6.çözgülerin Gerilmesi:gücü Örme İşi Bittikten Sonra, Üst Direk Tersine Dön
12 Temmuz 2007
6.Çözgülerin gerilmesi:Gücü örme işi bittikten sonra, üst direk tersine döndürülerek, evvelce üstüne sarılmış olan çözgüler gevşetilir, bütün iplikler dikey vaziyette duracak şekilde el ile düzeltilir ve dikkatlice yeniden sarılarak gerdirlir. Gerdirme tertibatı, basit bir manivale ile urgandan ibaret olan tezgahlarda, gerginliğin muhafazası için manivelaya bağlı bir urgan, yan tahtalara sıkıca sarılır. Bazı tezgahlarda alttaki direğin iki kenarında uçları halkalı çelik çemberden yapılmış köstekler vardır. Yukarıdaki manivelaya bağlı urganın ucu bu kösteğin halkasından geçirilip, istenildiği kadar çekilerek iplikler gerginleştirilir,sonra çapraz ipliğin altından ve ön arka çözgüler arasından çapraz çubuğu geçirilir. Çapraz çubuğun bir ismi de vargel veya varangelen dir. Bazı tezgahlarda biri yukarıda diğeri aşğıda olmak üzere iki vargel bulunur.Üst vargel daha kalın ve köşeli bir tahtadır.Alt vargel ise yuvarlak ince bir çubuktan ibarettir.Üst vargel çözgülerin açık durmasına ve alt vargelin kolaylıkla aşağı yukarı hareket etmesine yarar.Alt vargel,gücünün hemen üzerinde durur,yukarı itildiği zaman ön ve arka çizgiler birbirlerine yaklaşır.Bu esnada ön çözgüler gücünün biraz üstünden el ile bastırılırsa,arka çözgüler gücü sopasına örülmüş olduklarından,geriye kaçamayıpöndeki iplikler arkaya ve arkadakilerde öne gelir.Verdiğimiz tezgah numunesinde yanlız altı vargel mevcuttur.
7.Çiti Örülmesi:Halı gerildikten sonra arka ve ön çözgülerin yan yana gelmesini temin maksadıyla alttan iki sıra yapılan bir örgüdür.bunun için evvela,alt direğin yaklaşık 10cm yukarısından üst çözgülerden sağ taraftaki ilk çözgüye bir yumağın ucu düğümlenir.Sonra bu yumak ön ve arka sıra çözgüleri arasından geçirilip,sol taraftan çıkarılır.Bunu müteakip,sol baştaki ön ve arka iki çözgü sol elin parmak uçlarıyla tutulur.Sağ ele alınan yumak,sağ tarafa doğru bu bir çift çözgünün altından dolandırılıp,elde teşkil edilen halkanın ipliğini alttan kesmek suretiyle arasından geçirilerek ilmiklenir.Öyle ki,iki çözgü arasında bukunan iplik bu halkalar arasında kalır.Aynı işleme yumak ön ve arka çözgülerden ibaret birer çift iplikten teker teker geçirilmek üzere sağa doğru devam edilir.Birinci sıra bittikten sonra,sağdan sola doğru ikinci sıra yapılır.Bu sıranın bitiminde yumağın ucu mson çözgüye düğümlenerek çiti örme bitirilir.Bu suretle tezgah dokumaya hazırlanmış duruma getirilir.
