Aswan Barajř

12 Temmuz 2007



ASWAN BARAJI

M─▒s─▒r’─▒n, 1960 ile 1970 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rus m├╝hendislerin idaresi alt─▒nda in┼ča edilmi┼č olan Aswan Baraj─▒, bir teknolojik yenili─čin nas─▒l geri tepti─čine iyi bir ├Ârnek olu┼čturmaktad─▒r. Baraj, M─▒s─▒rl─▒lar─▒n, Nil Nehri’niin y├╝zlerce kilometre kuzeye do─čru meydana getirdi─či ta┼čk─▒nlar─▒ ilk kez olarak kontrol etmelerini sa─člam─▒┼č ve baraj─▒n arkas─▒ndaki. M─▒s─▒r ve Sudan’da 5,180 km2′lik bir alan kaplayan Nas─▒r G├Âl├╝ de yeni tarlalar─▒ sulamak i├žin gerekli suyu garantiye alm─▒┼čt─▒.

Baraj, yap─▒ld─▒─č─▒ndan beri nehri kontrol alt─▒na alm─▒┼č ve ├╝lkenin ihtiyac─▒ olan elektri─čin yar─▒s─▒n─▒ sa─člam─▒┼čsa da, Nil’in ta┼čk─▒n sular─▒ ve onun Etiyopya yaylalar─▒ndan getirdi─či zengin ┼čilt baraj g├Âl├╝nde kald─▒─č─▒ i├žin, nehir art─▒k vadiyi besleyememekte, bu y├╝zden de g├╝bre talebi artm─▒┼č bulunmaktad─▒r. Al├╝vyal topraklar bak─▒m─▒ndan son derece zengin olan bu ├╝lke, topraklar─▒ son derece yoksul olan Danimarka’dan bile birka├ž kat fazla hektar ba┼č─▒na g├╝bre uygulamaktad─▒r. Baraj─▒n tar─▒msal ├╝retimi artt─▒raca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rken, n├╝fus art─▒┼č─▒n─▒n da bask─▒s─▒yla, M─▒s─▒r b├╝y├╝k miktarda g─▒da maddesi d─▒┼čal─▒m─▒ yapan ├╝lke durumuna gelmi┼č bulunmaktad─▒r. Akdeniz k─▒y─▒s─▒ndaki sardalye bal─▒─č─▒ avc─▒lar─▒ da daha ├Ânce nehrin sa─člad─▒─č─▒ besleyici maddeler gelmedi─či i├žin s─▒k─▒nt─▒ i├žindedirler; ayn─▒ nedenle plankton ve organik karbon miktar─▒ ├╝├žte iki azald─▒─č─▒ i├žin Do─ču Akdeniz k─▒ta ┼čelfi boyunca su g─▒da zinciri de k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Siltasyonun azald─▒─č─▒ Nil Deltas─▒, ┼čiddetli erozyona, tuz birikimine maruz kalmakta ve M─▒s─▒r’da parazit hastal─▒klara rastlanma s─▒kl─▒─č─▒ da artm─▒┼č bulunmaktad─▒r.

Baraj, M─▒s─▒r’─▒n ─░srail ile olan sava┼č─▒n─▒n sona ermesine belki de katk─▒da bulunmu┼čtur. ├ç├╝nk├╝, M─▒s─▒r n├╝fusunun y├╝zde 95′i Nil Nehri ve Deltas─▒’ndan 20 km mesafe i├žinde ya┼čamaktad─▒r; baraj─▒ bir-iki bombayla tahrip etmek ve milyonlarca insan─▒n bo─čulmas─▒na neden olmaksa olduk├ža kolay g├Âz├╝kmektedir. ─░srail de hava kuvvetlerinin bunu yapabilecek g├╝├žte oldu─čunu a├ž─▒klam─▒┼čt─▒ zaten.

├ť├ç BO─×AZ BARAJI: D├ťNYANIN EN B├ťY├ť─×├ť

1993′de ├çinliler, d├╝nyan─▒n Nil ve Amazon’dan sonra ├╝├ž├╝nc├╝ en uzun nehri olan Yang├že Nehri’nin ├╝├ž bo─čaz─▒ndan ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ boyunca ilk olarak 186 m y├╝ksekli─činde ve 1.6 km uzunlu─čunda bir baraj in┼čas─▒na ba┼člad─▒lar. Baraj─▒n, yakla┼č─▒k 590 km uzunlu─čunda bir g├Âl yaratmas─▒ ve nehrin a┼ča─č─▒s─▒ndaki milyonlarca insan─▒ sel tehdidinden kurtarmas─▒ bekleniyor. 1.9 km geni┼čli─čindeki kule duvar─▒n─▒n 2009′da bitece─či san─▒l─▒yor.

