I. Hizmet İçi Eğitim Kavramı
12 Temmuz 2007
I. HİZMET İÇİ EĞİTİM KAVRAMI
HİZMET İÇİ EĞİTİMİN TANIMI
Hizmet içi eğitim, özel ve tüzel kişilere ait işyerlerinde, belirli bir maaş veya ücret karşılığında işe alınmış ve çalışmakta olan bireylere görevleri ile ilgili gerekli bilgi, beceri ve tutumları kazanmalarını sağlamak üzere yapılan eğitimdir.
Hizmet içi eğitim, kişilerin hizmetteki verim ve etkinliklerinin arttırılmasını, gelişmeye yol açan bilgi, beceri ve tutumların zenginleştirilmesini amaç edinen ve kurumların genel çalışma düzenini sürekli olarak etkileyen eğitimdir. (Türk Dil Kurumu, 1974, s.86).
Hizmet içi eğitim, sektör ayrımı yapılmaksızın, tüzel ve özel kişilere ait işyerlerinde, belirli bir maaş ve ücret karşılığı görevlendirilmiş ve çalışmakta olan kişilere yapılan eğitimdir. Hizmet içi eğitimin genel amacı, üretilen mal veya hizmette emek faktörüne düşen payın verimliliğini arttırmak üzere insanların gerekli bilgi, beceri ve tutumları kazanmalarıdır (Tanyeli, 1970, s.9).
Hizmet içi eğitim yolu ile bireye özellikle işinin gerektirdiği mesleki bilgi, beceri ve tutumlar kazandırılır. Mesleki eğitimin temel görüşü, çoğunlukla bireyi faydalı bir işe hazırlamak sözü ile ifade edilebilir. Bu görüş, mesleki eğitimden yararlanmış olan bireyin, yararlanmamış olana kıyasla daha iyi bir ekonomik geleceğe ulaşabileceğinin dolaylı bir ifadesidir.
HİZMET İÇİ EĞİTİMİN GENEL AMAÇLARI
Bir eğitim programı için amaçlarının saptanması, daha sonra yapılacak çalışmalara yön vereceğinden, başlangıç ve çıkışı belirleyeceğinden önem taşımaktadır. Amaçlar genel olarak, eğitim programının yapısını, işlenecek konuları, işleme yöntemlerini, eğitim teknolojisini ve sonunda yapılacak değerlendirmeyi saptamaya yardım eder. amaç, ulaşılması istenilen hedef, gaye veya sonuç olarak tanımlanabilir. Eğitim sürecinde amaç, bireyin davranışında meydana getirilmesi istenilen değişikliktir. Bu nedenle amaç bir bakıma elde edilebilecek, sağlanabilecek, sonuç olarak görülür. Amaçların özellikleri aşağıda yazılı şekilde özetlenebilir (Mager, 1967, s.24).
Eğitimin amacı, kapsamın tanımlanması veya özetinden çok, kastedilen sonucu tanıtır.
Eğitim programlarının tümüne ilişkin amaçlar, çeşitli özel ifadelerden oluşur.
En yararlı şekilde tanımlanan amaç, bunu seçen kimsenin öğretim maksadını iletir.
Amaç, öğrencinin ne yapacağını tanımlayan davranış terimleri ile ifade edilir.
Planlı yapılacak her etkinlik için amaçların önceden saptanmış olması zorunludur. Amaç belirlenmeden, ulaşılması istenilen hedef, elde edilmesi arzulanan sonuç belli olmadan yapılacak çalışmalar hakkında karar verilmesi ve sonunda da bir değerlendirme yapılması olanaksızdır. Hizmet içi eğitimin genel amaçları saptanırken aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurulmalıdır.
Hizmet içi eğitimin amaçları, kurumun amaçları içinde yer almalı ve sistem amaçlarını bütünleştirmelidir.
Saptanan hizmet içi eğitim amaçları kendi içinde tutarlı olmalıdır.
Amaçlar, hizmet içi eğitim yolu ile sağlanacak davranışları tanımlamalıdır.
Hizmet içi eğitim amaçları, var olan olanaklarla ulaşılabilecek nitelikte olmalıdır.
Amaçlar, hizmet içi eğitiminin sonuç ve ürününü ortaya koymalıdır.
Amaçlar tanımladığı davranışlar bakımından ölçülebilecek nitelikte olmalı, elde edilen sonucu karşılaştırmaya olanak vermelidir.
Hizmet içi eğitimin amaçları, bireylerin yeteneklerine uygun ve ilginç olmalıdır.
Hizmet içi eğitimin amaçları, bireylerin gereksinmelerini de kapsamalı ve karşılamalıdır.
Hizmet içi eğitimin amaçları, birey gereksinmeleri ve sistem hedefleri ile tutarlı olmalıdır.
Hizmet içi eğitimin amaçları geliştirilebilecek nitelikte olmalıdır.
Hizmet için eğitimin planlamasına başlamadan önce genel amaçların saptanması gerekir. Genel amaçlar, hizmet içi eğitimin yapılacağı kurumun politikasına ve amaçlarına uygun olarak bir sistem bütünlüğünü koruyacak, kendi içinde tutarlı ve temel gereksinmeleri karşılayacak şekilde saptanır. Hizmet içi eğitimin genel amaçları sınırlı olmamakla birlikte aşağıda on beş madde halinde sıralanmıştır.
