Her Canlının Neslini Devam Ettirmek Üzere Kendine Benzer Yeni Fertler Meyda
12 Temmuz 2007
Her canlının neslini devam ettirmek üzere kendine benzer yeni fertler meydana getirmesine üreme denir. Bu olay bir türün devamını sağlar. Esası hücre bölünmesine dayanır. Eşeyli ve eşeysiz üreme olmak üzere iki çeşide ayrılır.
1.EŞEYSIZ ÜREME
Yeni birey tek bir atadan meydana gelir.
Yeni bireyin bütün kalıtım materyalleri ana bireyinkiyle aynıdır.
Kalıtsal çeşitliliğe olanak sağlamaz.
A-BÖLÜNME:Genellikle vücudun ikiye bölünmesi şeklinde olur. Amip,öglena,paramesyum gibi protistlerde ve bakterilerde görülür.
B-TOMURCUKLANMA:Ana bireyin vücudu üzerinde küçük bir çıkıntı oluşur. Bu çıkıntılar büyüyerek ananın şeklini alır. Bira mayası ve hidrada görülür.
C-SPORLANMA:Sporlar,sağlam yapılı örtüleri olan ve aşırı sıcaklık,soğuk gibi elverişsiz çevre koşullarına dayanıklı olan özel hücrelerdir. Bu sporlar uygun şartları bulduklarında yeni bir bireyi oluşturma özelliğindedir. Sıtma etkeni olan plazmodyumda, kara yosununda ve eğrelti otlarında görülür.
Plazmodyumda sporla üreme
Plazmodyum hayat devrini insan ve anofel cinsi sivrisineğin dişisinde tamamlar.
Sivrisineğin ısırması ile plazmodyumlar ısırılan insanın kanına geçer ve alyuvarlara girer.
Alyuvarlarda,plazmodyum sporu büyür ve şizonta dönüşür. Şizont mitoz bölünmeler geçirerek çok sayidaki melozoitleri oluşturur.
Alyuvar içindeki bu eşeysiz üremeye şizogoni denir. Merozoitlerin aşırı artmasıyla alyuvarlar patlar,kana dökülür. Melozoitlerin her biri yeni alyuvarlara girer ve ayni olaylar tekrarlanır.
Çok sayıda alyuvarların parçalanıp kana dökülme zamanlarında insanda ateş ve üşüme şeklinde sıtma nöbetleri görülür. Bu sırada bazı merozoitler dişi ve erkek gamet şeklini alır.
Böyle bir hastayı başka bir anofel dişisi ısırırsa kandaki merozoitlerin bir kısmı ve gametler sivri sineğin sindirim sistemine geçer. Bağırsakta erkek eşey hücresi ve dişi eşey hücresini oluştururlar. Bu olaya gametogenez denir. Gametlerin birleşmesiyle zigot meydana gelir.
Zigot bağırsak epiteline yerleşir ve bölünerek yeni sporları oluşturur. Bu olaya sporogoni denir.
Kapsüllerin patlamasıyla serbest kalan sporlar,sivrisineğin tükürük bezine gelir ve kan emme sırasında yeniden insanlara bulaşır.
Kara yosunlarında sporla üreme
Kara yosunları, sporlanma şeklinde eşeysiz ürer. Sporofitten mayoz bölünme ile haploit sporlar üretilir.
Sporlar çimlenerek gametofit dölü oluşturur. Gametofit döl haploittir.
Dişi ve erkek organ ayni bitkilerde bulunur. Yumurta ve sperm mitoz ile üretilir.
Yumurta ve sperm birleşerek zigotu oluşturur.
Kara yosunlarının hayat devrinde gametofit döl (n),sporofit dölü (2n) baskındır.
Eğrelti otlarında sporla üreme
Eğrelti otları sporlanma şeklinde eşeysiz ürer.Sporofitin spor kesesinde mayoz bölünme ile haploit sporlar üretilir.
Sporlar çimlenerek gametofit dölü oluşturur.Gametofit döl haploittir.
Dişi ve erkek organ ayni gametofitte bulunur.Yumurta ve sperm mitoz ile üretilir.
Yumurta ve sperm birleşerek mitozu oluşturur.
Zigottan sporofit gelişir,diploittir.Sporofit,gametofitten ayri yaşayan bir döldür.
Eğrelti otlarının hayat devrinde sporofit döl (2n),gametofit dölü (n)baskındır.
D.VEJETATİF ÜREME:Yüksek yapılı bitkilerde görülen eşeysiz üreme çeşididir.Muz,çekirdeksiz üzüm,turunç,kavak,söğüt gibi bitkiler tohum uretme yeteneklerini kaybetmişlerdir.Bu bitkiler çelikleme ve aşı gibi yöntemlerle yetiştirmektedir. Çilek sürüncü gövdelerden patates yeraltı yumrularındaki gözlerden, gözyaşı bitkisi yaprak tomurcuklarından vejetatif yolla üretilir.