├ť├ž Bo─čaz Baraj─▒, ne d├╝nyadaki en y├╝ksek baraj, ne de en b├╝y├╝k baraj g├Âl├╝; ama planlanan elektrik ├╝retimi bak─▒m─▒ndan d├╝nyadaki en b├╝y├╝─č├╝ olacakt─▒r: 26 jenerat├Ârden 18,200 megavvatt elektrik ├╝retilecektir. Di─čerleriyle k─▒yaslarsak, Venez├╝ella’daki Guru-Ra├╝l Leoni Baraj─▒n─▒n 10,300; Brezilya-Paraguay s─▒n─▒r─▒ndaki Itaipu Baraj─▒’n─▒n 7,400; ve A.B.D.’ndeki Grand Coulee Baraj─▒’n─▒n 6,495 megawat olan kapasitelerine g├Âre bu miktar son derece y├╝ksek kalmaktad─▒r. Bununla birlikte, baraj─▒n esas yap─▒l─▒┼č nedeni elektrik de─čil, sel bask─▒nlar─▒n─▒ kontrol etmektir. ├çinliler y├╝zy─▒llardan beri setler yap─▒p durmu┼člard─▒r: ama a┼ča─č─▒ Yang├že ├ževredeki kasaba ve ┼čehirlerin o kadar ├╝zerinde kalan bir seviyede akar ki, bu y├╝zden ona “as─▒l─▒ nehir” denilir. Kaydedilen en b├╝y├╝k set y─▒k─▒m fel├óketinde, 1870′de, milyonlarca insan─▒n ├Âl├╝m├╝ne yol a├žm─▒┼čt─▒. Baraj─▒n yap─▒m─▒yla ilgili ele┼čtiriler ise, yukar─▒da s─▒ralanan yararlan kadar ├Ânemli g├Âr├╝nmektedir. Baraj, 19 il├ženin, 153 kasaban─▒n, 4,500 k├Ây├╝n ortadan kalkmas─▒na ve 1.2 milyon insan─▒n yer de─či┼čtirmesine yol a├žarken, y├╝zy─▒llard─▒r ┼čair ve ressamlara ilham kayna─č─▒ olmu┼č, d├╝nyan─▒n en muhte┼čem manzaralar─▒ndan (A.B.D.’ndeki B├╝y├╝k Kanyon kadar ├╝nl├╝) birini de ortadan kald─▒racakt─▒r. ├çevrecilere g├Âre y├╝kselen sular g├Â├žebe bal─▒klar─▒n hareketlerine son verecek, az rastlanan bitki t├╝rlerini ortadan kald─▒racak ve su kirlili─čine yol a├žacakt─▒r. Ayn─▒ zamanda, dev baraj─▒n bir milyon ton end├╝stri ve insan at─▒─č─▒yla da bir kanalizasyon ├žukuru olaca─č─▒ yolunda da endi┼čeler vard─▒r. En ├Ânemli teknik sorun da belki siltasyon olacakt─▒r. Nehir, her y─▒l 523 milyon ton sedi-ment ta┼č─▒maktad─▒r. E─čer baraj nehrin ak─▒┼č─▒n─▒ yava┼člat─▒rsa, bu maddeler baraj g├Âl├╝nde birikecektir. E─čer bu ger├žekle┼čirse, o zaman baraj yaln─▒zca d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k ve en pahal─▒ ├žamur y─▒─č─▒n─▒n─▒ yaratm─▒┼č olacakt─▒r.

AKARSULAR ├ťZER─░NDEK─░ DE─×─░┼×T─░RMELER

Sel bask─▒nlar─▒ genellikle “do─čal afet” olarak nitelenir. Baz─▒ durumlarda ise insan do─čal drenaj─▒ o kadar de─či┼čikli─če u─črat─▒r ki, fel├óket en az─▒ndan k─▒smen insan kaynakl─▒ olarak kabul edilebilir. ─░nsanlar nehirlerin k─▒y─▒s─▒ boyunca set ler yap─▒p sonra da ta┼čk─▒n ovas─▒na yerle┼čtiklerinde, sel sular─▒n─▒n setleri a┼čamayaca─č─▒ konusunda adeta kumar oynamaktad─▒rlar; ancak set in┼čas─▒n─▒n bizzat kendisi sel bask─▒n─▒ olas─▒l─▒─č─▒n─▒ daha da artt─▒rmaktad─▒r. Ta┼čk─▒n ovalar─▒ ta┼čk─▒n sular─▒n─▒ daha geni┼č bir alana yayarak g├╝c├╝n├╝ ve y├╝ksekli─čini azaltmaktad─▒r. Bir nehrin kenarlar─▒ setlerle ├ževrildi─činde suyun ak─▒┼č─▒ daha h─▒zlan─▒r; nehrin sedimentleri ta┼čk─▒n ovas─▒n─▒ daha verimli k─▒lmak ├╝zere art─▒k depolanamaz, fakat setin hemen i├žinde kalan dar kanalda birikirler. Zamanla bu birikinti nehrin y├╝ksekli─čini ├ževredeki alana g├Âre artt─▒rabilir ve bir hata durumunda fel├óket riski y├╝kselir. Sel bask─▒nlar─▒n─▒ kontrol alt─▒nda tutmak i├žin olu┼čturulan rezervuarlar da, ├Âzellikle geli┼čmi┼č ├╝lkelerde, su seviyesini su kaya─č─▒, tekneyle dola┼čma ve ba┼čka rekreasyonel faaliyetlerin yap─▒labilmesi i├žin y├╝ksek tutmaya ├žal─▒┼č─▒rlar.

D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k nehirleri k─▒y─▒s─▒nda setler yap─▒lmas─▒ ├žok yayg─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r ve bunlar ├Ânemli boyutlara eri┼čmi┼čtir: ├ľrne─čin, Nil k─▒y─▒s─▒ boyunca 1,000 km, Huangho boyunca 700 km, Veitnam’da K─▒z─▒l Nehir boyunca 1.400 km ve Mississippi Vadisi’nde de 4,500 km’den fazlad─▒r (Ward 1978). Barajlar gibi, setler ve ba─člant─▒l─▒ yap─▒lar ├žo─ču kez ama├žlar─▒na ula┼č─▒yorlarsa da, baz─▒ ├ževre sorunlar─▒ ve dezavantajlar ortaya ├ž─▒karmaktad─▒rlar. Yukar─▒ Mississippi ve Missouri Nehri vadileri de insan─▒n setler, barajlar, banklar yaparak hidrog-rafya ├╝zerindeki etkisine en iyi ├Ârne─či olu┼čturmu┼člard─▒r. 1927′deki sel fel├óketinden sonra, 1928′de, Kongre’den ge├žen bir yasayla Mississippi Nehri’nin belirlenen bir kanaldan akmas─▒ giri┼čimlerine ba┼članm─▒┼čt─▒. Daha sonraki 65 y─▒l boyunca harcanan milyarlarca dolarla 300 tane baraj ve rezervuar, binlerce kilometre set ve sel duvar─▒, Mississippi ve kollar─▒ndaki suyu kontrol etmek ├╝zere de pompa istasyonlar─▒ in┼ča edildi. Uygun bilgisayar sistemleriyle ya─č─▒┼člar ve nehrin Meksika K├Ârfezi’ne kadar ak─▒┼č─▒ ├Âl├ž├╝lmeye ba┼čland─▒. Bununla birlikte, 1993 y─▒l─▒ ilkbahar ve yaz aylar─▒nda Mississippi ve Missouri Nehri vadilerine ola─čan├╝st├╝ yo─čun ya─č─▒┼člar d├╝┼čmesiyle, bu nehirler yataklar─▒ndan ta┼čarak dokuz eyalette on binlerce insan─▒ evlerini terk etmeye zorlad─▒, milyonlarca hektarl─▒k en verimli arazileri su bast─▒, nehir trafi─či durdu ve 50′-den fazla ├Âl├╝m olay─▒ olurken, milyarlarca dolarl─▒k da hasar meydana geldi. Daha sonraki y─▒llarda da tekrarlayan sel bask─▒nlar─▒, Amerikal─▒lar─▒, “muazzam maliyetlerle daha etkili su bask─▒n─▒ kontrol mekanizmalar─▒ in┼ča etmek mi yoksa baz─▒ su bask─▒n─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ├╝zerini ├Ârtme ve daha do─čal akarsu sistemlerini yeniden yaratmak m─▒ daha do─čru olacak” ikilemi i├žinde b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