Personele gerekli bilgi, beceri ve tutumların kazandırılması.
Kurumda görevli personelin yeteneklerinin belirlenmesi ve istenilen yönde geliştirilmesi.
Personelin moralinin yükseltilmesi, güdülenmesi ve isteklendirilmesi.
Personelin güven duygusunun geliştirilmesi, hizmet içinde yükselme olanağının sağlanması.
Personel hareketliliği, devamsızlık, uyuşmazlık ve disiplin olaylarının azaltılması.
Personelin özlük haklarını edinmesinde ve göreve ilişkin düşünce ve duyguların gelişmesinde, görev, yetki ve sorumlulukların bilinmesinin sağlanması.
Personelin kurum yararına bilimsel inceleme ve araştırma yapma istek ve yeteneklerinin geliştirilmesi.
Kurumda karşılaşılan anlaşmazlıkların, güvensizlik ve dengesizliklerinin giderilmesini sağlayacak ilişkileri kurma yeterliklerinin kazandırılması.
Kurumun her kademesinde görev alabilecek nitelik ve nicelikte eleman bulundurulması.
Kurumda etkili haberleşme, insan ilişkileri, işbirliği ve koordinasyonun sağlanması.
Yeniliklere ve gelişmelere uyum sağlanması, iş usullerinin geliştirilmesi.
Üretilen mal veya hizmetin nitelik, nicelik ve verimliliğinin arttırılması.
İş hata ve kazalarının azaltılması, iş güvenliğinin sağlanması.
Kurumda kontrol ve denetim yükünün azaltılması.
Kurumun içinde bulunduğu çevrede saygınlığının arttırılması.
HİZMET İÇİ EĞİTİMİN GEREKLİLİĞİ
Çağımızda insan yaşamını etkileyen unsurlar günden güne artış göstermektedir. Bunlardan en önemlileri, teknolojik, ekonomik ve sosyal gelişmeler ile oluşturdukları sorunlardır. İnsanın içinde bulunduğu topluma uyum sağlayabilmesi, rolünü oynayabilmesi için öğretim kurumlarında gerekli bilgi, beceri ve alışkanlıklar kazandırılır. Bilimsel nitelik taşıyan gelişmeler, öğretim kurumlarında yapılan eğitimin ilersinde ve ötesinde değişik amaçlı programları gerektirmektedir. Hızla değişen bir toplumun ve mesleğin koşullarını evvelce görmüş oldukları öğrenim ile karşılamakta zorluk çeken personelin hizmet içinde yetiştirilmesinin zorunluluğu gün geçtikçe artmaktadır. Aslında eğitimin amaçlarından biri, eğitimin sürekliliğini sağlamaktır. Bu açıdan bakıldığında hizmet içi eğitiminin gerekliliği aşağıda beş madde ile özetlenebilir.
Okul eğitimi, bireyin tüm yeteneklerini ortaya çıkartıp yönlendirmeye yeterli değildir. Bu nedenle birçok insanın işe başladıktan sonra gizli kalan yeteneklerini geliştirdikleri görülür. Bireyin bazı yetenekleri hizmet içinde yetiştirilerek geliştirilebilir.
Her meslek alanında yalnız okulda kazandırılan bilgiler ile çözümlenemeyecek sorunlarla karşılaşılabilir. Bu gibi durumlarda, kurumdaki işine uyum sağlayabilmesi için çalışan insan eğitime gereksinme duyar.
Toplumun, kültürel, sosyal ve ekonomik yapısı sürekli olarak değişmekte ve gelişmektedir. İnsanın bu değişmelere uyumu eğitim yolu ile sağlanabilir.
Bilim ve teknolojik gelişmeler her meslek alanına yeni bilgi, teknik ve araçlar getirmekte, çalışanları bu bakımdan öğrenmeye, yetişmeye zorlamaktadır. Bu zorlama, kuşkusuz hizmet içi eğitimini gerekli kılar.
Çok pahalı olan makine ve cihazların kullanılmasını gerektiren bir yetiştirme programını, genellikle devlet okullarında sağlanamaz. Ayrıca üretim veya hizmet alanı tek ya da az olan endüstri ile ilgili bilgi ve beceri isteklerini karşılaştıracak programlar örgün eğitim sisteminde yer almaz. Bu tür yetiştirme eksiklikleri hizmet içi eğitim yolu ile giderilebilir.
Her kurum önceden saptadığı personel politikasına uygun biçimde çeşitli yöntemler uygulanarak personelini seçer ve görevlendirir. İşe yeni alınan personelin bir kısmı kısa zamanda kendiliğinden uyum sağlar ve başarılı olabilirse de özellikle görevin gerektirdiği davranış değişikliğini meydana getirmek için yetiştirilmesinde yarar vardır. Aslında kurumların büyük bir kısmında hizmet içi eğitim programları uygulanmıyorsa da personel işi ile ilgili bilgi, beceri ve tutumu kendi kendine, üstleri ve arkadaşlarının yardımı ile kazanmaktadır. Yapılan bir inceleme, İktisadi Devlet Teşekküllerinde hizmete yeni alınan üniversite mezunlarının aşağıdaki konularda yeterli olamadıklarını ortaya koymuştur (Erkmen, 1966, s.182).