2. EŞEYLI ÜREME
Yeni nirey iki farklı atadan meydana gelir.
Gamet adı verilen üreme hücrelerinin birleşmesiyle gerçekleşir. İki gametin birleşmesine döllenme, döllenme sonucu oluşan hücreye zigot denir.
Yeni bireyler kalıtsal özelliklerini hem anadan hem babadan alır.
Mayoz bölünme ve döllenme meydana gelen iki temel olaydır.
Kalıtsal çeşitliliğe olanak sağlar.
Eşeyli üreme çeşitleri
A- İzogami : Büyüklük ve yapı bakımından aynı olan iki gametin birleşmesidir. Basit tek hücreli yeşil alglerden chlamydomonas, ipliksi yeşil alglerden spirogya ve ulothixte grülür.
B- Heterogami (anizogami) : Gametler şekil ve büyüklükleri bakimindan birbirinden farklidir. Mantarlar ve alglerde görülür.
C- Oogami : Yumurta denen dişi gamet büyük bol sitoplazmali ve hareketsizdir. Sperm denilen erkek gametler ise genellikle küçük az sitoplazmali ve hareketlidir. Gelişmiş bitkilerde, hayvanlarda ve insanlarda görülür.
D- Konjugasyon : İki birey arasında geçici sitoplazmik köprülerle gen alış verişinin yapılmasıdır. Bazı bakteriler, paramesyum ve su yosunlarında görülür.
E- Partenogenez :Yumurta hücresinin döllenmeden bir canlı oluşturmasıdır. Bazı karıncalarda, su pirelerinde, çalı çekirgelerinde, bazı kelebeklerde bitki bitlerinde ve arılarda görülür. Bir kraliçe arı yaşam süresi boyunca bir kez erkek arı ile çiftleşir ve aldığı spermleri vücudunda depo eder. Kraliçe arı zaman zaman peteklere yumurta bırakır. Bu yumurtalar döllenmişse erkek arılar(n=16), döllenmem,işse dişi arılar (2n=32) oluşur.
F- Hermafroditizm : Basit yapılı bazı hayvanlarda hem dişi organ hem de erkek organ aynı bireyde bulunur. Böyle organizmalara hermafrodit denir. Parazit yassı kurtlar kendilerini dölleyebilirler. Yer solucanı ve istiridye başka bireylerde karşılıklı olarak birbirini döllerler.
3- ÇİÇEKLİ BİTKİLERDE EŞEYLİ ÜREME
Çiçekli bitkilerde üreme organları çiçeklerde bulunur. Hem dişi hem de erkek üreme organları bir arada bulunan bir çiçeğe tam çiçek (hermafrodit) adı verilir. Üreme organlarından birini taşıyanlara ise eksik çiçek denir.
Kavak ve söğüt gibi bitkilerde dişi ve erkek çiçekler ayrı ayrı ağaçlarda bulunduğu halde, ceviz ve fındık gibi bitkilerde aynı bitki üzerinde bulunurlar.
Tam bir çiçek dıştan içe doğru çanak yapraklar, taç yapraklar, erkek ve dişi organlardan oluşur.
ERKEK ORGAN(stamen)
Erkek organlar çok sayıda olup, dişi organın çevresinde yer alırlar. Erkek organ, bir sapçık (filament) ile uç kısımdaki bir başlık (anter) tan meydana gelmiştir. Başlık kısmında silindir şeklinde dört polen kesesi vardır. Polen keselerin içinde polen ana hücreleri (mikrospor ana hücresi ) bulunur. Diploit (2n) kromozomlu polen ana hücrelerinin her biri mayozla bölünerek dört tane haploid (n) mikrospor oluşturur. Her mikrospor çekirdeği mitozla bölünerek iki haploid çekirdekli bir yapı meydana gelir. Etraflarını sitoplazma ve çekirdek çevirir. Oluşan bu yapıya erkek gametofit veya polen denir. Polenlerde bulunan iki çekirdekten birine tüp(vejetatif) çekirdeği, diğerine doğurucu (generatif) çekirdek denir.
DİŞİ ORGAN(pistil)
Çiçekli, bitkilerde dişi organ yumurtalik (ovaryum), dişicik borusu (stilus) ve tepecik (stigma) dan meydana gelmiştir. Yumurtalıkta bir veya daha fazla sayıda tohum taslaği bulunur. Her tohum taslağında diploit (2n) kromozomlu bir megaspor (makrospor) ana hücresi vardır. Bu hücrelerden mayoz bölünme ile dört haploid makrospor meydana gelir. Bunlardan üçü erir,biri gelişerek büyür ve megaspor meydana gelir. Büyüyen bu hücreni haploid çekirdeği ardarda üç mitoz geçirerek 8 çekirdekli olur. Buna dişi gametofit veya embriyo kesesi denir. Bir kutuptaki iki çekirdeğe sinerjit, bunların ortasında yer alana yumurta çekirdeği, diğer kutuptaki üç çekirdeğe antipot çekirdekleri, hücrenin ortasında yer alan çekirdeklere de polar (kutup) çekirdekler denir. Yumurta çekirdeği çevresine bir miktar sitoplazma alarak yumurta hücresini oluşturur. Bu durumda embriyo kesesi döllenmeye ve embriyo oluşturmaya hazırdır.
