Kıymetli Evrak Hukuku
12 Temmuz 2007
Kıymetli evrak hukuku
Kıymetli evrağın tanmı, Usurları ve sonuçları
Tanım:
TTK557 Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki, bunlarda mündemiç olan hak senetten ayrı olarak dermeyen edilemediği gibi, başkalarına da devredilemez.
Tanımdan kıymetli evrağın unsurları aşağıdaki gibi sıralanabilir.
Kıymetli evrak bir senettir.: Bu itibarla kıymetli evraka karşı ileri sürülebilecek iddia ve müdafaların yazılı olması gerekir.
Kıymetli evrakda hak senede bağlanmıştir. Hakkı senetten ayrı mütaala etmek olanaksızdır. Hak adeta senede çivilenmiştir bunu iki sonucu vardır.
A: hakkın istenebilmesi için mutlaka senedin ibrazı gerekir.
B: hakkın devredilebilmesi için senedin de mutlaka devredimesi gerekir.
Kıymetli evrak bu özellikleri itibariyle adi senetlerden daha başka hükümlere tabi tutulmuştur. Borçlu evrakı ibraz edene borcunu ödemek mecburiyetindedir.İbraz olmaksızın borcunu ödeyen boçlu sonradan evrağı ibraz edene bir kez daha ödeme yapnak mecburiyetinde kalır. ,
Ayrıca borçlu emre yazılı bir senedin vadesinde yaptığı ödeme dolayısıyla , sadece şeklen meşru hamilin senedi ibraz edip etmediğini incelemek durumundadır. Bu şekli inceleme sonunda meşru hamil gördüğü kimseye borcunu ödeyen borçku borcundan kurtulur; yeter ki bu ödeme hile veya ağır kusur sonucu olmasın. Borçlu senedin vadesi gelmeden ödemede bulunur ve sonradan senedin meşru hamili ortaya çıkarsa, yeniden ödemek zorunda kalır.
Kıymetli evrakda borç borçlunun ikametgahında ödenir. Kıymetli evrak suratle devreder borçlunun senedin kimin elinde bulunduğunu bilmesine , devredenin senedin kimlerin eline geçtiğini izlemesine imkan yoktur. Bu yüzden borç borçlunun bulunduğu yerde ödenir.
Kıyemtli evrağın ziyaı da adi senetleri oranla özel hükümlere tabi tutulmuştur. Zayi olmuş bir sened ile ilgili bir hakkın istenebilmesi için, senedin yerine geçmek üzere , mahkemeden alınmış iptal kararının ibraz edilmesi gerekir.
Her ne kadar kıymetli evrakda hak senede bağlanmışsa da bu durumun istisnası vardır.
İSTİSNA: Menkul kıymetlerin senede bağlanmadan ihracı ve tedavülünü sağlayan kaydi değer sistemi bu kuralın istisnasıdır. Bu sistemde kıymetli evrak niteliğindeki menkul kıymetlerin bir senede bağlanması söz konusu değildir. Bu sistemde senette mündemiç olan hak senet fiilen gösterilmeden ya da devredilemeden de kullanılabilecek veya devredilebilecektir. Ülkemizde sermaye piyasası araçlarında mündemiç olan hakların, senede bağlanma zorunluluğu olmaksızın bilgisayar ortamında özel hukuk tüzel kişiliğini haiz bir Merkez tarafından tutulması öngörülmüştür.
Kıymetli Evrakın Tasnifi
Senette Mündemiç bulunan hak yönünden:
hisse senetleri:
emtia senetleri
alacak senetleri:
2)Kıymetli Evrağın İhdasına Sebep Olan hukuki muamele ile ilişkişi yönünden:
a)illetten mücerret kıymetli evrak: Bu konuda doktrinde iki değişik görüş vardır.
a.1) Kıymetli evrakın doğumuna ilişkin asıl hukuki ilişki, kıymetli evrakı etkilemez. Taraflar arasındaki asıl hukuki ilişki , satım sözleşmesi, ödünç verme sözleşmesi gibi sözleşmelerdir. Kıymetli evrak da bu gibi bir hukuki ilişki sebebiyle düzenlenmiş olabilir. Ancak asıl borç ilişkisindeki sakatlıktan kıymetli evrak etkilenmez. Bu itibarla asıl borç ilişkisindeki sakatlıktan ötürü kıymetli evrağın iadesi istenemez. Ancak senedin iptali davası açılabilir. Bu sorunu defi lerle karıştırmamak gerekir.
a.2) Bu görüş kıymetli evrakın illetten mücerretliği ilkesinin defilerle aynı anlamda mütalaa edildiği de görülmektedir. Örneğin A ile B arasındaki asol hukuki ilişki sakat ise, bu sakatlık ancak asıl borç ilişkisi dolayısıyla dava sırasında ileri sürülebilir. A bu senedi C ye devrederse ,A şle B arasındaki asıl borç ilişkisine bağlı defiler, bu ilişki senedi izlemediği için C ye karşı ileri sürülemeyecektir. Bu görüş taraftarları ,defilerin C ye karşı ileri sürülememesinin nedenini , senedin illetten mücerretliğine bağlamaktadırlar.