Birey veya gruplar arası ilişki ve işbirliğini sağlama.
Ücret sistemi, işçi-işveren, memur-amir ilişkilerini düzenleme.
Sosyal alanlarda yetişenler için fen ve matematik bilgilerini uygulama.
Teknik alanlarda yetişenler için sosyal ve hukuk bilgilerini uygulama.
Okuma, yazma ve araştırmaya karşı ilgi duyma, alışkanlık kazanma.
Yararlı olma istemi, hizmet aşkı, dinamizm ve heyecan taşıma.
Göreve karşı yeterince ilgi duyma, işin değerini verme ve önemseme.
Sorumluluk duygusu ve olumlu görüş ile düşünüyü geliştirme.
Okulda bulunduğu sırada endüstriyi düşünen öğrenciler, ilk işe girdiklerinde, kendi değerlerinin, kazandıkları bilgilere değil, fakat öğrenme ve uygulama yeteneklerine göre saptanacağını bilmeleri gerekir. Olaylar ve rakamlar kitaplarda, raporlarda, kompüter kartlarında saklanabilir. Öğrenimini tamamlayıncaya kadar bir gencin elde ettiği bilgilerin bir kısmı unutulabilir ve bir kısmının yararlılığı azalabilir. Bu nedenle insana işin gerektirdiği bilgiyi, beceriyi ve alışkanlığı hizmet içinde kazandırma çalıştığı işte başarı için ilk koşuldur. Okul öğretimi insan eğitiminin ancak bir kısmını sağlar. Bir alanda yapılan ihtisas öğrenimi ise bu eğitimin daha küçük, fakat önemli bir parçasını oluşturur (Randall, 1965, s.21).
HİZMET İÇİ EĞİTİMİNDE İLKELER
Hizmet içi eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması sonunda sağlanacak başarının derecesi, program varlığının belirli nedenlere dayanma durumu ile yakından ilişkilidir. Eğitsel çalışmalarda esas alınacak nedenler, sistemin amaçları ve ilgili bazı teorilerdir. Hizmet içi eğitiminin kendine özgü özellikleri vardır. Bu nedenle, ilkelerin ortaya konulması ve kriterlerin geliştirilmesi zorunludur. İlke, teorinin bir parçası, sistemin işleyişine yön veren bir kavramdır. Belirli alanda yapılacak çalışmalara, değerlendirmelere ve gelişmelere rehberlik eden bir dayanak niteliğindedir (Alkan, 1973, s.83). Hizmet içi eğitim etkinliklerinde aşağıda maddeler halinde yazılan ilkelerin göz önünde bulunması gerekir.
Hizmet içi eğitim programları hazırlanırken personelin yetenekleri ve yeterlikleri, öğrenim durumları, işteki özgeçmişleri göz önünde bulundurulur.
Hizmet içi eğitim programları, katılan personelin psikolojik ve sosyolojik gereksinmelerine, sorunlarına ve beklentilerine uygun biçimde geliştirilir.
Kurumda her alan ve kademede çalışan personelin yetiştirilmesi için öğretim programları birey ve birimler arası ilişki ve işbirliğini sağlayacak şekilde düzenlenir.
Kısa sürede uygulamalı olarak yürütülecek öğretim programları, bireyleri hizmet içi eğitimin gerekliliğine ve yararına inandıracak ve kanıtlayacak şekilde hazırlanır.
Hizmet içi eğitimi programları iş veya hizmetin gerektirdiği davranış değişikliği veya yeni davranışlar kazandırabilecek nitelikte hazırlanır ve uygulanır.
Hizmet içi eğitimi için öğretim yöntemi ve araçları personelin durumu ve kurumun olanakları göz önünde tutularak saptanır.
Hizmet içi eğitimi, personelin yeteneklerini geliştirmesine, moralini yükseltmesine ve kurum içinde üst pozisyonlara ilerlemesine olanak sağlar.
Hizmet içi eğitimin amaçları saptanırken, plan hazırlanır ve uygulanırken kurumun amaç ve politikası göz önünde tutulur ve uygun olmasına önem verilir.
Hizmet içi eğitim, kurumda üretilen mal veya hizmetin kalitesini yükseltmesine verimliliğin arttırılmasına, hata ve kazaların azaltılmasına yardımcı olur.
Hizmet içi eğitimi, kurum içinde iletişimi, işbirliğini ve koordinasyonu sağlar, yönetimde karşılaşılan güçlükleri azaltır.
Hizmet içi eğitim programlarının uygulanması esnasında ve sonunda ölçme ve değerlendirme yapılır, sonuçlar yorumlanır. Bu sonuçlar sistemin geliştirilmesi için kullanılır.
