ve normal 21 numaral─▒ kromozom ge├žerse bebek t├╝m├╝yle normal do─čar.

Down Sendromu Karakteristik ├ľzelli─či

Y├╝z├╝ : Y├╝z, yuvarlak ve bas─▒kt─▒r. G├Âzler ├žekik olup, kapaklar─▒nda k─▒vr─▒m mevcuttur. ├çocuk b├╝y├╝d├╝k├že bu k─▒vr─▒m belirgin hale gelir. Yine baz─▒ ├žocuklarda ├Âzellikle g├Âz rengi a├ž─▒ksa, g├Âz├╝n renkli b├Âl├╝m├╝n├╝n ├žer├ževesinden i├že do─čru beyaz lekeler vard─▒r. Bu lekeler zamanla kaybolur. G├Âz kapaklar─▒nda ┼či┼čme ve ├žapaklanma g├Âr├╝l├╝r.Burun, k├╝├ž├╝k ve kalk─▒k, burun k├Âk├╝ bas─▒kt─▒r. Y├╝z├╝n yuvarlak olmas─▒ nedeniyle g├Âzler birbirinden ayr─▒k durur. G├Âz kaslar─▒n─▒n zay─▒f olmas─▒ nedeniyle ┼ča┼č─▒l─▒k g├Âr├╝lebilir. A─č─▒z k├╝├ž├╝k oldu─ču i├žin (├Âzellikle bebeklerde) dil d─▒┼čar─▒da durabilir. Bu nedenle salya akmas─▒ ve a─č─▒z kenarlar─▒nda ├žatlaklar olu┼čabilir. Dil ├╝zerinde yar─▒klar vard─▒r. Kulaklar biraz a┼ča─č─▒da olup, kulak yolu dar ve k├╝├ž├╝kt├╝r. Kulak iltihaplanmalar─▒ ve i┼čitme problemi yayg─▒nd─▒r.

Ba┼č─▒: Ba┼č, bas─▒k, arkas─▒ d├╝zle┼čme e─čilimindedir. Sa├ž, ka┼č ve kirpikler ├žo─ču kez seyrek ve yumu┼čakt─▒r.

Boyun: Genellikle k─▒sa ve geni┼čtir.

G├Âvde: K─▒sa ve geni┼č g├Âr├╝n├╝r. Kar─▒n geni┼č ve bombe g├Âr├╝n├╝m├╝nde olup, g├Âbek veya kas─▒kta bazen f─▒t─▒k g├Âr├╝lebilir.

Kol ve Bacaklar: Genellikle gev┼ček ve k├╝nt bir yap─▒ g├Âr├╝l├╝r. Ayn─▒ g├Âr├╝n├╝m el ve ayak i├žinde ge├žerlidir. Elde, avu├ž i├žinde simin ├žizgisi avu├ž i├žini boydan boya kat eder. Ayakta da ba┼č parmakla ikinci parmak aras─▒nda geni┼č bir ayr─▒l─▒k vard─▒r.

─░├ž Organlar: Kalpte anatomik bozukluklar g├Âr├╝lebilir. Guatr s─▒k rastlanan bir semptomdur. Ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi zay─▒f olan bu ├žocuklarda akci─čer enfeksiyonlar─▒ s─▒k g├Âr├╝l├╝r. ├çocuk, do─čumda ve daha sonra belli aral─▒klarla kontrolden ge├žirilmelidir.

Cinsel Organlar: Erkek ├žocuklarda yumurtal─▒klar─▒n kas─▒kta ya da kar─▒nda kalmalar─▒ veya ├žocu─čun idrar deli─činin penisin ucunda de─čil biraz altta kalmas─▒ s├Âz konusudur.Bu durumda uzman doktorlara ba┼čvurmal─▒ ve yap─▒lmas─▒ gerekenler ├Â─črenilmelidir.

Down Sendromlu Bebeklerde Hangi Organ Bozukluklar─▒ G├Âr├╝l├╝r?

Down sendromlu bebeklerde en s─▒k kalp hastal─▒klar─▒ ve sindirim sistemi hastal─▒klar─▒ g├Âr├╝l├╝r. Kalp defektinin a─č─▒r olmas─▒ bebe─čin hen├╝z do─čmadan ├Ânce kalp yetmezli─či nedeniyle t├╝m v├╝cudunun ┼či┼čmesine neden olabilir (hidrops). Baz─▒ durumlarda sindirim sistemindeki defektler t─▒kan─▒kl─▒klara neden olur ve bu durumlar─▒n acil ameliyatla giderilmesi gerekebilir.

Down sendromlu bebeklerde yenido─čan ya da ├žocukluk ├ža─č─▒nda l├Âsemi (kan kanseri) daha s─▒k g├Âzlenir.