Bu son görüş tarzında , kıymetli evrağın illetten mücerretliği ile defiler müesseselerinin birbirlerine karıştırıldığı kabul edilebilir. Senedin son hamiline karşı borçlunun asıl borç ilişkisine bağlı olarak defileri ileri süremeyeceği keyfiyeti , senetin illetten mücerretliği ilkesinden ayrı olarak,TTK da düzenlenmiştir. Bu duruma göre kambiyo senetleri illetten mücerret senetlerdir. Fakat defiler konusu Nama yazılı senetlerde emre ve hamiline yazılı senetlerden daha farklı bir şekilde düzenlenmiştir. Nama yazılı senetler alacağın temliki yoluyla devredildiklerine göre; borçlu son hamile karşı doğrudan doğruya asıl borç ilişkisinee dayanan defielri ileri sürebilecektir. Halbuki emre ve hamile yazılı senetlerde borçlu son hamile kaşı doğrudan doğruya asıl borç ilişkisine dayanan defileri ileri süremez. Nama yazılı poliçerdede bu defiler senedin son hamiline karşı ileri sürülebilir.
Sonuç olarak illetten mücerretlik ve defiler konusu birbirlerinden farklıdır. Kambiyo senetleri illetten mücerret senetler olduklarından asıl borç ilişkisindeki sakatlık sebebiyle senetlerin iadesi istenemez. Ancak TTK nın defileri hükme bağladığı maddelere göre emre ve hamiline yazılı senetlerin son hamillerine asıl borç ilişkisindeki sakatlık nedeniyle defi ileri sürülemezken Nama yazılı senetlerde durum farklıdır. Nama yazılı senetlerde alacağın temliki yoluyla devir söz konusu olduğundan asıl borç ilişkisinden dolayı defi ileri sürülebilir.
İllete bağlı kıymetli evrak:
Bu gibi kıymetli evrakta ,asıl borç ilişkisi ile kıymetli evrak arasında bir ölçüde ilgi vardır. Asıl borç ilişkisindeki sakatlık, kıymetli evrakı etkiler. Konişmento,deniz ödüncü ve hisse senetleri örnek olarak gösterilebilir.
Kıymetli Evrakın Devri Yönünden Tasnifi
Bu yönden kıymetli evrak nama,emre ve hamile yazılı olmak üzere üç grupta incelenir.
A: Nama yazılı senetler.
Bu senetlerin tanımı TTKmd566 da yapılmıştır. belli bir şahsın namına yazılı olup da onun emrine kaydını ihtiva etmeyen ve kanunen de emre yazılı senetlerden sayılmayan kıymetli evrak nama yazılı senet sayılır.
1.bir şahsın namına yazılı olcak
2. emrine kaydı bulunmayacak
3. kanunen emre yazılı senet sayılmayacak
*nama yazılı senetler senet zilyedliğinin devri ve yazılı bir devir beyanı ile el değiştirir. Bu devir beyanı senede veya ayrı bir kağıda yazılabilir. Senette hak tecessüm etmiş olduğu için, senedin temlikname ile birlikte ibraz edilmiş olması şarttır. Nama yazılı senetler alacağın temliki yoluyla devreder. Anacak alacağın temlikinde senet bir ispat aracıdır. Halbuki nama yazılı senet içerisinde hak senet içinde tecessüm ettirilmiştir.
Nama yazılı senetlerde defilerde diğer kıymetli evraka oranla özellik taşır. Senedin borçlusu, hamline karşı şahsi defileri (doğrudan doğruya ilişkiye dayanan defileri) ileri sürebilir.nama yazılı senetlerde borçlunun durumu ağırlaştırılmıştır. Borçşu,hamilin,gerçekten meşru hamil olup olmadığını araştıracaktır. Borçlunun kendisini böyle bir külfetten kurtarmak istemesi halinde , kanun buna cevaz vermiştir:Nama yazılı senet içerisinde senet bedelini her hamiline ödemek hakkını mahfuz tutmuş olan borçlu, alacaklı sıfatının ispat edilmiş olmasını aramamış olsa dahi hamile hüsnüniyetle yapacağı ödeme neticesinde borcundan kurtulmuş olur. Uygulamada nama yazılı senetlerde veya hamiline kaydı konularak borçluya bu imkan sağlanmış olur. Böyle bir kaydı taşıyan senedin borçlusu isterse hamlin gerçek alacaklı olup olmadığını araştırır. İsterse sadece senede olan zilyedliği dikkate alır. Senedin zilyedini dikkate alarak borcunu ödeyen kimse borcundan kurtulmuş olur.
Bu suretle nama yazılı senetlere konulan veya hamiline kaydı,senedin borçlusuna iki yönde hareket etmek imkanı verir. Ayırca onu silyedliği dikkate alarak yaptığı ödemeyle borcun sorumluluğundan kurtulma imkanı verir. Bu kaydı taşıyan senetlere eksik nama yazılı senet denir. Çeklerde durum değişiktir. Çeklerde bu kaydın konulması çeki hamiline yazılmış çek haline sokar.
Nama yazılı senet olarak düzenlenebilecek senetlere örnekler:Poliçeler,çekler,hisse senetleri,tahviller ve oydan yoksun hisse senetleri olarak gösterilebilir.
Kategori: Eğitim