HİZMET İÇİ EĞİTİMİN ÖZELLİKLERİ
Hizmet içi eğitimi, bir kurumla yasal sözleşme veya anlaşma yaparak göreve başlamış olan insanlar için planlanan ve uygulanan eğitim türüdür. Bu eğitim, yapıldığı kuruma, alana, seviyeye, kullanılan yönteme ve katılan bireylere göre isim alır. Her alan ve kademedeki hizmet içi eğitimin genel özellikleri aşağıda gösterilmiştir.
Hizmet içi eğitimin amaçları, kurumun amaç ve politikasına uygun olarak seçilir.
Hizmet içi eğitim gereksinme duyulduğu zaman planlanır ve hazırlanan eğitim programı uygulanır.
Hizmet içi eğitim genellikle kısa zamanda tamamlanacak şekilde programlanır.
Hizmet içi eğitimde özellikle bireylere beceri kazandırılması gerektiğinden kurumda ve işbaşında yapılır.
Hizmet içi eğitime katılan personel yetişkin insandır. Yetişkinler eğitiminin özellikleri dikkate alınır.
Hizmet içi eğitim, personele işinde başarılı olmasını sağlaması amacına yönelik olduğundan meslek eğitimi niteliği taşır.
Hizmet içi eğitimine katılan yetişkinlerin yaşları, öğrenim alan ve seviyeleri farklılık gösterir.
Hizmet içi eğitiminde yetiştirilecek bireylerin nitelikleri göz önünde tutularak küçük homojen gruplar oluşturulur.
Hizmet içi eğitiminde öğretim genellikle uygulamalı olarak yapılır.
Hizmet içi eğitimi programının değerlendirilmesinde eğitilen personelin görüşlerinden yararlanılır.
HİZMET İÇİ EĞİTİMİNİN SAĞLADIĞI YARARLAR.
Bir kurumda hizmet içi eğitimin sağlayacağı yararları maddeler halinde sıralamak oldukça güçtür. Ancak amaçları saptanarak yapılan etkinliklerden beklenecek yararlar, amaçların kapsamında gizli olarak bulunur. Hizmet içi eğitimi sonunda yapılan değerlendirmeler ile, bireye ve kuruma sağlanabilecek veya elde edilmiş yararlar saptanabilir. Yararları ve sağlama derecelerini sayısal verilere elde etme olasılığı varsa da çoğunluğu için kanıtlayıcı açıklama yapmak zordur. Bu zorluğun bir nedeni davranışların duygusallığın etkisinde kalmasıdır. Hizmet içi eğitimi, genellikle bireye işi için gerekli bilgi, beceri ve alışkanlıkları kazandırmak amacı ile yapıldığından, eğitim programı bir bakıma meslek eğitimidir. Bu nedenle meslek eğitiminden beklenen yararlarla çok yakın bir ilişkisi olduğu görülür ve değerlendirmesi de aynı yaklaşımla yapılır. Hizmet içi eğitiminin sağladığı yararların iki boyutundan biri kurumsal, diğeri bireysel olarak aşağıda maddeleştirildiği şekilde sıralanabilir.
Kurumsal Yararlar
Üretilen mal veya hizmetin kalitesi artar.
Üretimde verimlilik artışı sağlanır.
Kusurlu üretim ve dolayısıyla zayiat azalır.
Kurumun kendisini yenilemesi kolaylaşır.
İş metotlarının geliştirilmesi kolay olur.
Yenilik ve geliştirmelere kolaylıkla uyulur.
İş güvenliği sağlanır, iş kazaları azalır.
Amortisman, bakım ve onarım giderleri azalır.
Kurum hizmet ettiği toplumda saygınlık kazanır.
Kurumda iletişim ve ilişkilerin sağlanması kolaylaşır.
Üst kademe veya alanlara personel hazırlanır.
Personel arası anlaşmazlıklar ve disiplin sorunları azalır.
Personelin işinden ve başkalarından şikayeti eksilir.
Personel devamlılığı ve hareketliliğinde azalma olur.
Kontrol ve nezaret işlem ve yükü hafifler.
Bireysel Yararlar
Bireyin işinde güven duygusu gelişir, artar.
Bireyin morali yükselir, huzurlu çalışma sağlanır.
Hizmet içinde kurumda yükselme olasılığı artar.
Bireyin işinde memnuniyetsizliği azalır.
İşyerinde insan ilişkilerinde gelişme olur.
İş arkadaşları arasındaki iletişim daha kolaylaşır.
Başka işleri de yapabilir, yeterlik kazanılır.
Geleceğe daha güven ve ümitle bakılır.
Kurum içinde ve dışında saygınlık kazanılır.
Öğrenme yolu ile bireysel doyum sağlanır.
İşinde sınama-yanılma süresi kısalır.
İş arkadaşları arasında uyuşmazlıklar azalır.
Birey işinde isteklenir ve güdülenir.
Rahat ve emin iş yapma olanağı sağlanır.
İş kazalarının nedenlerini bilir, kendisini koruyabilir.