Down sendromunun bir├žok aile i├žin en ├╝z├╝c├╝ ├Âzelli─či bebek b├╝y├╝d├╝k├že barizle┼čen zeka gerili─čidir. Bunun ┼čiddeti bebekler aras─▒nda ├Ânemli farkl─▒l─▒klar g├Âsterir. Bu bebeklerin erken d├Ânemlerden itibaren ├Âzel baz─▒ e─čitim programlar─▒na al─▒nmas─▒ ile ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar al─▒nabilmektedir.

Yenido─čan ├çocukta Nas─▒l Tan─▒ Konur?

Klinik bulgularla yenido─čanda Down sendromu tan─▒s─▒ koymak genellikle kolayd─▒r. Ancak kesin tan─▒ kromozom analizi yap─▒larak konur. Kromozom analizi ayr─▒ca Down sendromu’nun “hafif” ┼čekli olan mozaik durumunun belirlenmesinde de ├Ânemlidir. Mozaik kromozom yap─▒s─▒na sahip bebeklerde kromozomlar─▒n bir k─▒sm─▒ normal yap─▒da olduklar─▒ndan sendromun tipik ├Âzelliklerinin bir k─▒sm─▒ g├Âzlenmeyebilir ve zeka gerili─či de daha hafif olur.

Rahats─▒zl─▒─č─▒n Ba┼čka ├çe┼čitleri Var m─▒d─▒r?

Down Sendromu’nun belli ba┼čl─▒ 3 ├že┼čidi vard─▒r.Bebe─činizde muhtemelen, ya trisonomy 21-kromozomlar─▒n 21.├žiftinde g├Âr├╝len, yumurta, ve sperm geli┼čimi veya d├Âllenme (fertilizasyon) s─▒ras─▒nda vuku bulan bir h├╝cre anormalli─činden kaynaklanan fazlal─▒k vard─▒r.Ya da %4 kadar─▒ (fazladan olan 21. kromozomun par├žalan─▒p, di─čerine yap─▒┼čt─▒─č─▒ Translokasyon’a yakalanm─▒┼čt─▒r. Yakla┼č─▒k %1′inde ise, sadece baz─▒ h├╝crelerde kromozom fazlal─▒─č─▒n─▒n (Trisonomy 21)bulundu─ču mozaik birdurum. (Mosaicism) g├Âr├╝l├╝r. DS rahats─▒zl─▒─č─▒ olanlar─▒n %95′inde Trisonomy 21 vard─▒r.

a) TR─░SOMY: Bu tip Down Sendromlularda kromozom say─▒s─▒ 47′dir. Fazla kromozom 21. kromozomdur. Down sendromounda en yayg─▒n g├Âr├╝len kromozom anormalli─čidir. 21 numaral─▒ kromozomun 3 tane olmas─▒ halidir. Bu t├╝r mongolizm daha ├žok ya┼čl─▒ annelerin ├žocuklar─▒nda g├Âr├╝l├╝r.

b) MOSA─░C─░SM (MOZA─░K T─░P DOWN SENDROMU): Seyrek g├Âr├╝len bir Mongolizm t├╝r├╝d├╝r. Aile k├Âkenli de─čildir. Bireyin h├╝crelerinde kromozom say─▒lar─▒ farkl─▒d─▒r. ├ľrne─čin deri h├╝cresinde 46 kromozom bulunurken, kan h├╝cresinde 47 veya ilikte 46 iken deride 47 kromozom olabilir. Bu, embriyo da h├╝crelerin erken b├Âl├╝nmesinden kaynaklanan bir durumdur.

c) TRANSLOCAT─░ON: Bu tip Mongolizmde, 21 numaral─▒ kromozom fazla d├╝zeyde materyal i├žermektedir. Kromozom say─▒s─▒ndaki fazlal─▒ktan ├Âte kromozomlar─▒n yeniden d├╝zenlenmesinden kaynaklanmaktad─▒r. Kromozom say─▒s─▒ 46 olmas─▒na ra─čmen, genellikle 15 veya 21 numaral─▒ kromozomun fazla dozda olmas─▒ anormalli─če neden olmaktad─▒r. Bu tip mongolizm daha ├žok aile k├Âkenlidir. 15 veya 21 numaral─▒ kromozom anormalli─či g├Âr├╝len anne babalar─▒n ├žocuklar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. (Yukar─▒da bahsedilmi┼čti…)

Tedavisi: Down Sendromunun t─▒bbi anlamda tedavisi bulunmamaktad─▒r. Kromozom bozuklu─čundan kaynakland─▒─č─▒ ve kal─▒tsal oldu─ču i├žin sadece hamileli─čin ilk aylar─▒nda 3′l├╝ kan testi ile ├žocu─čun Down’lu olup olmad─▒─č─▒ ├Â─črenilebilmekte ve Down’lu ise k├╝rtaj yap─▒labilmektedir.

