Hizmetiçi Eğitimde
12 Temmuz 2007
HİZMETİÇİ EĞİTİMDE
ÖĞRETİM ETKİNLİKLERİ VE YÖNTEMLERİ
I. Öğretim Etkinliğinin Seçimi
Öğretim etkinlikleri, eğitsel amaçlara ulaşmak üzere öğretmen, öğrenci ve eğitim kurumu arasındaki ilişkiyi sağlayan, öğrenme ortamını hazırlayan yaklaşımlardır. Örgün eğitimde bu etkinlikler aynı yaş ve bilgi düzeyindeki öğrenciler bir araya getirilerek sınıfta gerçekleştirilir. Yetişkin eğitiminde de sınıf ortamı kullanılıyor olmasına karşın, pek çok değişik yöntem giderek artan bir şekilde yaygınlaşmakta, yetişkin gereksinimlerine ve teknolojik gelişmelere paralel olarak çeşitlilik göstermektedir (Okçabol, 1996).
HİE süresince kullanılacak öğretim yöntemlerini belirlemek.işgörenlerin eğitiminden sorumlu öğretmenlerin görevidir. Öğretmenler, işgörenlerin eğitim gereksinimlerini belirledikten sonra eğitim önceliklerini göz önünde bulundurarak hangi etkinliklerin uygulanacağına programın planlaması sürecinde karar vermelidir. Bir mesleki gelişim programının başarıya ulaşmasında kullanılan yöntem ve etkinliklerin önemli bir etkisi vardır. En iyi öğretim etkinliğini seçerken programa ayrılan ödenek kadar eğitim verilecek işgörenlerin özellikleri de rol oynayacaktır. Öğretmenin etkinliği seçerken dikkat etmesi gereken kurallar Taymaz (1997) tarafından şu başlıklar altında verilmektedir:
Öğretimin amaçları
Öğrenme prensipleri
Yetişkinlerin özellikleri
Yetiştirilecek personel
Öğretim için sağlanan olanaklar
Öğretmenin özellikleri
Diğer öğretmenlerin uyguladıkları yöntemler
Öğretim yöntemlerinin özellikleri
Seçilecek yöntemin, katılımcılara gereksinim duydukları eğitimi, belirlenen bütçe ve ayrılan zaman dahilinde vermesi, yöntemin etkililiğinin göstergesidir.
Öğretim yöntem ve etkinlikleri çeşitli sınıflamalara göre incelenmektedir. Bu sınıflandırmalardan bazıları Tablo 1,2 ve 3te görülmektedir.
II. Öğretim Etkinliklerinin Özellikleri
Örgütlerde personel geliştirme ve HİE amacıyla kullanılan farklı öğretim yöntem ve etkinliklerinin kısa tanımları, olumlu ve olumsuz yönleri şu şekilde özetlenebilir:
1. ANLATIM
Bir kişinin bir konu üzerinde konuşması, anlatarak ders vermesidir. Amaç katılımcılara düşünceleri açıklamak, bilgi vermektir.
Olumlu yönleri:
İçerik büyük bir gruba kısa sürede aynı anda verilebilir.
Verilecek bilgi istendiği gibi düzenlenir ve anlatılır, konu dağılmaz
Zamandan ve paradan tasarruf sağlanır
Olumsuz Yönleri:
Tek yönlü öğretim ve pasif dinleyiciliğe dayandığından verilenler çabuk unutulur
Katılım ve etkileşim çok azdır
Tamamen öğretmenin etkililiğine, bilgisine, performansına bağlıdır
2. ÇALIŞMA GRUBU / GRUP ÇALIŞMASI
İşgörenlerin iş performanslarını arttırmak, herhangi bir soruna çözüm bulmak için bir araya gelerek oluşturdukları çalışma grubudur. 5-30 kişinin katılımıyla oluşur, anlatım, tartışma, rol yapma ve toplantı gibi değişik etkinlikler bir arada kullanılabilir. Çalışma grubuna katılacak bireylerin yaşantı birikimleri, öğrenim düzeyleri, örgüt içindeki görevleri birbirine yakın ve yüksek nitelikteyse bu yöntem daha etkili olur. Ayrıca ön hazırlık yapılması, ele alınacak konuların listesi, alt başlıkların katılımcılara 1-2 hafta öncesinden ulaştırılması yerinde olacaktır.