Kamu kuruluşlarında uygulanan hizmet içi eğitim programlarının gerçekleştirmeye çalıştığı amaçlarla ilgili yapılan bir araştırmada sıra ile, a) Görevlerin daha iyi yürütülmesinin sağlanması, b) Örgütte verimliliğin arttırılması ve somut yararlar elde edilmesi, c) Personelin bir üst göreve hazırlanması, d) Personelin öğrenme ve gelişme istemlerinin karşılanması, amaçlarına ulaşıldığı yargısına varılmıştır (Canman, 1979, s.73). Bu sonuçlar incelendiğinde, kurumsal boyut ile ilgili yararların öncelik aldığı görülür.
HİZMET İÇİ EĞİTİMİN SINIRLILIKLARI
Bir kurumda çalışan personel için yapılan hizmet içi eğitim, kuruma ve bireylere çeşitli yararlar sağlar. Aslında amaç olarak tanımlanan yararların sağlanacağına inanılmazsa kuşkusuz, eğitim külfetine katlanmak gereksizdir. Hizmet içi eğitim, üretimde en önemli faktör olan insan gücünün etkinliğini arttırma amacına yönelik olarak yapılır ve bu amaca hizmet eder. ancak bir kurumda karşılaşılan tüm sorunların hizmet içi eğitim yolu ile çözümlenebileceğini, bireyde meydana getirilen davranış değişikliğinin her yerde devam edebileceğini düşünmek veya beklemek bir bakıma gerçek ile bağdaşmaz. Amacın hayal ürünü olmasını önlemek, ölçülebilirlik ve gerçekleşebilirlik ilkesine uygun olmasını sağlamak üzere aşağıdaki sınırlıkların göz önünde bulundurulmasında yarar vardır (Tutum, 1976, s.1319).
Eğitim ihtiyacı ve amacı saptanmadan yapılırsa yarar sağlanamaz. Hizmet içi eğitim ihtiyacı personelin yeterliği ile beklenen yeterlik arasında farkı ortadan kaldırmak üzere planlanır. İhtiyaç duyulmadan ve amacı belirlenmeden yapılan eğitimin değerlendirilmesi olanak dışıdır. Böyle bir durumda değerlendirme yapılamayacağına göre, eğitimin yararlılık ve etkinlik derecesi saptanamaz ve hakkında bir yargıya varılamaz.
Bireylerin amaç ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulmadan yapılan eğitimden olumlu sonuç alınamaz. Yapılan eğitimde temel amaç kurumsal verimi arttırmaya yönelik olabilir. Ancak eğitilen birey isteklendirilmeden, ekonomik, sosyal ve duygusal ihtiyaçları karşılanmasını sağlayamayan veya kolaylaştırmayan bir eğitim programının diğer boyutları çok iyi olsa da başarı sağlanamaz. Hizmet içi eğitim programına katılacak olan bireyin benim bu çalışma sonunda kazancım ne olacaktır? sorusuna, kendini az da olsa doyurabilecek bir yanıt verebilmesi gerekir.
Hizmet içi eğitim programı, personelin temel bilgi ve beceri seviyesine uygun değilse başarı sağlanamaz. Eğitim programına katılacak yetişkinlerin öğrenim dereceleri, işteki özgeçmişleri, yaş grupları ve eğitim ihtiyaçları göz önünde tutulmadan hazırlanan programın uygulanması olanaksızdır. Aslında öğrenim kademeli olarak basitten zora, yalından karmaşığa doğru yapılmalıdır. Bu kural dikkate alınmadan yapılan eğitim yararlı olmaz.
Bir kurumdaki organizasyon bozukluğundan doğan sorunlar hizmet içi eğitim ile çözümlenmez. Bir kurumda örgüt yapısı hatalı oluşturulmuş ve bu nedenle iletişim, işbirliği ve koordinasyonda düzensizlik ve aksaklıklar varsa, hizmet içi eğitim yolu ile kazandırılan bilgi ve becerinin uygulanmasına olanak sağlanmıyorsa, beklenen derecede yararlanılması düşünülemez.
Hatalı personel politikası, hizmet içi eğitimin yararlılık derecesini azaltır. Kurum içinde çeşitli kademelere personel atanırken, kurum içinde yetiştirilme başarı ve yeterlik durumları göz önünde bulundurulmuyorsa, personelin isteklendirilmesi ve güven duygusunun geliştirilmesi güçleşir. Personel öğrenim görmesinin kendine bir yarar sağlayacağına kuşku ile bakar ve önemsemeyebilir.
Gerekli potansiyele sahip olmayan bireylere yapılan eğitim ile başarı sağlanamaz. Hizmet içi eğitim personelin gizli kalmış yeteneklerini ve potansiyelini geliştirir, ancak yeni bir potansiyel yaratamaz. Bir bakıma personel politikasının yapısal eksikliği ile ilişkili olan bu durumlarda, yetiştirilen personelden beklenen başarı ve iş verimi sağlanamaz.
Hizmet içi eğitim kurumda yalnız bir kademeye yapılmış ise beklenen yarar sağlanamaz. Hizmet içi eğitim çeşitli kademelerde bulunan personelin yapacağı iş veya görevi ile ilgili bilgi ve beceri yanısıra iletişim, işbirliği ve koordinasyon tekniklerinin de geliştirilmesi beklenir. Bir alan veya kademede çalışanların yetiştirilmesi iletişimin sağlanmasına olanak vermez ve bu nedenle de beklenen sonuç alınamaz.
