Endokrın Sıstem
12 Temmuz 2007
ENDOKRIN SISTEM
Gelismis ve karmasik yapili hayvanlarda bir çok vücut kisminin isleyisi iki büyük sistem tarafindan düzenlenir. Birincisi sinirsel, ikincisi ise hormonal düzenlemedir. Sinir sistemi ve duyu organlari, degisen çevreye birkaç milisaniye içerisinde tepki göstermek suretiyle hayvanin uyumunu saglamasina karsin, endokrin bezler araciligiyla gösterilen tepkiler çok daha yavas olur. Bu süre dakikalar, saatler ve hatta haftalarla ölçülebilir. Fakat hormonlarla olusan tepkiler, sinirsel tepkilerden çok daha uzun süre etkili olur. Bazen bu iki sistemin sinirlarinin belirli olmadigi durumlar vardir. Örnegin sinirlerle tasinan maddelerin oldugu ve bunlarin hormonlardan pek farkli olmadigi bilinmektedir (simpatik sinirlerin noradrenalini, böbrek üstü bezinin adrenelini gibi). Keza hipotalamus gibi hem sinirsel hem de hormonal etki yapan sistemlerde vardir. Endokrin bez sistemlerinin salgilarina hormon denir. Hormonlar ya diffüzyonla ya da kan ile belirli organlara veye dokulara tasinarak oradaki islevleri düzenlerler. Bütün metabolik islevler, büyüme ve üreme gibi çok tipik olaylar endokrinal düzenlemenin etkisi altindadir. Glikozun, sodyumun, potasyumun, kalsiyumun, fosfatin ve suyun hem kanda hem hücre arasi suda belirli derisimlerde tutulmasinda da hormonlarin çok büyük önemi vardir. Hormonal düzenleme ve denetim bitkilerde, böceklerde, kabuklularda, halkali solucanlarda, yumusakçalarda, diger bazi omurgasizlarda ve omurgalilarda saptanmistir.
Bitkilerde denetim ve düzenleme isi sadece hormonal sistemle gerçeklestirilir. Hormonlarin hem bitkilere hem de hayvanlarda salgilanmalari optimal (en uygun) düzeyde olmalidir. Fazla ya da az salgilanmalari her zaman bir anomoliye neden olur.
Geri Besleme Sistemi (Feed-Back Mekanizmasi)
Insanlarda diger endokrin bezlerin çalismasini düzenledigi için temel bez olarak adlandirilan hipofizin hormon salgilamasini durdurmasi veya azaltmasi diger bezlerin kontrolü altindadir. Söyle ki; hipofiz salgiladigi tiroid uyarici hormon ile tiroit bezinin salgi yapmasini saglar. Tiroit bezinin salgiladigi tiroksin hormonunun derisiminin kandaki miktari belirli bir seviyeye ulastiginda bu hipofizin tiroit uyarici hormon salgisini azaltmasi yada kesmesi yönünde bir uyarti olusturur. Hipofiz bezinin diger bezlerle bu etkilesimine geri besleme sistemi denir.
Insanda salgilanan hormonlarin isimlerini salgilandiklari yerleri ve etkilerini bir tablo araciligi ile vermeye çalisalim.
HORMON
SALGILANDIGI YER
FIZYOLOJIK ETKILERI
Tiroksin
Tiroit bezi
Bazal metabolizmayi artirir
Triiyodotironin
Tiroit bezi
Bazal metabolizmayi artirir.
Parathormon
Paratiroit bezi
Kalsiyum ve fosfor metabolizmasini düzenler
Kalsitonin
Tiroitin C hücrelerinden
Kalsiyum ve fosforu düzenler (parathormonun antigonisti)
Insülin
Pankreasin beta hücreleri
Kasta ve diger hücrelerde glikoz kullanimini artirir, kan sekerini azaltir, glikojen depolanmasini ve glikoz metabolizmasini artirir.
Glukagon
Pankreasin alfa hücreleri
Karaciger glikojenini kan glikozuna çeviren mekanizmayi uyarir.
Sekretin
Onikiparmak mukozasi
Pankreas sivisinin salgilanmasini uyarir.
Kolessistokinin
Onikiparmak mukozasi
Safra kesesinden safranin birakilmasini uyarir.
Epinefrin (Adrenelin)
Adrenel medulla
Simpatik sistemi destekler, karaciger ve kas glikojeninin yikimini uyarir.
Norepinefrin (Noradrenalin)
Adrenel medulla
Kan damarlarini daraltir.