Olumlu yönleri:
Değişik görüşlere ve yöntemlerin kullanımına olanak tanıması
Ele alınacak konuların işgörenlere ve örgütlerine yönelik olması
Demokratik ortamda ilişki kurma yeteneği artar
İşgörenlerin katılımı ve ilgi düzeyleri oldukça yüksektir
Olumsuz yönleri:
Oldukça uzun zaman gerektirmesi
İyi yönetilmediğinde konunun çok kolay dağılabilmesi
Katılımcıların benzer özelliklere sahip olmaması durumunda bekleneni verememesi
3. TARTIŞMA YÖNTEMİ/ SORU-CEVAP YÖNTEMİ
Bu yöntemin iş çevrelerinde yönetici adaylarına yöneticilik bilgi ve becerilerini kazandırmak amacıyla kullanılmasına yönetim oyunları denmektedir. Tartışma yönteminin temeli, belli eğitim gereksinimlerine dönük olarak küçük ya da büyük gruplar halinde öğretmen ve öğrenciler arasında yapılandırılmış konuşmalardır. Bu yöntemle öğrencilere gerekli bilgilerle birlikte, kişisel yorumlar yapabilme, düşüncelerini serbestçe anlatabilme, eleştiride bulunabilme, başkalarının düşünce ve önerilerini saygıyla dinleme becerileri de kazandırılmaktadır. Toplu karar verme ya da davranış değişikliği gerektiren durumlarda yararlıdır. Beyin fırtınası, sorun çözme tartışması, yuvarlak masa tartışması, kalite çemberleri tartışma yönteminin çeşitleridir. Tartışılacak konular katılımcılar tarafından belirlenir, öğretmenin liderlik yapması beklenir.
Olumlu yönleri:
Belli bir konuda görüş ve düşüncelerin özgürce ortaya konması ve tartışılması
Eğitime katılanların geçmiş deneyimlerinin eğitim sürecine katkı sağlaması
Örgüt içi iletişimi geliştirmesi, bireye sorumluluk duygusu ve özgüven kazandırması
Olumsuz yönleri:
Belli birkaç kişinin kontrolü altına girebilmesi
Ana konudan uzaklaşma, tartışmanın bazen sertleşip amacından sapması olasılıkları
Çok zaman alması
4. BENZEŞİM VE ROL OYNAMA
Benzeşim, gerçek yaşamın bir bölümünün yapay bir ortamda gerçeğe yakın olarak yeniden canlandırılmaya çalışılarak olayın karmaşıklığının kontrol edilmesidir. Bu yöntem öğrenciyi öğrenme sürecine etkin olarak katarak gerçek duruma yaklaştırır. Rol oynamada ise önceden belirlenmiş ortamlarda katılımcının kendini başkasının yerine koyma denemesidir. Kişinin tutumu toplumsal sistemdeki rollerine göredir görüşünden yola çıkılarak, bir olayın gerçek durumunu anlamak için rol yapılır ya da rol yapanlar izlenir. Her iki yöntem de kendi başlarına kullanılmaktan çok, diğer yöntemlere yardımcı olarak kullanılırlar.Beceri, tutum değişikliği, ilişkileri anlama, bilişsel öğrenme gibi işlevleri vardır.
Olumlu yönleri:
Öğrenilecek şeyler gerçekte olduklarından daha kolay görünür
İşgörenlerin anında dönüt almaları hatalarını düzeltmelerini ve öğrenmelerini kolaylaştırır
İşgörenlerin uygulama yeteneklerini arttırır
İşgörenler gerçek iş ortamının stresinden uzak, daha rahat bir ortamda öğrenirler
Katılımcıların ilgisi yüksektir, öğrenilenler kalıcıdır
Olumsuz yönleri:
Olası sonuçlar üzerinde kesin kararlar vermek zor olabilir
Oynanan rolün etkililiği değerlendirmeyi etkileyebilir
Dikkatli bir planlama gerektirir, hazırlığı ve planlaması zaman alıcıdır
5. ÖRNEK OLAY
Bir kişinin ya da bir grubun, bir olayı inceleyerek, ne olmuş, neler yapılabilir, neler değiştirilebilir ve benzeri soruları yanıtlamak üzere çalışma yapmasıdır (Okçabol, 1996). Örnek olay yöntemi öğrencilerin olaya aktif bir şekilde katılmalarını gerektirir. Sunulan olay gerçek veya hayali olabilir. Yöntemin amacı kişilerin karar alma, sorun çözme, değerlendirme süreçlerini belirlemektir. Özellikle küçük gruplarda daha başarılı bir şekilde uygulanmaktadır.