Hizmet içi eğitimde görevin gerektirdiği nitelikte elemanlar görevlendirilmemiş ise başarılı öğretim yapılamaz. Eğitim programına katılan yetişkin zamanın değerlendirilmesini sarfettiği çabanın karşılığını almak ister. Öğretici eleman gerekli yeterlikleri kazanmamış ise yetişkinin öğrenme ihtiyaç ve arzusunu karşılayamayacak ve öğrenim istenilen düzeyde olamayacaktır.
Birey hizmet içi eğitimin gerekliliğine inanmıyor ve benimsemiyorsa başarılı bir öğretim yapılamaz. Bireyin eğitime karşı istek duyması ve yararına inanması için somut örneklerle, başkalarının ilerlemesine nasıl katkıda bulunduğunu, iş güvenliği ve gelir sağladığını görmesi gerekir.
Hizmet içi eğitim programları değerlendirilmemiş ise yararlılık derecesinden bahsedilemez. Hizmet içi eğitim programlarının etkinlik derecesi ile katılanların başarı dereceleri çeşitli yöntemlerle ölçülür ve sonuçlar yorumlanarak bir hükme varılır. Değerlendirme yapılmaksızın başarı ve amaçları gerçekleştirme derecesi hakkında objektif bir karar değil, sadece görüş ve kanaat belirtilebilir.
KURUMLARDA EĞİTİM BİRİMLERİNİN GÖREVLERİ
Devlet memurları kanunu, kurumlarda çalışan personelin hizmet içinde yetiştirilmesinden sorumlu bir örgüt biriminin kurulmasına öngörmüştür (Madde:215). Bu yasa hükmü uyarınca kamu ve gerekliliği nedeni ile kamu iktisadi ve özel kuruluşlarda hizmet içi eğitim etkinliklerini yürütecek birimler oluşturulmuştur. Bu birimlerin başlıca görevleri, sınırlı olmamakla birlikte aşağıda yazılı maddelerle açıklanabilir.
Kurumda çalışan personelin var olan durumdaki ve gelecekteki hizmet içi eğitim ihtiyacını saptamak.
Personelin hizmet içi eğitim ihtiyacını karşılamak üzere uzun ve kısa süreli planları hazırlamak.
Hizmet içi eğitimin amaçlarına uygun olarak yıllık program ve uygulama ilkelerini belirlemek, bütçesini hazırlamak.
Yıllık programda yer alan hizmet içi eğitim için öğretim programlarını hazırlamak ve geliştirmek.
Hizmet içi eğitim programlarının uygulanmasında kullanılacak araç ve gereçleri sağlamak.
Her programın uygulanacağı yer, zaman ile süreyi belirlemek, uygun öğretim ortamı yaratmak.
Her programa öğrenci olarak katılacak personeli saptamak, duyuru yapmak ve katılacakları gruplamak.
Öğretim programlarının uygulanmasında öğretici olarak yararlanılabilecek elemanları saptamak, gerekirse öğreticilik formasyonu kazandırmak ve görevlendirmek.
Hizmet içi eğitim programına öğrenici ve öğretici olarak katılan personelin yatma, yemek, ağırlama ve sosyal etkinlikler gibi ihtiyaçlarını karşılamak.
Hizmet içi eğitim programları için hazırlanan bütçeye göre gerekli para ve kaynakları sağlama yol ve biçimlerini belirlemek.
Öğretim programlarının plana göre uygulanmasını sağlamak ve her aşamasında izlemek.
Hizmet içi eğitim ile ilgili iletişim ve koordinasyonu, ilgililerin katkı ve desteklerini sağlamak, sürdürmek.
Öğretim programlarının başlangıcında, uygulanışı sırasında ve sonunda gözlem ve ölçmeler yaparak katılanların başarılarını değerlendirmek.
Kurumun etkinlik alanı ve hizmet için eğitimle ilgili araştırmalar yapmak, yapılmış olanları izlemek ve yararlanmak.
Kurumda çalışan personelin kendini geliştirmelerine yardımcı olacak yayınlar yapmak, kaynakları hazır bulundurmak.
II. HİZMET İÇİ EĞİTİM İHTİYACININ SAPTANMASI
HİZMET İÇİ EĞİTİM POLİTİKASININ BELİRLENMESİ
Hizmet içi eğitim, kurumun amaçlarına ulaşmasında en etkili araçlardan birisi olarak görülür. Kurumun mal veya hizmet üretiminde, en fonksiyonel olan üretim faktörü insan ve onun emeğidir. Bu nedenle kurumda hizmet içi eğitim politikasının kurumun personel politikasıyla çok yakın ilişkisi vardır. Kurumun özellikle uzun vadeli planları, üretime yönelik hedeflere ulaşmak üzere izlenecek personel politikasını da kapsar. Buna göre kurumun çalışma planının uygulanabilmesi için gerekli olacak personelin nitelik ve niceliği, sağlama şekli belirlenir. İşe alınan personele, görevin gerektirdiği yeterliklerin kazandırılması, özellikle boşalan veya açılan kadrolara kurum içinden personelin yükseltilerek, terfi ettirilerek atanması, hizmet içi eğitim ve personel politikasının ortak olan ilkesidir.