├çevreciler, ├ť├ž├╝nc├╝ D├╝nya ├╝lkelerinde yo─čun ya─č─▒┼člar─▒n etkisinin gittik├že daha b├╝y├╝k olmas─▒n─▒, mek├ón─▒n yanl─▒┼č kullan─▒m─▒ yan─▒nda, bu ├╝lkelerde orman alanlar─▒n─▒n azalt─▒lmas─▒na da ba─člamaktad─▒rlar. Banglade┼č’te s─▒k s─▒k b├╝y├╝k can kay─▒plar─▒na yol a├žan sel bask─▒nlar─▒, G├╝ney Amerika ve 1998′de ─░talya’da meydana gelen toprak kaymalar─▒ ve hatta ├žamur ak─▒nt─▒lar─▒n─▒n, T├╝rkiye’de ya─č─▒┼člar─▒n 1998′de a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Bat─▒ Karadeniz’de verdi─či zararlar─▒n y├╝ksekli─či, insan─▒n do─čan─▒n yanl─▒┼č kullan─▒m─▒yla meydana getirdi─či de─či┼čikliklerin sonucudur; Mezzogiorno’da meydana gelen ├žamur ak─▒nt─▒lar─▒n─▒n getirdi─či fel├óket, ─░talya’da, ge├žmi┼čteki b├╝y├╝k facialardan birisi olan Pompei’deki yanarda─č patlamas─▒ ve lav ak─▒nt─▒lar─▒na benzetilmi┼čtir.

Ani ve yo─čun ya─č─▒┼člar gittik├že daha ├žok kay─▒plara yol a├žmaktad─▒r. ├ľrne─čin 1960′larda y─▒lda 5 milyon dolay─▒nda insan etkilenirken, 1970′lerde bu say─▒ y─▒lda ortalama 15.2 milyona y├╝kselmi┼č, 1980′lerde ise yaln─▒zca 1988 y─▒l─▒nda ve yine yaln─▒zca Banglade┼č’te 25 milyon ki┼či etkilenmi┼čti. Bununla birlikte, k├╝resel ─▒s─▒nman─▒n ve deniz seviyesindeki de─či┼čimlerin de rol├╝n├╝n oldu─ču su bask─▒nlar─▒n─▒n gelecekte zengin ve yoksul ├╝lkeleri e┼čit bir ┼čekilde etkilemesi beklenirken ve son bir-iki y─▒l i├žinde bunun belirtileri de g├Âr├╝l├╝rken, geli┼čmekte olanlar─▒n bu t├╝r fel├óketlerle ba┼ča ├ž─▒kmak i├žin yeterli kaynaklar─▒ olmamas─▒ y├╝z├╝nden zararlar─▒ da, yine her zamanki gibi, daha fazla olacakt─▒r.

Su ├žekilmesi yoluyla su kaynaklar─▒n─▒n t├╝kenmeye ba┼člamas─▒ g├╝n├╝m├╝zde ├Ânemli bir sorun halini alm─▒┼čt─▒r; ├Ârne─čin ├ťrd├╝n Nehri’nden sulama i├žin su ├žekilmesi ├ľl├╝ Deniz’in de seviyesinin d├╝┼čmesine yol a├žm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle, zaman zaman b├╝t├╝n g├Âller i├žin su hacminin artt─▒r─▒lmas─▒yla ilgili olarak akarsular─▒n y├Ân├╝n├╝, yata─č─▒n─▒ de─či┼čtirmek ya da deniz suyunun t├╝nel ya da kanallarla i├žeri girmesine izin vermek ┼čeklinde ├Âneriler getirilmektedir. Bu t├╝r planlar aras─▒nda Zambezi gibi b├╝y├╝k orta Afrika nehirlerinden su transfer ederek Kalahari’deki tuz g├Âllerini suya bo─čma d├╝┼č├╝ncesi; Akdeniz’in suyunu ├ľl├╝ Deniz ya da Katlara Depresyonu’na transfer projesi; ve Zaire-├çad projesi say─▒labilir. Akarsulara m├╝dahalenin artmas─▒, onlar─▒n bazen denize varmadan kurumalar─▒na yol a├žabilmektedir. ├ľrne─čin Huang-ho (Sar─▒ Nehir) s─▒k s─▒k Sar─▒ Denize varmadan kurumaktad─▒r. 1995 y─▒l─▒n─▒n ba┼č─▒nda bir kez denizden 620 km i├žeride kuruyup kalm─▒┼čt─▒. Amerika Birle┼čik Devletleri’nin ├Ânemli nehirlerinden Colorado (Kanyonu meydana getiren nehir) art─▒k Kaliforniya K├Ârfezi’ne ender olarak varabilmekte, genellikle Arizona ├ç├Âl├╝’nde bir yerlerde kaybolmaktad─▒r. Avustralya’da otoriteler Murray-Darling akarsu sistemindeki suyun yaln─▒zca d├Ârtte birinin denize ula┼čt─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒─č─▒nda, ├žift-^ ├žilerin su ├žekimlerini durdurmu┼člard─▒.

Mexico City

┼×ehirsel su ├žekimine ├Ânemli bir ├Ârne─či Mexico City olu┼čturur: Mexico City’-nin en ├žok bilinen yan─▒ hava kirlili─či, daha az bilineni ise 20 milyonluk metropolisin ├ž├Âkmekte olu┼čudur. 1940 ile 1985 aras─▒nda ┼čehrin merkezi 7 metreden daha fazla ├ž├Âkm├╝┼č durumdayd─▒. ┼×ehir, 1521′de eski Aztek ba┼čkentinin yerine, g├Âl ├╝zerine yap─▒lm─▒┼čt─▒. ┼×ehrin ├ž├Âkme nedeni ise, hemen y├╝zeyin alt─▒ndaki suyun y├╝zlerce kuyudan a┼č─▒r─▒ bi├žimde ├žekilmesiydi; bu d├Ânem boyunca yeralt─▒ su seviyesi 32 m azalm─▒┼čt─▒. En iyi korunmu┼č ├ževrede bile bu kadar b├╝y├╝k miktarda insan toplanmas─▒n─▒n yerel kaynaklar─▒ ┼čiddetle zorlayaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. Mexico Ciry’nin ├žok uygun bir ortama sahip oldu─ču da s├Âylenemez; asl─▒nda, d├╝nyadaki di─čer ┼čehirlerden ├žok daha tehlikeli bir ├ževrede yer almaktad─▒r.