Olumlu yönleri:
Grup olarak karar alma yeteneğini geliştirir
İnsanların birbirlerinin deneyimlerinden yararlanmalarını sağlar
Karmaşık sorunları analiz etme ve çözüm yollarını gösterir
Olumsuz yönleri:
Örnek olayı bulmak ya da yaratmak kolay değildir, çok zaman alıcıdır
Görüşleri genellemek zor olabilir, birden örnek olayın ayrıntıları ön plana çıkabilir
Herkesin katılımı sağlanamazsa tartışmayı birkaç kişi yönlendirebilir
6. KILAVUZLUK / ELEŞTİREL ARKADAŞ KULLANMA
Kılavuzluk, herhangi bir işi daha önce yapan, işin gerektirdiği tüm bilgi, beceri ve davranışlara sahip olan deneyimli bir kişinin rehberliğinde bilgi ve becerilerin kazanılmasıdır.
Eleştirel arkadaş kullanma ise aynı ya da farklı örgütlerden iki ya da daha fazla işgörenin bir araya gelerek birbirlerini güven verici bir ortamda desteklemeleri ve birbirlerinin iş performansları üzerinde yorumda bulunmalarıdır.
Olumlu yönleri:
Maliyeti düşüktür
İşgörenler bilgi ve becerilerini iş ortamında arttırırlar
Uygun eylem planlarının hazırlanmasına olanak tanır
İşgörenler performansları hakkında gerçekleri görürler
Duygusal destek sağlanmasına da olanak tanır
Olumsuz yönleri:
Yüksek niteliklere sahip profesyonellerin bulunması zordur
Kılavuz ve işgörenler arasındaki karşılıklı güven ve saygının kurulması zor olabilir
Bunların dışında, eylem araştırması, duyarlılık eğitimi, işte izleme, danışmanlık gibi eğitim etkinlikleri de kullanılmaktadır. Ancak önemli olan, mümkün olduğu kadar çok eğitim etkinliğinden bahsetmek değil, bu etkinliklerin hangi örgütlerde, hangi düzeylerde, özellikle de eğitim örgütlerinde ne derece etkili olduklarını ortaya koymaktır. Bundan sonraki bölümde yapılan araştırmalar sonucunda öğretmenler en çok hangi etkinlikleri etkili buluyor, hangi etkinliğin öğrenci başarısını arttırmada başarılı olduğunu düşünüyor ve ABDde mesleki gelişim alanında ödüller kazanmış okullar en sık hangi hizmet içi eğitim etkinliklerine başvuruyor sorularına cevap bulmaya çalışacağız.
III. Ödül Kazanan Hizmetiçi Eğitim Etkinlikleri
ABDde her sene en iyi mesleki gelişim performansını gösteren okullara ödüller verilmektedir. Bu okulların ortak noktası, kullandıkları eğitim yöntem veya tekniklerinden çok, kullandıkları tekniklerin kendi okul veya okul bölgesinin amaçları doğrultusunda seçilmiş olmasıdır. Bazen oldukça klasik yöntemlere başvurmuş olan okullar, mesleki gelişimi okullarının etkililiğini arttıracak bir destek öğesi olarak görmüştür. Bu okulların bir diğer ortak noktası da hizmetiçi eğitim etkinliklerinin okulda süregiden öğretme etkinliğiyle birebir uyum içinde olmasına özen göstermiş olmalarıdır. Öğretmenlerin HİE etkinliklerinde öğrendiklerini hemen sınıf ortamına uygulamış olmaları başarının ön koşulu olarak kabul edilmiştir.
Ödül kazanan okulların kullandığı bazı yöntemler:
takım çalışması; öğrenci değerlendirme, soru hazırlama, sorun çözme, müfredat geliştirme gibi etkinliklerin hep takım çalışması şeklinde gerçekleşmesi
araştırma ve planlama gerektiren bir müfredat geliştirme
eylem araştırması
atölye çalışmaları ve konferanslar
aynı veya farklı okullardan öğretmenlerin birbirlerine kılavuzluk yapması (mentoring)
müdürün veya öğretmenlerin birbirlerini gözlemlemesi
velilerle birlikte düzenlenen öğrenme etkinlikleri
yeni mesleki gelişim yöntemlerinin denenmesi için model sınıf kullanılması
Ödül kazanan okullar, HİE etkinliklerini genelde okul içinde gerçekleştiriyorlar ve bu etkinliklerin içeriği, kullanılacak yöntem ya okulda bu amaçla kurulmuş takımlar tarafından ya da o okulun denetmeni tarafından belirleniyor.