Bir kurumda, eğitim sorununa dışarıdan çözüm yolu bulmak güç ve çoğunlukla olanaksızdır. Bu nedenle, kurum, hizmet içi eğitim çalışmalarının amacına ulaşmasına yardımcı olacak ve temel bir belge niteliğini taşıyacak şekilde hizmet içi eğitim politikası saptanır ve yazılı olarak belirlenirse, aşağıda maddeleştirilen yararlar sağlanır (Tanyeli, 1970, s.12).
Kurumda yapılacak hizmet içi eğitimin amaçları, beklenen yararlar ve sonuçlar açıklıkla ortaya konur.
Hizmet içi eğitimi planlamak, öğretim programını hazırlamak, uygulamak ve değerlendirmekle görevli personelin etkinliklerine rehberlik eder.
Hizmet içi eğitimin planlanması ve yürütülmesinde kurum birimlerine düşen görev ile sorumluluklar açıklık kazanır.
Hizmet içi eğitimi ile ilgili komünikasyon, koordinasyon ve işbirliği hususunda karşılaşılabilecek sorunlar azalır.
Kurumda yapılacak hizmet içi eğitimi çalışmalarının ve sonuçlarının değerlendirilmesi daha kolay olur.
Eğitim amaçları ve ilkeleri ile ilgili olarak kamu oyunun sağlanması kolaylaşır.
Çeşitli baskı gruplarının hizmet içi eğitim üzerinde olumsuz baskıları azalır veya kalkar.
Hizmet içi eğitimi süreklilik kazanır, değişen koşullar, yenilikler ve gelişmelerin gerektirdiği yetiştirmeyi öngörür.
Hizmet içi eğitim ihtiyacının kolay anlaşılmasına ve görülmesine olanak sağlar, bu aşamada yapılacak çalışmaları kolaylaştırır.
Hizmet içi eğitim programlarında, öncelik sırasının saptanmasına, kısa ve uzun vadede planlanmasına olanak sağlar.
Hizmet içi eğitim çalışmalarını olumsuz yönde etkileyecek kararların alınmasını önlemede yardımcı olur.
Yapılan hizmet içi eğitimin objektif olarak değerlendirilmesini ve sonuçların kullanılmasını kolaylaştırır.
HİZMET İÇİ EĞİTİM İHTİYACININ AÇIKÇA BELLİ OLDUĞU DURUMLAR
Kurumda hizmet içi eğitimin zorunlu olduğunu gösteren belirtiler yanısıra, aşağıdaki durumlarda gereksinme olduğu açıkça görülür ve karşılanması için yetiştirme programı hazırlanarak uygulanır.
Kuruma yeni personel alınması: Çeşitli seçme yöntemleri uygulanarak kuruma yeni personel alındığında, özellikle teknik bilgi ve beceri gerektiren görevleri yerine getirecek personel için görevin gerektirdiği yeterlikleri kazandırmak üzere hizmet içi eğitim yapılır.
Personelin üst kadrolara hazırlanması: Kurumun örgüt yapısında veya kadrosundaki değişikliğin gereksinim gösterdiği personeli sağlamak üzere hizmet içi eğitim yapılır. Kurumda çalışan personelin başarılı olması ve kadro olanaklarının el vermesi halinde üst pozisyonlarda görevlendirilmesi kurum ve personelin amaçları arasında yer alır.
Kurumda üretim faktörlerinin değişmesi: Mal veya hizmet üretiminde kullanılan malzeme, makine ve diğer araçlarda değişiklik yapıldığında, personelin yeni teknikleri uygulamak üzere gerekli yeterlikleri kazanması için hizmet içinde yetiştirilir.
Kurumda iş veya görev değişikliği olması: Çeşitli nedenlerle personelin işini değiştirmesinin zorunlu olması halinde yeni iş veya göreve uyum bağlayabilmesi için hizmet içinde yetiştirilmesi gerekir.
III. HİZMET İÇİ EĞİTİMİN PLANLANMASI
HİZMET İÇİ EĞİTİMİN TÜRLERİ
Bireye verilecek eğitimin türü, yeteneğine uygun ve aynı zamanda toplumdaki bir mesleğin, belirli kademesine yetiştirecek şekilde seçilmelidir. Eğitim sisteminin temel amacı veya fonksiyonu, toplumda kabul edilebilen yollarla, bireyin uyumunu sağlamaktır. Aynı zamanda sosyal ve ekonomik değişim ile gelişimin gerektirdiği bilgi, beceri ve tutumu kazandırmak, bireylerin doyurulması, değer, inanç ve diğer kültürel etkinliklerle toplumun gelişmesini de sağlamaktır. Eğitimin bu iki temel fonksiyonu ve yerine getiren eğitim türü ile beklenen sonuçları aşağıdaki şekil ile açıklanabilir (Goldhammer, 1972, s.107).