Su kirlili─či yeni bir ┼čey de─čildir. Fakat istenmeyen bir durumdur; enfeksiyon yoluyla hastal─▒klar─▒n yay─▒lmas─▒na yol a├žar, insan ve hayvanlar─▒ zehirleyebilir, k├Ât├╝ kokular ve g├Âr├╝nt├╝ler verir, sudaki canl─▒larla ilgili ekonomik faaliyetleri olumsuz etkiler. ─░nsanlar taraf─▒ndan yarat─▒lan su kirlili─činin nedenleri ve ┼čekilleri ├žoktur. Baz─▒lar─▒ ┼č├Âyle grupland─▒r─▒labilir: (l)Kanalizasyon at─▒klar─▒ ve di─čer oksijen harcayan at─▒klar; (2)enfekte ajanlar; (3)organik kimyasal maddeler; (4)di─čer kimyasal ve madensel maddeler; (S)sedimentler; (6)radyooktif maddeler; (7)─▒s─▒ (termal kirlilik). Su kirlili─činin bu tipik belirtilerinin hemen t├╝m├╝ Avrupa’n─▒n en b├╝y├╝k nehri Rhein’da g├Âr├╝lmektedir. Bir s├╝redir ├že┼čitli yollarla temizlenmeye ├žal─▒┼č─▒lan Rhein Nehri, ─░svi├žre’den do─čdu─čundan itibaren 1,200 km boyunca d├╝nyan─▒n geli┼čmi┼č ├╝lkelerinin en b├╝y├╝k sanayi alanlar─▒ndan ge├žerken kirlenir ve bu kirlilikle birlikte Hollanda’dan denize d├Âk├╝l├╝r. Bu uluslararas─▒ nehir, denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ Hollanda’ya da l milyon kg tuz, arsenik, c─▒va, kur┼čun, bak─▒r, ├žinko, krom ve ba┼čka kimyasal maddeler, a┼č─▒r─▒ miktarda organik at─▒k, az miktarda radyoaktif madde ta┼č─▒makta ve termal kirlenmeyi de beraberinde getirmekte ve bu y├╝zden de “Avrupa’n─▒n la─č─▒m─▒” olarak an─▒lmaktad─▒r. Rhein’daki kirlilikten en ├žok Hollanda’n─▒n etkilenme nedeni ise, ├╝lkenin al├žak olmas─▒ ve di─čer ├╝lkelerin aksine sulama suyunu da Rhein’dan almas─▒d─▒r (Fransa ve Almanya almaz; Almanya’n─▒n sanayi tesislerinin y├╝zde 7’sinin Rhein’a yak─▒n olmas─▒ y├╝z├╝nden Rhein’dan sanayi yararlan─▒r; Meijer 1978-1979). Fransa ve Almanya Rhein nehrinin temizlenmesi konusunda yapt─▒klar─▒ anla┼čmaya g├Âre nehri 2000′Ier ba┼člar─▒nda som bal─▒─č─▒ ├╝retilebilecek hale getireceklerdi.

YER┼×EK─░LLER─░N─░N DE─×─░┼×T─░R─░LMES─░

Gerek ┼čekil gerekse s├╝re├ž ├╝zerinde insan─▒n etkisi ├žok b├╝y├╝kt├╝r. ─░nsan “do─črudan antropojenik s├╝re├žler” denilen yollarla bilerek ve isteyerek yer ┼čekillerine m├╝dahale etmektedir: in┼čaat faaliyetleriyle yeri gev┼četmekte, s─▒k─▒┼čt─▒rmakta, topra─č─▒ y─▒─čmakta, tara├žalaf yapmakta, s├╝rmektedir; kaz─▒ yoluyla kesmekte, i├žini bo┼čaltmakta, kraterler yaratmaktad─▒r; hidrolojik m├╝dahaleyle su bast─▒rmakta, baraj, kanal in┼ča etmekte, suyu drene ederek denizden arazi kazanmakta, k─▒y─▒ korumas─▒ yapmaktad─▒r. “Dolayl─▒ antropojenik s├╝re├žler”e. de erozyon ve sedimantasyonu h─▒zland─▒rmakta (tar─▒msal faaliyetler, bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n kald─▒r─▒lmas─▒, ├Âzellikle yol in┼čaat─▒ ve ┼čehirle┼čme yoluyla); ├ž├Âkme meydana getirmekte (madencilik, hidrolik, termokarst yoluyla); yama├žlar─▒ bozmakta (heyelana, h─▒zlanan toprak ak─▒┼č─▒na yol a├žarak); ve deprem yaratmaktad─▒r (baraj g├Âlleri gibi dolgu alanlar─▒ olu┼čturarak ve fay hatlar─▒n─▒ zorlayarak). Ancak “dolayl─▒ antropojenetik s├╝re├žler”‘m etkisi, do─čal s├╝re├žleri h─▒zland─▒rmas─▒ndaki rol├╝ bak─▒m─▒ndan o kadar kolay tan─▒mlanamaz ya da g├Âzlenemez.