DS’lu B├╝y├╝yen Bir ├çocu─čun Hayat─▒ Nas─▒l Olacakt─▒r?

5 y─▒l ├Âncesinde bile, normal bir ├žocu─čun f─▒rsatlar─▒, DS’lu olarak d├╝nyaya gelmi┼č bir ├žocuktan daha fazlayd─▒. DS’lu gen├žler, hayal bile edilemeyecek alanlarda ├╝st├╝n ba┼čar─▒lar sergileyebildiklerini ispat etmi┼č olup, temel programlara entegre olurlarken, kap─▒lar her zaman kendilerine a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r ve a├ž─▒lmaya da devam edecektir. Bir zamanlar, DS’lu yetenekli bir akt├Ârle, aktrisin ba┼črol├╝n├╝ oynad─▒─č─▒, yery├╝z├╝ndeki t├╝m ├žocuklar─▒n potansiyeli hakk─▒nda kamuoyunu ayd─▒nlatan “Life Goes On” ad─▒nda bir film de seyretmi┼čtik.

DS’lu iki gen├ž adam, Count us In: Growing Up With Down. Syndrome (Bizi de Aran─▒za Al─▒n: Down Sendromuyla B├╝y├╝mek) adl─▒ bir kitap bile yazm─▒┼člard─▒. Lou Shaw’un senaryosunu yazd─▒─č─▒, “O─čluna Sayg─▒ Duy” adl─▒ s├╝r├╝kleyici filmin ba┼črol├╝nde DS’lu iki kahraman oynam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, DS’lu iki gen├ž adam da, Cannes 1996 En ─░yi Erkek Oyuncu ┼×eref ├ľd├╝l├╝’n├╝ alm─▒┼čt─▒.

├ťlkedeki DS’lu binlerce gen├ž, hayatlar─▒n─▒ ┼č├Âhretsiz ve yaygaras─▒z bir bi├žimde ya┼čamaya devam ederken,ya┼čad─▒klar─▒ toplumu sadece i├žinde bulunmakla de─či┼čikli─če u─črat─▒p, ba┼čkala┼čt─▒r─▒yorlar. Hayalleri ve ama├žlar─▒na ula┼čacak kararl─▒l─▒klar─▒ var. ├çevre okullarda, g├╝n├╝n birinde i┼č arkada┼č─▒, kom┼ču hatta yeti┼čkinlikte arkada┼č olabilecekleri ├žocuklarla

al─▒┼č─▒lagelmi┼č daimi s─▒n─▒flarda ├Â─črenim g├Âr├╝rler.Gen├ž ve yeti┼čkin olanlar─▒ farkl─▒ ve anlaml─▒ i┼člere girerken, ev ge├žindirebilir, i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ toplulu─ča katk─▒da bulunabilirler.

Bebe─čimi D├╝nyaya Getirmeye Haz─▒rlan─▒rken Farkl─▒ Bir ┼čey Yapmam Gerekir mi?

Biraz dinlenmeyi deneyin. Nas─▒l hissediyorsan─▒z, ├Âyle davranmakta serbestsiniz. Sizi ve bebe─činizi sevenler de ayn─▒ ┼čekilde.

├çocuk do─čurmak kolay i┼č de─čildir; heyecan─▒n─▒z, ailenize kat─▒lacak yeni bir candan kaynaklan─▒r. Tebriklere ve fevkal├óde hediyelere l├óy─▒ks─▒n─▒z. Ona merhaba demek i├žin vakit kaybetmeyin ve bebe─činizle mutlulu─čun tad─▒n─▒ ├ž─▒kar─▒n; zira, ├žok ├žabuk b├╝y├╝yorlar.