Ödül kazanan okullardan örnekler:
Bir okulda kılavuzluk, danışmanlık, dönüt verme gibi etkinliklerin yanı sıra yaz kursları, HİE günleri gibi daha geleneksel yöntemler de kullanılıyor. Her branş grubu, o grubun başkanıyla her hafta yarım saatlik bir toplantı yapıyor ve bu toplantıda mesleki gelişim plan ve programları yapıyorlar, var olan planları gözden geçiriyorlar. Onbeş günde bir, bir öğretmen öğrenci başarısıyla ilgili bir rapor hazırlayıp bunu sunuyor. Ayrıca haftada bir, katılımı zorunlu olmayan toplantı düzenleniyor ve yine okul öğretmenleri mesleki gelişim konuları üzerine tartışıyor.
Bir bölgede HİE etkinlikleri genel olarak müfredat geliştirme, öğrenci başarısını değerlendirme, öğretim yöntemlerinin gözden geçirilmesi, tartışma grupları ve sunum yapma şeklinde gerçekleşiyor. Bunların yanı sıra konferans, seminer gibi daha klasik yöntemler de bu yöntemlere destek olacak şekilde kullanılıyor.
Bir diğer okulda ağırlıklı olarak takım çalışması ve öğretmenlerin birbirlerine danışmanlık yapması yöntemleri tercih ediliyor. Öğretmenlerin birbirlerinin derslerine girmelerinin yanısıra müdür veya dışarıdan bir eğitim uzmanı da bu sınıf içi gözlemlere katılabiliyor.
Bir okul bölgesi, yeni yöntemlerin geliştirilmesi için öğretmenlere 350 dolara kadar minik ödüller veriyor. Bu ödüllü alabilmenin koşulu kullanılacak yöntemin yeniliği ve öğrenci başarısını arttırma derecesi. Okul bölgesi, özellikle doğrudan sınıf içinde kullanılacak yöntemleri tercih ediyor. Bu ödülleri, yaratıcı, özgün ve yararlı bir sınıf projesi ya da programı yaratmış olan öğretmenler kazanıyor ve kazandıkları para da bu yeni yaklaşım için gereken malzemelere, araçlara harcanıyor. Okul bölgesinin mesleki gelişim komitesi yapılan başvuruları aylık olarak değerlendiriyor, başarılı bulunmayan öğretmenlere dönüt verilerek ne gibi düzeltmeler yapması gerektiği söyleniyor.(www. ncrel.org/pd/toolkit)
IV. Yöntemlerin Değerlendirilmesi
Amerika Eğitim Bakanlığı, Planlama ve Değerlendirme Bölümünün gözetiminde Amerikan Araştırma Enstitüsü tarafından yapılan Eisenhower Mesleki Gelişim Programının Değerlendirilmesi başlıklı üç yıl süren bir araştırmanın sonuçları öğretmenlerin HİE yöntemleri hakkında ne düşündüğünü ortaya koyuyor. Bu araştırmaya katılan matematik ve fen alanlarından üç yüz öğretmen, hangi yöntemlerin öğretme performanslarını doğrudan etkilediği sorusuna genel olarak şu cevabı veriyor:
Kullanılan mesleki gelişim yöntemi, klasik (atölye çalışması ya da konferansa katılma) değil de, reform tipi (yani takım çalışması, öğretmen etkileşimi) bir yöntemse öğretmenler üzerindeki etkisi çok daha fazla oluyor. Çünkü bu etkileşimli yöntemler, aktif öğrenme olanağı yaratıyor, öğretmenlerin hedefleriyle uyum içinde oluyor, o branştaki öğretmenlerin değişik sınıflardan ve okullardan meslektaşlarıyla bir araya gelmesini, tartışmasını, görüş alış verişi yapmasını sağlıyor.
Öğretmenlerin verdikleri cevaplara göre orta çıkan bir diğer sonuç da mesleki gelişim etkinliğinin altı özelliğinin öğretme performansını iyileştirecek nitelikte olduğu. Bu altı özelliğin üçü etkinliğin yapısına bağlı:
Etkinliğin yapısı çalışma grubu, örnek olay gibi yenilikçi bir etkinlik mi yoksa konferans, anlatım gibi klasik bir etkinlik mi kullanılıyor.
Etkinliğin süresi bu etkinliğe harcanan zamanın uzunluğu
Etkinliğin aynı okuldan, aynı bölümden ya da sınıftan kaç öğretmenin ortak katılımını sağlamış olduğu
Diğer üç özellik ise etkinliğin içeriğiyle ilgili:
Etkinlik öğretmenlere aktif bir öğrenme olanağı sağlamış mı?
Etkinliğin içeriği katılımcı öğretmenlerin branşına odaklanmış mı?
Etkinlik, öğretmenlerin ve okulun hedefleri doğrultusunda onlara bazı yeni deneyimler sunmuş mu?