Do─čal co─črafi g├Âr├╝n├╝m ├╝zerinde insan─▒n yapt─▒─č─▒ de─či┼čiklikler do─čal g├╝├žler taraf─▒ndan yap─▒lanlarla k─▒yasland─▒─č─▒nda ├žok k├╝├ž├╝k kal─▒yorsa da, yerel ├Âl├žekte bu t├╝r de─či┼čimler ├žok ├Ânemli olabilmektedir. Binlerce y─▒ldan beri ├že┼čitli ama├žlarla yer ┼čekilleri ├╝zerinde yap─▒lan de─či┼čikliklerin ba┼č─▒nda tar─▒m ama├žl─▒ olanlar gelmektedir. ├ľrne─čin bir├žok tar─▒m toplumunda ek bir tar─▒msal mek├ón yaratmak ├╝zere, erozyonu da en az alt d├╝zeyde tutabilmek i├žin, da─č ve tepelerin yama├žlar─▒n─▒ adeta dev basamaklar halinde tara├žaland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu t├╝r tara├žalara en ├žok do─ču ve g├╝neydo─ču Asya’da (pirin├ž yeti┼čtirilmek ├╝zere su bast─▒r─▒lm─▒┼č olarak), Andlar─▒n yama├žlar─▒nda Peru’da, Yemen’de, L├╝bnan’da ve daha az olarak da Akdeniz havzas─▒nda ─░talya ve Yunanistan’da rastlan─▒r. B├╝t├╝n bu b├Âlgelerde tara├žalar ger├žekten muhte┼čem g├Âr├╝nt├╝ler verirler (┼čimdi bunlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝n k─▒rdan ┼čehre g├Â├ž nedeniyle terk edildi─čini ve tahrip oldu─čunu da belirtmek gerekir; en g├╝zel ├Ârneklerinin bulundu─ču Filipinler’de Banau’daki tara├žalar─▒ h├╝k├╝met turizm amac─▒yla onarmak i├žin ┼čimdi milyonlarca $ harcayacak). ─░nsanlar, keza, tar─▒msal alan kazanmak ├╝zere g├Âllerine drene etmi┼člerdir, batakl─▒klar─▒ ve gelgit alanlar─▒ kurmu┼člard─▒r.

Madencili─čin neden oldu─ču ├ževre bozulmas─▒n─▒n da ├žok b├╝y├╝k ve geri d├Ân├╝lmez oldu─čunu eklemek gerekir. T├╝m do─čal kaynaklarla ili┼čkili sorunlarda oldu─ču gibi, madencilikte de faaliyetin yap─▒s─▒ gere─či ├ževre bozulmalar─▒ meydana gelmektedir. Madenleri ├ž─▒karabilmek i├žin, daha ├Ânce de─čindi─čimiz, da─člar─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒, bunlar─▒n ├╝zerindeki ekosistemlerin bozulmas─▒ yan─▒nda, bir├žok madende ortaya ├ž─▒kan art─▒k maddelerin (c├╝ruf) da─člar halinde y─▒─č─▒lmas─▒ gibi ├ževre bozulmalar─▒ meydana gelirken, ormanc─▒l─▒kta da oldu─ču gibi, yerel halk─▒n madencilik faaliyetlerinden zarar g├Ârmesi de toplumsal bozulmalara ve sorunlara yol a├žar.

─░n┼čaatlar yoluyla yer ┼čekillerinin y├╝zy─▒llardan beri de─či┼čtirilmesi, ├Âzellikle Ortado─ču gibi b├Âlgelerde olu┼čturulan toprak y─▒─č─▒nlar─▒ (h├Ây├╝k, t├╝m├╝l├╝s) arkeologlar i├žin verimli bilgi kaynaklar─▒d─▒r. G├Âl ya da denize yak─▒n yer alan ┼čehirlerin ├žo─ču da -├Âzellikle de Japon ┼čehirleri ve Hong Kong gibi ┼čehirsel arazi s─▒k─▒nt─▒s─▒ i├žinde olanlar- denizden arazi kazanmak ├╝zere dolgu yoluyla ┼čehirleri b├╝y├╝tmektedirler. Ancak bu alanlarda ├Ânemli miktarda arazi kazan─▒l─▒rken bazen zengin bal─▒k alanlar─▒ ya da ekolojik bak─▒mdan de─čerli batakl─▒klar da ortadan kalkabilmektedir. ├ľrne─čin dar bir kara par├žas─▒yla anakaraya ba─članan bir yar─▒mada ├╝zerinde kurulmu┼č olan Boston arazi talebini denizin doldurulmas─▒yla kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒r. Batakl─▒klardan ba┼člayarak yar─▒madan─▒n her iki taraf─▒nda arazi elde etmek i├žin doldurma i┼člemi yapmak ├╝zere de tepeler d├╝zlenerek malzeme elde edilmi┼čtir.

Yer ┼čekillerinin de─či┼čtirilmesi sonucu olu┼čan ├Ânemli olaylardan birisi de ├ž├Âkmelerdir. Bununla birlikte, t├╝m ├ž├Âkmeler insan─▒n etkisi sonucu olu┼čmaz. Ancak karstik alanlarda oldu─ču gibi, ├Ârne─čin madencilik yoluyla karst─▒n suyunun ├žekilmesi, ya da baz─▒ ┼čehirlerde oldu─ču gibi, yeralt─▒ suyunun ├žekilmesi ├ž├Âkme olay─▒na yol a├žabilmektedir. ├ľrne─čin G├╝ney Afrika’da alt─▒n madencili─činin su gerektirmesi y├╝z├╝nden, yerel su tablosu 300 m’den fazla azalm─▒┼č, alttaki kil vb. malzemenin kurumas─▒yla da, sonu├žta can kayb─▒na da yol a├žan, 30 m derinli─činde 55 m’lik bir delik halinde ├ž├Âkme meydana gelmi┼čtir. Benzeri olaylar bir├žok madencilik alan─▒nda ya┼čanmaktad─▒r.

Yeralt─▒ suyunun ├žekilmesiyle de ├ž├Âkmelere rastlanmaktad─▒r. ┼×ehirlerde bunun en b├╝y├╝k ├Ârne─či, biraz ├Ânce de─činilen Mexico City’dir; Kaliforniya Central Valley’de yeralt─▒ suyunun ├žekilmesinden do─čan ├ž├Âkme ise 8.5 m’dir. Gaz ya da petrol ├žekilmesi de ├ž├Âkmeleri artt─▒rmaktad─▒r. Bunun kl├ósik ├Ârne─či ise Los Angeles’dir ve 1928 ile 1971 aras─▒nda Wilmington petrol yataklar─▒n─▒n i┼čletilmesi (ve 913 milyon varil petrol, 484 milyon varil su ve y├╝zlerce metrek├╝p do─čal gaz ├žekilmesi) sonucu 9.3 m’lik ├ž├Âkme meydana gelmi┼čtir -sorun y├╝z milyonlarca dolara tuzlu su enjekte edilerek giderilmi┼čtir.