DOKUNUŞ TARZI:
Evvela vargel yukarı kaldırılır.Ön sıra ipliklerine sol el ıie kuvetlice basılarak, arka sıra iplikleri öne getirilip,diğer el ile de ağızlık için sağdan sola doğru kalın bir ip atılır ve uçları tezgahın yan tahtalarına bağlanıp,iplik kirkitle dövülerek oturtulur.Bundan sonra vargel üst gücü hizasına kadar indirilir.ön ve arka çözgüler arasında,sağdan kalkınca bir iplik daha geçirilir,kirkitle dövülür ve bu herzaman için dokunan kısmın üstünde bırakılır.Buna düzeltmeveya bastırma ipliğidenilir.Her atkı veya düğüm sırasından sonra bu iplik aşağı çekilip,üzerine kirkitle vurulur.Vazivesi düğüm atkı sıralarını sıkıştırıp düzeltmektedir.Her kirkitleme ameliyesinden sonra bu iplik yukarı çekilir.Buna müteakip asıl dokuma işine başlanır.Evvela varan gelenyukarı itilir,ipliklere sol el ile kuvvetlice basılır.Arkadakiler öne gelir ve çözgü cinsinden beyaz pamuk veya renkli yün iplik iki çözgü arasında bir tarafdan diğer tarafa,mesela sağdan sola doğru boydan boya geçirilir.Varangelen yukarıda,yani ön çözgüler arkada ve arka çözgüler önden iken atılan atkılara basma atkı denilir. Bu kirkitle dövülür,varangelen aşağı indirilir,aynı iplikle çözgüler normal vaziyette iken soldan sağa düz atkı atılır. Bunada süzme atkı denilir. Yine kirkitle dövülür,bundan sonra tekrar aynı işler yapılarak basma ve süzme atkılar geçirilip kirkitlenmek suretiyle kilim kısmı dokunur. Atkılar bir iplik devamı olup biterse eklenir. Kilim kısmının dokunmasında atkılar atılırken gerilmemesine dikkat edilmeli ve her atkıdan sonra kenarlar el ile düzeltilmelidir. Buna mütakip kenarlara kıyı kolanı yapılır. Bunun içinde kilim kısmından itibaren her iki baştan ikişer çift iplik ayrılır ve ele çözgü ipliği cinsinden küçük birer yumak alınarak dış taraftaki birer çift çözgüye bağlanır. Her iki tarafta ayrılan ikişer iplik arasında bir içten ve bir dıştan dolandırmak suretiyle örülür. Ancak bu kısımları halı yüzüyle birleşmesi için,arada bir kolan ipliğinin düğümleri üstünden atılan atkıların arasından geçirilmesi lazımdır. Bu şekilde iki kenar biraz örüldükten sonra düğüm atılmaya başlanır. Buna düğümleme de denir. İki çeşit halı düğümü vardır; 1-) Gördes veya Türk düğümü 2-) Sena ve Acem düğümü
1-) Gördes veya Türk Düğümü: sağ el parmakları arasına alınan bir çift çözgünün arasından sol el ile tutulan küçük bir yün ipliğinin ucu sokulur. Soldaki çözgünün altından dolandırılarak çözgülerin üstünden geçirilmek sureti ile,sağdaki çözgünün altından ve iki çözgünün arasından çıkarılır. Uçları aynı hizada gergince tutulup,sağ eldeki bir bıçakla biraz mesafe bırakılarak kesilir. Bu düğüme Isparta civarında Hekim düğüm ismi verilir. Bununla dokunan halılar biraz kalın olursa da çok sağlamdır.
2-) Sena ve Acem Düğümü: iki çözgü sağ el baş ve şahadet parmakları ile tutulup, biraz öne doğru çekilirken sol eldeki ipliği ucu sol telin arasından iki telin arasına sokulur ve sağ telin üstünden dolandırılıp iki telin arasından çıkarılarak sağ tel üzerine bir kıvrım yapılır. Her iki tel arasından çıkarılan bu uç solundan kalan ipliğin uzun kısmı ile birlikte aşağı çekilir ve müsavi uzunlukta kesilir. Bu , sağ tarafa yapılan düğümdür. Birde sol tarafa yapılan düğüm vardır. Bu defa sol eldeki ipliğin ucu,sağ telin arkasından iki tel arasına sokulup,sol telin üstünden dolandırılarak,iki telin arasından çıkarılmak üzere,sol tel üstüne bir kıvrım yapılır. Yine uçlar aşağı doğru çekilip,sağ elde tutulan bıçakla aynı uzunlukta klesilir. Her iki,sağ ve sol tel üzerine yapılan acem düğümünde de iplik düğüm yapılan ve yalnız bir çözgüye sarılır. Diğer çözgü iki iplik arasında açıkta kalır. Bu sebeple, bu düğümle dokunan halılar ince olmakla beraber çift kıvrımlı türk düğümü ile dokunan halılar kadar sağlam olamazlar.
Kategori: Genel kültür