Kısaca özetleyecek olursak, bu altı özellik, -yenilikçi olması, uzun sürelilik, ortak katılım, içeriğin odağı, aktif öğrenme ve hedeflere uygunluk- öğretmenlerin öğretme performanslarını daha olumlu etkiliyor.
Ayrıca etkinliğin uzun süreli olması ve öğretmenlerin ortak katılımını sağlaması öğretmenlere göre diğer niteliklerden daha önemli. Çünkü uzun süreli ve ortak katılımlı etkinlikler zaten doğal olarak daha odaklanmış bir içeriğe sahip, aktif öğrenmeyi sağlıyor.
Araştırma sonuçlarına göre yenilikçi etkinlikler klasik etkinliklere göre daha olumlu etkilere sahip. Ancak araştırma, bunun dolaylı bir etkiye sahip olduğunu belirtiyor. Yani, yenilikçi etkinliklerin daha olumlu sonuçlar vermesinin nedeni bu etkinliklerin daha uzun bir süreye yayılmış olması. Klasik etkinlikler de uzun süreli olduğu takdirde olumlu sonuçlar doğuruyor.
Bu bilgiler ışığında, okul ve okul bölgelerinin karşılaştığı sorunları da şöyle özetleyebiliriz:
Okullar genelde az sayıda öğretmene yüksek kaliteli bir mesleki gelişim sağlamaktansa, çok sayıda öğretmene daha yüzeysel ve kısa HİE olanağı sağlıyor. Bunun nedeni de mesleki gelişime ayrılan kaynakların azlığı.
Okullar etkili bir mesleki gelişimin nasıl olması gerektiği hakkındaki bilgilerini uygulamaya geçirmede zorlanıyor. Bu konuda daha ayrıntılı bilgilere ve devlet desteğine gereksinim duyuluyor.
Okulların etkili mesleki gelişim programı uygulayacak ve yönetecek alt yapıları yok. Mesleki gelişimle ilgili bazı planlamalar yapılıyor ama bu planlar sistematik değil, Okullar, hedefler doğrultusunda eşgüdümlenmiş bir yaklaşım sergileyemiyorlar ve HİE etkinliklerine katılmak çoğu zaman gönüllülük ilkesine bağlı olarak işliyor. O zaman da öğretmen okul bölgesi tarafından önerilen bazı HİE etkinliklerinden istediğine katılıyor, bu da aynı okulun öğretmenleri arasındaki eşgüdümü azaltıyor.
Sonuç olarak, görülüyor ki, öğretmenler açısından önemli olan hangi yöntemin kullanıldığı, örnek olayın mı yoksa konferans, seminer gibi etkinliklerin mi tercih edildiğinden çok, bunun gerçekten işlerine yarayıp yaramayacağı sorusudur. Bütün HİE etkinliklerinde olduğu gibi insanların öncelikle ben bu seminere katılıyorum ama elime ne geçecek? sorularına doyurucu bir cevap verebilmek, yaptıkları işin anlamlı olduğuna onları ikna edebilmek, daha doğrusu öğretmenlerin HİE etkinliğini anlamlı bulmalarını sağlamak gereklidir.
Ayrıca öğretmenler, bireyselden çok grup olarak öğrenmeyi tercih ettiği için, seçilecek yöntemin etkileşimi, grup süreci içinde öğrenmeyi destekleyecek bir yöntem olması önemlidir.
Bir kez daha vurgulanması gereken bir nokta da okulların mesleki gelişime ya da HİE etkinliklerine vermesi gereken önem ve ayırması gereken kaynaktır. Eğer okulun HİE etkinlikleri için bir politikası yoksa, yılda bir iki kere seminer düzenlemenin ya da yaz tatillerinde öğretmenler için işkenceye dönüşen konferanslar düzenlemenin yarardan çok zararı olacaktır, çünkü öğretmen HİE etkinliğini angarya gibi görmeye başlayacaktır. Bu nedenle, HİE karar verme, planlama, örgütleme, eşgüdümleme ve değerlendirme süreçleri ile birlikte ele alınması gereken bir süreçtir ve okul amaçlarıyla bütünleştirilmelidir.
KAYNAKÇA
Çınkır, Şakir. (2000). Örgütlerde Personel Geliştirme. Yönetimde Çağdaş Yaklaşımlar. Ankara: Anı Yayıncılık.
Okçabol, Rıfat. (1996). Halk Eğitimi. (2. Basım). İstanbul: Der Yayınları.
Taymaz, Haydar. (1997). Hizmetiçi Eğitim. (3. Basım). Ankara.
Designing Professional Development, www.ncrel.org/pd
Does Professional Development Change Teaching Practice?, www.ed.gov/inits
Kategori: Eğitim