─░KL─░M DE─×─░┼×─░KL─░KLER─░

─░nsanlar hava ko┼čullar─▒nda ya da iklimde baz─▒ de─či┼čiklikler yapma arzusunu daima duymu┼člarsa da, 1940′larda kuru buz ve g├╝m├╝┼č iyodid ile bulut tohumlama teknikleri geli┼čtirilinceye kadar pek ├Ânemli ad─▒mlar at─▒lamam─▒┼čt─▒. Bu tekniklerle birlikte ya─čmur ve kar yapay olarak ya─čd─▒r─▒labilmeye ba┼čland─▒. Her ne kadar b├╝y├╝k umutlar─▒n ger├žekle┼čmesi m├╝mk├╝n olmad─▒ysa da, bu teknikler bir├žok ├╝lkede h├ól├ó kullan─▒lmakta; ├Âzellikle de baz─▒ hava limanlan ├╝zerindeki bulutlar─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒nda, hatta b├╝y├╝k orman yang─▒nlar─▒ s─▒ras─▒nda da s├Ând├╝rme ├žal─▒┼čmalar─▒na yard─▒mc─▒ olarak s─▒k s─▒k ba┼čvurulmaktad─▒r. G├╝n├╝m├╝zde d├╝nyada ├ževre de─či┼čiklikleriyle ilgili belki de en b├╝y├╝k ├žabalardan birisi kuzey enlemlerde g├╝ne┼č radyasyonunu artt─▒rma yolunda Rus bilim adamlar─▒n─▒n s├╝rd├╝rd├╝kleri deneylerdir. ┼×ubat 1993′de bir Rus uydusunun uzaya sekiz ince al├╝minyum ve plastik par├žadan olu┼čan 20 ri─▒ ├žap─▒nda yelpazeye benzer bir ayna yerle┼čtirmeleri (─▒┼č─▒k zay─▒f kald─▒ ve ├žabuk ge├žtiyse de) uzun Rus gecelerini daha fazla ─▒┼č─▒kland─▒rma yolundaki devaml─▒l─▒─č─▒ sa─člayacak ilk giri┼čimdi ki, para bulunursa, bunda h├ól├ó ─▒srarl─▒lar.

┼×EH─░R ─░KL─░M─░

“┼×ehir, insan─▒n habitat’s i├žindeki de─či┼čimleri ba┼člatma ve kontrol etme kapasitesinin timsalidir” demektedir Detvvyler ve Marcus (1972). B├Âyle bir kontrol├╝n belirginle┼čti─či bir yol da ┼čehir iklimlerinin incelenmesinde yatmaktad─▒r. Bir k─▒rsal alanda araba s├╝rerken, bir metropoliten alana yakla┼č─▒ld─▒─č─▒nda, ┼čehri daha profili g├Âr├╝nt├╝ye gelmeden ├Ânce hissedebiliriz. ┼×ehirleraras─▒ karayollar─▒ ek ┼čeritlerle geni┼člemeye ba┼člar; trafik yo─čunla┼č─▒r. Farkl─▒ bir hava ortaya ├ž─▒kar; g├Âky├╝z├╝ bulutlan─▒r; e─čer yerde kar varsa rengi griye d├Âner ya da t├╝m├╝yle ortadan kalkar. G├Âr├╝┼č mesafesi yok olur. Derin bir nefes almakta g├╝├žl├╝k ├žekilir. Ama bu hikayenin ├Âtesine ge├žmektir; asl─▒nda hava kirlili─činden de daha ├Ânemli bir ┼čeyler meydana gelmektedir.

┼×ehirle┼čme ┼čehir iklimini ├že┼čitli yollardan de─či┼čtirir. Birincisi ┼čehirle┼čme arazinin fiziksel y├╝zeyini, ├Âzellikle binalar in┼ča ederek ve yerin ├╝st├╝n├╝ kaplayarak araiziyi su ge├žirmez k─▒lma.─░kincisi; ┼čehirli insan ve faaliyetleri ├že┼čitli yollardan iklim bak─▒m─▒ndan ├Ânemli miktarlarda ─▒s─▒ ├╝retirler. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝; fonksiyonlar─▒ vas─▒tas─▒yla ┼čehirler havaya b├╝y├╝k miktarlarda d├╝zg├╝n partik├╝ller katarlar.

K├ťRESEL ISINMA VE OZON TABAKASI SORUNU

D├╝nya iklimi, esas olarak, karalar ve okyanuslarla uzay bo┼člu─ču aras─▒nda ince bir hava tabakas─▒ olan atmosferle ba─člant─▒l─▒d─▒r. Ya┼čam─▒m─▒z i├žin atmosfere ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒m─▒z vard─▒r: Soluyaca─č─▒m─▒z oksijen buradad─▒r; g├╝ne┼čin zarar verici etkisine kar┼č─▒ kalkan g├Ârevi g├Âr├╝r; s─▒cakl─▒klar─▒ yumu┼čat─▒r; okyanuslardan karalara nem ta┼č─▒y─▒p topraklar─▒ ve su kaynaklar─▒n─▒ canland─▒rarak tar─▒msal ├╝r├╝nleri ve ormanlar─▒ ayakta tutar. Atmosferin b├╝y├╝k bir kendini yenileme, temizleme kapasitesi vard─▒r. 1883′de Endonezya’daki Krakatau volkan─▒ patlad─▒─č─▒nda ├ževreye 10 km3 ta┼č ve k├╝l p├╝sk├╝rtm├╝┼čt├╝. ├ť├ž g├╝n boyunca b├Âlge tam bir karanl─▒kta kalm─▒┼č; patlamadan do─čan toz Yerk├╝re’nin etraf─▒n─▒ ku┼čatm─▒┼č ve y─▒llar sonra bile canl─▒ renklerde g├╝nbat─▒mlar─▒ yaratm─▒┼čt─▒. Ama atmosfer temizlenmi┼č ve patlaman─▒n t├╝m izleri yok olmu┼čtu. 1980′de kuzeybat─▒ Amerika Birle┼čik Devletleri’nde patlayan Mount St.Helens volkan─▒ da, ├žok daha k├╝├ž├╝k ├Âl├žekte de olsa, yukar─▒ atmosferde d├╝nyan─▒n etraf─▒n─▒ ku┼čatan bir volkanik toz bulutu yaratm─▒┼čt─▒. Yine, atmosfer k─▒sa zamanda temizlenmi┼čti. Atmosferde insan─▒n yaratt─▒─č─▒ kirlilik ise, do─čal olan─▒n tersine, ├žok daha uzun s├╝reli, belki de kal─▒c─▒ sonu├žlar do─čurmaktad─▒r.