Hizmet içi eğitimin türü uygulama evrelerine göre sınıflandırılabilir. Kurumda çalışan personelin yetiştirilmesinde, personelin istihdam durumu göz önünde bulundurulur. Bu açıdan bakıldığında dört grupta toplanabilir (Taylor, 1966, s.9).
Hizmete Yeni Giren Personel İçin Yapılan Eğitim
Bu eğitimde amaç, bireyin çalışacağı kurumu, politikasını, iş ve uğraşı alanını, ürününü, birlikte çalışacağı personeli, görev, yetki ve sorumluluklarını tanıması, iş ve göreve ilişkin hizmet öncesi yetişme eksikliklerini gidermesidir.
Çalışmakta Olan Personel İçin Yapılan Eğitim
Kurumda çalışan personelin yaptığı işle ilgili yeniliklerin, gelişmelerin gerektirdiği bilgi, beceri ve tutumu kazandırmak üzere yapılır. Bu eğitim yolu ile personelin yetenekleri geliştirilir ve üretimde verimlilik arttırılır.
Kurumda Görevli Değiştirilecek Personel İçin Yapılan Eğitim
Kurumun iş alanı veya üretim sistemindeki zorunlu değişiklik, çalışmakta olan personelin görevinin değiştirilmesini gerektirir. Personelin yeni görevinin gerektirdiği yeterlikleri kazanması ve kadrolamanın kolay yapılabilmesi için hizmet içi eğitim programı uygulanır.
Üst Kademelere Yükseltilecek Personel İçin Yapılan Eğitim
Bir kurumda çalışan birey, yeteneklerini geliştirerek ilerlemek ister. Kurumun olanakları ölçüsünde bu istemleri karşılanır. Personelin yükseltilmesi söz konusu olan kademede, rollerini oynayabilmesi, görevini yerine getirebilmesi ve başarılı olabilmesi için önceden yetiştirilmesi gerekir.
Kurumda personeli üst kademelere hazırlamak için yapılacak hizmet içi eğitim gereksinmesini belirlenirken, statik ve dinamik durumlar analiz edilir. Statik durumda sadece durumun hangi alan ve kademelerde elemana ihtiyacı olduğu saptanır. Dinamik durumda, kurumun gelişmesi göz önünde tutulur ve gelecekte alacağı örgüt modeli ve organizasyonunun ihtiyaç duyacağı eleman saptanır. Bu alan ve kademelerin görevlerine göre hazırlanan hizmet içi eğitim programları ile personel yetiştirilir (Taylor, 1966, s.12).
Hizmet içi eğitim programları uygulandığı yere göre sınıflandırılır. Hizmet içi eğitimin nerede yapılacağının saptanmasında öğretici elemanlar, yetiştirilecek personel, eğitimde kullanılacak araçlar ve kurumun olanakları dikkate alınır (Ekdemir, 1972, s.18). Hizmet içi eğitim programları amaç ve koşullara göre iş başında ve iş dışında uygulanır.
İş Başında Hizmet İçi Eğitim
Kurumun personelini işyerinde yetiştirmesidir. Genellikle uygulamaya yönelik davranış değişikliği beklendiğinde, kurum içinden görevlendirilen öğreticiler tarafından yürütülür. Bir kademedeki yöneticinin kendisi ile birlikte çalışanları yetiştirmesi iş başında yapılır. Kuruma yeni giren personelin yetiştirilmesinde de bu tür hizmet içi eğitimden yararlanır.
İş Dışında Hizmet İçi Eğitim
Planlanan hizmet içi eğitim için kurumun olanakları sınırlı veya yoksa hizmet içi eğitim iş dışında yapılır. Ayrıca programın uygulanmasında gözlem yapılması, iki veya daha fazla kurum personelinin aynı programa katılması gerekiyorsa bu tür hizmet içi eğitim yapılır. Özellikle bilgisel alandaki amaçlara ulaşmak üzere yapılacak eğitime katılanların bu süre içinde kurumdaki işlerinden ayrılmış olmaları tüm zaman ve çabalarını eğitime ayırabilmeleri bakımından yararlıdır. İş dışındaki eğitim, kurumların iş yeri dışındaki özel eğitim merkezlerinde, öğretim kurumlarında, konaklama tesislerinde yapılabilir.
KAYNAKÇA
Başaran, İbrahim Ethem, Eğitim Psikolojisi, Bilim Matbaası, Ankara, 1978.
Çağlar Doğan. Başarının Ölçülmesi ve İstatistik Metotlarla Değerlendirilmesi, Ayyıldız Matbaası, A.Ş. Ankara, 1970.
Ertürk, Selahattin. Eğitimde Program Geliştirme. Hacettepe Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1972.
Taymaz, Haydar. Eğitimin Değerlendirilmesi Mesleki ve Teknik Öğretim, Sayı 242, Ankara, Nisan 1973.
Turgun, Fuat. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları, Nüve Matbaası, Ankara, 1977.
Tutum, Cahit. Eğitim Çalışmalarının Değerlendirilmesi, Eğitim Yöneticileri Semineri, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1967.
Varış, Fatma. Program Geliştirme, Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları No: 53, Ankara, 1976.
Kategori: Eğitim