Kortizol
Adrenel korteks
Proteinlerin karbonhidratlara dönüsümünü uyarir
Aldosteron
Adrenel korteks
Sodyum ve potasyum metabolizmasini düzenler.
Dehidroepiandrosteron
Adrenel korteks
Androjen, erkek eseysel özelliklerinin gelisimini uyarir.
Somatotropin (Büyüme hormonu
Ön hipofiz
Kemik ve genel vücut büyümesini denetler, yag protein ve karbonhidrat metabolizmasina etki eder.
Tirotropin (Tiroit uyaririci hormon = TUH = TSH)
Ön hipofiz
Tiroidin büyümesini ve tiroit hormonlarinin salgilanmasini uyarir.
Adrenokortikotropin (ACTH)
Ön hipofiz
Adrenel korteksin büyümesini ve kortikal hormonun salgilanmasini uyarir.
Luteinize edici hormon (LH)
Ön hipofiz
Yumurtaliktan östrojen ve progesteronun, testislerden testestronun üretimini ve salgilanmasini denetler.
Folikül uyarici hormon (= FSH = FUH)
Ön hipofiz
Yumurtaliktaki graf foliküllerinin olusumunu ve testislerde seminifer tüplerin büyümesini saglar.
Prolaktin (=Luteotropik hormon =LTH)
Ön hipofiz
Yumurtaliktan östrojenin ve progesteronun salgilanmasinin sürdürülmesine, süt bezlerinin uyarilmasina ve analik içgüdüsünün olusmasina neden olur.
Oksitosin
Hipotalamus (arka hipofiz araciligi ile)
Süt salgilanmasini ve rahim kaslarinin uyarilmasini saglar.
Vazopressin
Hipotalamus (arka hipofiz araciligi ile)
Düz kaslarin kasilmasini uyarir, böbrek tüpleri üzerinde antidiüretik etki gösterir.
Melanosit uyarici hormon (= MUH =MSH)
Hipofizin ön lobu
Kromotofor içindeki pigmentlerin dagilimini saglar.
Testesteron
Testisin intersitiyal hücreleri
Androjen, erkeklik özelliklerinin gelismesini uyarir ve devamini saglar
Östradiyol
Yumurtaligin folikülünü astarlayan hücreler
Östrojen, disi özelliklerinin gelismesini uyarir ve devamini saglar.
Progesteron
Yumurtaligin korpus luteumu
Östraus ve menstrual sikluslarin düzenlenmesini (östradiyal ile birlikte) saglar.
Prostaglandinler
Seminal vezikül
Rahim kasilmasini uyarir.
Koriyonik gonadotropin
Plasenta
Diger hormonlarla beraber gebeligin sürdürülmesini (korpus luteumun korunmasini) saglar.
Plasental laktojen
Plasenta
Büyüme ve prolaktin hormonu gibi etki eder.
Relaksin
Yumurtalik ve plasenta
Pelvik ligamentinin gevsemesini saglar
Melatonin
Epifiz
Yumurtalik islevlerini durdurur.
BITKI HORMONLARI
Bitkilerde denetim ve düzenleme sadece endokrin sistem ile gerçeklestirir. Bitki hormonlari bes ana grupta toplanir. Bunlarin isimleri ve bitkiye etkileri asagidaki gibidir.
Oksinler: Bitkilerde büyümeyi, gelismeyi, tomurcuk vermeyi, çiçek açmayi, meyve ve sebze olusumunu, yaprak dökülmesini saglayan hormon grubudur. Bitkilerin özellikle dallarinin uç kisimlarinda sentezlendigi için dallarin isiga yönelmesi oksinlerle saglanir. Isik oksinlerin düzensiz dagilmasina neden olur.
Sitokininler: Bazi bitkilerin tohumlarinin çimlenmesini, tomurcuklarinin olgunlasmasini ve yapraklarin geç dökülmesini saglar. Hücrenin bölünme hizini artirir, bitkide yaslanmayi geciktirir.
Giberellinler: Gövde, meyve ve sebzelerin büyümesini çiçek açma zamanini düzenler. Daha önemli islevi ise uygun ortamda tohumun çimlenmesini baslatmasidir.
Absisik asit: Olgunlasan meyve ve sebzelerin kolayca kopmasini ve yaprak dökülmesini saglar. Ayrica uygun olmayan ortamlarda tohumun çimlenmesini engeller. Genellikle etilenle birlikte etkinlik gösterir.
Etilen: Meyve olgunlasmasina, yaprak dökülmesine ve çiçeklerin solmasina neden olur. Kök büyümesinde ve köklerin yere dogru yönelmesinde etkilidir.
Kategori: Biyoloji