Yeni T─▒p Dergisi KASIM 1999 - 6

YORUM

─░kinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ trimester testlerinin ─░ntegrasyonu ile Down sendromu taramas─▒: Down sendromu taramas─▒nda ilk trimester, ikincitrimester testleri koryonik villus ├Ârneklemesi veya amniosentezi efektif y├Ântemler olmas─▒na ra─čmen pratikte hangi metodun kullan─▒lmas─▒ gerekti─čine dair teredd├╝tler vard─▒r. Bu makalede her iki trimester├Âl├ž├╝mlerinin integre edilmesi ile Down sendromlu bebekdo─čurma riskinin belirlenece─či bir metod anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunun i├žin ilk ve ikinci trimesterde kullan─▒lan tarama metodlar─▒ ile ilgili yay─▒nlanm─▒┼č ├žal─▒┼čmalara ait bilgiler toplanm─▒┼čt─▒r. ─░lk trimester taramas─▒nda Down sendromlu fet├╝s├╝ olan 77 ve etkilenmemi┼č fet├╝s├╝ olan 363 gebeden al─▒nan serum”pregnancy associated plasma protein A” seviyeleri ile 326 etkilenmi┼č ve 95476 etkilenmemi┼č gebenin ultrasonografik olarak tespit edilmi┼č “nuchaltranslucency” ├Âl├ž├╝mleri dikkate al─▒nm─▒┼č. ─░kinci trimester testleri ise 77 etkilenmi┼č ve 385 etkilenmemi┼č gebede serum afetoprotein, ankon-juge├Âstriol, HCG ve inhibin A ├Âl├ž├╝m kombinasyonlar─▒ idi.Buna g├Âre integre tarama testinde pozitiflik (>1/120cut off kabul edildi─činde) Down sendromu belirleme h─▒z─▒ %85olup yanl─▒┼č pozitiflik oran─▒ %0.9 idi. Ayn─▒ tespit h─▒z─▒n─▒ elde etmek i├žin halen kullan─▒lan taramatestlerinin yanl─▒┼č pozitiflik oranlar─▒ daha y├╝kselmekte imi┼č (%5-22). E─čer ikinci trimesterde tarama ile halen %5′lik yanl─▒┼č pozitiflik oran─▒ ile kullan─▒l─▒rsa olan ├╝├žl├╝ tarama testi yerine integretest kullan─▒lsayd─▒ Down sendromu tespit oran─▒ dahay├╝ksek (%85′e kar┼č─▒l─▒k %69) veinvazifdiagnostik giri┼čim ve sonras─▒nda normal fet├╝slerin kayb─▒nda da 4/5 azalma olacakt─▒r. Bu bulgularla integre test ┼ču anda kullan─▒lan en iyi testden ├žok daha d├╝┼č├╝k bir yanl─▒┼č pozitiflik h─▒z─▒ ile,daha fazla Down sendromu tan─▒s─▒ sa─člayacakt─▒r.Dr. Neslihan SE├çK─░N’in yorumu: G├╝n├╝m├╝zde intrauterinanomalilerin en erken d├Ânemde, en h─▒zl─▒ ┼čekilde, en az invazif y├Ântemlerle ve end├╝┼č├╝k yanl─▒┼č pozitiflik oranlar─▒ ile tespiti i├žin ara┼čt─▒rmalar devam etmektedir. Makalede testler sadece Down sendromu tespiti y├Ân├╝nde incelenmi┼č, ancak ├╝├žl├╝ tarama testinin├Âral t├╝p defekti ve trizomi 18 tespiti, ayr─▒ca k├Ât├╝obstetrik prognoz hakk─▒nda da bilgi verebilece─či unutulmamal─▒d─▒r.Ayr─▒ca integre testin yine de pratikte iki a┼čamal─▒ oldu─ču hastan─▒n yine ikinci trimesteri beklemek zorunda kald─▒─č─▒, bunun da yarataca─č─▒ psikolojik etkiler g├Âz ard─▒ edilmemelidir. Hele ki bir gebe asl─▒nda ilk trimester testine g├Âre termine edilmesi gereken gebeli─či s─▒rf integre test sonucu beklenecek diye ta┼č─▒y─▒p daha sonra ├žok daha zahmetli bir terminasyona mecbur b─▒rak─▒l─▒rsa bu da kabul edilebilecek bir durum olmasa gerektir. Herhalde hen├╝z ideal olan testlerden olduk├ža uza─č─▒z ve sadece Down sendromu de─čil di─čer trizomi ve anomalilerin ayn─▒ anda tespiti i├žinde daha ├žok ara┼čt─▒rmalar gerekmektedir.

B─░YOLOJ─░

D├ľNEM ├ľDEV─░

KONU:

DOWN SENDROMU (MONGOL─░ZM)

HAZIRLAYANIN;

ADI: H. ALPER

SOYADI: YILDIRIM

SINIFI: 10-F

NUMARASI:161

…HAYATTA EN HAK─░K─░ M├ťR┼×─░T ─░L─░MD─░R…

M.KEMAL ATAT├ťRK

Yorum ekle 12 Temmuz 2007

Sonraki ├ľnceki


Kategorilere G├Âre

Rasgele...


Destekliyoruz arkada■ - arkadas - partner - partner - arkada■ - proxy - yemek tarifi - powermta - powermta administrator - Proxy