─░ki y├╝z y─▒ld─▒r s├╝ren sanayile┼čme patlamas─▒ troposferde muazzam miktarlarda kirlilik birikmesine yol a├žm─▒┼čt─▒r. Ama, baz─▒ ara┼čt─▒r─▒c─▒lara g├Âre, insan faaliyetlerinin esas olarak 1950′lerden beri atmosfere verdi─či gazlar─▒n ve ba┼čka kirleticilerin atmosferdeki kirlenmeyi s├╝rekli artt─▒rmas─▒, k├╝resel ─▒s─▒nmay─▒ daha da artt─▒ran “sera” etkisi (greenhouse effect) yapm─▒┼čt─▒r. Sera etkisi, insan faaliyetlerinin sonucu olarak, tropikal ormanlar─▒n yanmas─▒ndan sanayi kirlili─čine kadar de─či┼čen yollarla atmosferi tahmin edilemeyecek derecede etkilemesiyle meydana gelmektedir. Kimyasal g├╝breler, i├žte─▒n yanmal─▒ motorlardan ├ž─▒kan emisyonlar, otlatma faaliyetleri, pirin├ž tarlalar─▒ her ├že┼čit yang─▒nlar ve insanlar─▒n ormanlar─▒ ortadan kald─▒rd─▒─č─▒ yerlerde onaya ├ž─▒kan termitlerin (ve de batakl─▒klar─▒n, ├ž├Âpl├╝klerin) ├╝retti─či metan gaz─▒ndan ba┼čka, karbon i├žeren yak─▒tlar─▒n (fosil yak─▒tlar) kullan─▒m─▒ da karbondioksit miktar─▒n─▒ artt─▒r─▒r. A─ča├žlar karbondioksitin b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ emdikleri i├žin, ormanlar─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒ da bu art─▒┼ča katk─▒da bulunur. Bu yolla da atmosferin ├╝st katlar─▒ndaki ozon tabakas─▒ incelerek atmosfer de─či┼čtirilmektedir.

Sera etkisinin anahtar gaz─▒ olan ve 1958┬ĺden beri ├Âl├ž├╝len karbondioksitin atmosferde her on y─▒lda %2 oran─▒nda artt─▒─č─▒ hesaplanmaktad─▒r.

K├╝resel ─▒s─▒nma buzullar─▒n h─▒zla erimelerine ve deniz seviyesinin y├╝kselmesine yol a├žabilecektir.

AS─░T YA─×MURU

Asit ya─čmuru da yak─▒n zamanlarda en ├žok u─čra┼čt─▒ran antropojenik ├ževresel sorunlardan birisi haline gelmi┼čtir. Bu deyim, nemli ya da kuru asit malzemenin atmosferden yery├╝z├╝ne ya─čmas─▒, y─▒─č─▒lmas─▒n─▒ ifade etmektedir. Asit ya─čmuru en ├žok ya─čmurla s─▒k─▒ ba─člant─▒ g├Âstermekle birlikte, asit malzeme karla, k─▒ra─č─▒yla, sisle de yery├╝z├╝ne d├╝┼čebildi─či gibi, gaz ve partik├╝l olarak kuru ┼čekilde de yery├╝z├╝ne ula┼čabilmektedir.

Asit ya─čmurunun k├Âkeni hakk─▒nda bir fikir birli─či yoktur; fakat fabrika ya da ta┼č─▒tlardan ├ž─▒kan s├╝lf├╝rdioksit ve nitrojendioksit emisyonlar─▒ oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Havadaki nemle birle┼čince de er-ge├ž yery├╝z├╝ne d├╝┼čecek s├╝lf├╝r ve nitrik asitleri olu┼čtururlar. Logaritmik ├Âl├žekle 0-14 pH aras─▒nda belirlenen bir ├Âl├žekte en d├╝┼č├╝k de─čerler asiditeyi, y├╝ksekler de alkaliniteyi g├Âsterir. G├╝n├╝m├╝zde 4.5 pH’dan daha d├╝┼č├╝k (bunun alt─▒ndaki de─čerlerde ├žo─ču bal─▒k ├Âl├╝r) ya─č─▒┼č kaydedilmi┼čtir; asit sisindeki en d├╝┼č├╝k rekor d├╝zey ise 1.7 ile (normal ya─č─▒┼čtan 8,000 kez daha asitli) 1982′de Kaliforniya’da kaydedilmi┼čti.

A.B.D.’nin do─čusunda ve Kanada’da y├╝zlerce g├Âlde son ├žeyrek y├╝zy─▒lda asit ya─čmuru birikmesi nedeniyle ya┼čam durmu┼čtur. Asit ya─čmurunun ormanlardaki kesin etkisi tam a├ž─▒klanamam─▒┼čt─▒r; d├╝nyadaki a─ča├žlar─▒ ├Âld├╝rd├╝─č├╝ne dair deliller ise a├ž─▒kt─▒r. ─░nsan sa─čl─▒─č─▒ ve ├╝r├╝nler de tehlike alt─▒ndad─▒r; hatta binalar ve an─▒tlar bile tahrip olmaktad─▒r. ├ľrne─čin Roma ve Atina gibi tarihi ┼čehirlerde daha ├Ânceki 24 y├╝zy─▒l i├žinde hi├žbir ┼čey olmayan mermer an─▒tlar, ├žeyrek y├╝zy─▒lda erimeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. ├çin, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k s├╝lf├╝r bak─▒m─▒ndan zengin maden k├Âm├╝r├╝ t├╝keticisi ├╝lkedir ve h├╝k├╝met asit ya─čmurunun ormanlara, tar─▒msal ├╝r├╝nlere ve binalara milyarlarca dolarl─▒k zarar vermesinden sonra tehlikeyi ancak anlam─▒┼čt─▒r.

G├ľRSEL K─░RL─░L─░K

├ça─č─▒m─▒z─▒n giderek ├Ânemli bir sorunu haline gelen “g├Ârsel kirlilik” co─črafya mesle─činde geleneksel bir inceleme konusu de─čildir. Bu konu ├╝zerinde ilk kez 1972 y─▒l─▒nda bir sempozyum d├╝zenleyerek ├žal─▒┼čmaya ba┼člayan co─črafyac─▒lar, “g├Ârsel kirlilik” ya da “├žirkinlik” sorununu bir “akademik s─▒cak patates” olarak nitelemi┼člerdir (Lewis, Lovventhal ve Tuan 1973). ├ç├╝nk├╝ bu husus, her ┼čeyden ├Ânce, bakan ki┼činin g├Âzlerinde ve kafas─▒nda olu┼čan bir estetik meselesidir. Co─črafyac─▒lar─▒n ├žo─čunlu─ču, g├Ârsel bozulma hakk─▒nda uzun zamand─▒r ayn─▒ fikirde olduklar─▒ halde, bu sorun ├╝zerine yazmaktan ├Âzenle ka├ž─▒nm─▒┼člard─▒r. Bunun belki de bir nedeni, konunun kayganl─▒─č─▒ ve ele al─▒n─▒┼č g├╝├žl├╝─č├╝yd├╝. Fakat, ├ževredeki bozulmas─▒n─▒n h─▒zlanmas─▒ ve ├žirkinle┼čmenin artmas─▒ bir├žok ki┼či ve kurulu┼ču oldu─ču gibi, co─črafyac─▒lar─▒ da ├Âfkelendirmekte ve s─▒k─▒nt─▒ya sokmaktad─▒r. ├ľzellikle de Amerikal─▒ co─črafyac─▒lar, “Amerika’n─▒n g├╝zelliklerinin tahrip edilmesinin halk─▒ rahats─▒z etti─či ve ya┼čam─▒n ├Ânemini tehdit etti─čini ve bununla m├╝cadele etmede, zaten g├Ârevi mek├ónla ilgili olgular─▒ incelemek olan, co─črafyac─▒lara b├╝y├╝k i┼č d├╝┼čt├╝─č├╝”n├╝ ileri s├╝rerek, bu konu ├╝zerinde ├žok daha fazla durmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.

“G├Ârsel kirlilik” s─▒k s─▒k da baz─▒ hastal─▒klara benzetilmi┼čtir (Levvis 1973); bir salg─▒n hastal─▒k gibi bu da h─▒zla yay─▒lmakta ve ├žo─ču kez de geriye d├Ând├╝r├╝lememektedir. Arada s─▒rada kendi kendisini ortadan kald─▒rabilirse de yollardaki eski ├žirkin i┼čaret levhalar─▒n─▒n ya da i├žecek kutular─▒n─▒n yava┼č yava┼č ├Âlmesi gibi- ├žo─čunlukla yok olmamaktad─▒rlar -sonsuza kadar bozulmayacak plastik malzemeden yap─▒lanlar, al├╝minyum i├žecek kutular─▒ gibi ya da ┼čehirlerde art─▒k geri d├Ân├╝lemeyecek yap─▒lanmalar gibi. Levvis, bir k─▒rsal manzaran─▒n b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ tahrip etmek i├žin en g├╝venilir (!) yolun buras─▒n─▒n bir “ticari zon” olarak ayr─▒lmas─▒, sonra asfaltlanmas─▒ ve ├╝zerine ya sanayi tesisleri ya da modern al─▒┼čveri┼č merkezleri in┼ča edilmesi ve sonra da ortas─▒na indirimli benzin istasyonlar─▒ oturtularak birer “antroposentrik ├ž├Âl” haline d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesi oldu─čunu yaz─▒yor. On y─▒l bile beklemeye gerek kalmadan, ┼čehirlerin kenarlar─▒nda ya┼čand─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝─č├╝m├╝z olaylar zinciri art─▒k bu ├ževreyi de tamamen d├Ân├╝┼č├╝me u─čratacak; “├žirkinlik”, arkas─▒nda i┼če yaramaz alanlar b─▒rakarak, orta├ža─čdaki ├Âld├╝r├╝c├╝ veba hastal─▒─č─▒ gibi h─▒zla yay─▒lacakt─▒r. Fakat, ├žirkinlik, aynen veba gibi, art─▒k son derece demokratik bir olgu haline de gelmi┼č gibi g├Âr├╝nmektedir.

Sonu├ž olarak: ─░nsan─▒n yery├╝z├╝n├╝ de─či┼čtirme giri┼čimleri, mek├ón─▒n insan─▒n yarar─▒na kullan─▒m─▒n─▒ sa─člarken, bir yandan da ├ževrenin bazen geri d├Ând├╝r├╝lemez bi├žimde de─či┼čtirilmesine, bunun sonucunda da ├ževresel sorunlara yol a├žmaktad─▒r. D├╝nyan─▒n kenarda kalm─▒┼č, hen├╝z modem ya┼čam tarz─▒n─▒n en d├╝┼č├╝k d├╝zeyde girdi─či ya da hi├ž girmedi─či alanlar─▒ndaki, say─▒lar─▒n─▒n yakla┼č─▒k 250 milyon dolay─▒nda oldu─ču san─▒lan “yerli” n├╝fusu (”ilk insanlar” da deniliyor) olan halklar─▒ da ├ževre sorunlar─▒ndan rahats─▒z olmaktad─▒rlar. Da─člar, kutuplar, ├ž├Âller vb. gibi “D├╝nyan─▒n sonu” da denilen bu kenar alanlarda ya┼čayan insanlar, ├Ârne─čin Quebec’deki Cree, Arktik b├Âlgelerdeki Inuit ve Inu, Malezya’daki Penan ve Martu gibi halklar ulus devletle ya da ya┼čad─▒klar─▒ siyasal s─▒n─▒rlar i├žindeki egemen k├╝lt├╝rle birlikte kabul edilemezler. Bu k├╝lt├╝rel farkl─▒l─▒klar─▒n korunmas─▒ da giderek olanaks─▒zla┼čmaktad─▒r. Bir Aztek atas├Âz├╝ “kurba─ča, i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ havuzun suyunu i├žmez” derken, insan i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ d├╝nyan─▒n suyunu kirletmekten geri durmamaktad─▒r.

Kategori: Genel k├╝lt├╝r


Rasgele...


Destekliyoruz arkada■ - arkadas - partner - partner - arkada■ - proxy - yemek tarifi - powermta - powermta administrator - Proxy