Çiçek tozlarının,erkek organ başçığından dişi organın tepeciğine taşınmasına tozlaşma denir. Çiçek tozları dişi organa rüzgar,su,böcek, kuş yarasa ve diğer hayvanlarla taşınabilir. Tozlaşma ile dişi organ tepeciğine taşınan polen çimlenir. Tüp çekirdeği dişicik borusunda yumurtalığa uzanan polen tüpünü meydana getirir ve bir müddet sonra ortadan kaybolur. Bu arada doğurucu (generatif)çekirdekte tüp içine geçer ve mitozla bölünerek iki sperm çekirdeği meydana getirir. Sekiz çekirdekli embriyo kesesine giren sperm çekirdeklerinden biri yumurta hücresini dölleyerek diploit (2N)kromozomlu zigotu meydana getirir. Zigot çok sayıda mitoz bölünmeler geçirerek embriyoyu oluşturur. Diğeri, merkezde yer almiş iki polar çekirdekle birleşerek triploid (3N) entosperm çekirdeğini meydana getirir.Bu mitozla bölünerek endospermi meydana getirir.bu embryoyu çimlenene kadar ve çimlenme sırasında besler.Bitkinin türüne göre endospermde nişasta,protein ,yağ ve selüloz gibi farklı maddeler birikir.
Çift döllenme olayı
Sperm çekirdeği (N)+Yumurta hücresi(N) => Zigot (2N)=mitoz=>Embriyo (2N)
Sperm çekirdeği (N)+Polar çekirdekler(ikincil)(2N)=>Triploid(Endosprem) çekirdek (3N)=mitoz=>Endosperm(besi doku)
Tohum:Embriyo, endosperm ve kabuk tohumu oluşturur. Tohum embriyoyu korur ve embriyo yeni bir bitki oluşturmak üzere gelişirken ona besin saglar. Tohum,çiçekli bitkilerin türün devamini saglamada en ileri adaptasyonlardan biridir.
Meyve:tohum gelişimini tamamlamiş yumurtaliktan meydana gelir.Tohumun dagilmasini saglar
4-HAYVANLARDA DÖLLENME
Hayvanlarda iki çeşit döllenme vardir
a)Dış döllenme:Yumurta ve spermin vucut dışında birleşmesine dış döllenme denir.Genellikle suda yaşayan hayvanlarda görürlür.Bu canlılar üreme şansını arttırmak için çok sayıda üreme hücreleri meydana getirirler .Döllenme ve embriyo gelişimi suda olur.Balık ve kurbağılarda görülür.
b)iç döllenme :Yumurta ve spermin dişinin ucudu içinde birleşmesine iç döllenme denir.spermin vücut içinde yumurta ile karşilaşma ihitmali yüksektir.Bu nedenle bu çeşit üremede canlilar daha az gamet yaparlar.
5)İNSANDA ÜREME SİSTEMİ
a)Dişi üreme sistemi:dişi eşey organlari yumurtalıklar,yumurta kanalı(ovidukt),uterus(döl yatağı) ve vajinadan oluşmuştur.dan oluşmuştur.Yumurta hücresi ,yumurtaliklarin folikül adi verilen küçük kese şeklindeki bölgelerinde meydana gelir.Her yumurtalik ,ön ucu kirpikli huni şeklinde olan yumurta kanalı(fallopi tüpü) ile uterusun üst köşesine baglanir.
Uterus, kalın çeperli düz kaslardan yapılmış ve iç yüzeyi bol kan damarlı ,mukus salgılanan örtü ile kaplanmıştır. Uterus ,doğum kanalı ve spermlerin dişi vücuduna bırakıldığı ve döllenmemiş yumurtanın dışarı atıldığı vajina ile dinarı açılır .Vajinanın üretra ile bağlantısı yoktur. Yumurta ve boşaltım artıkları ayrı ayrı açıklardan dışarı atılır.
Menstroel döngü
Yumurtalıkta ve buna bağlı olarak döl yatağında meydana gelen değişikliklere menstruasyon döngüsü denir. Menstruasyon döngüsü folikül, ovulasyon, korpus luteum ve menstruasyon devreleriyle tamamlanır. Bu döngü 28 günde tamamlanır.
Folikul devresi:Yumurtalıkta yeni bir folikül ve yumurta olgunlaşır. Folikül kese şeklinde bir yapıdır. İçinde yumurta olgunlaşırken ,bu kese büyür ve içerisi sıvı ile dolar. Bu sırada östrojen hormonunu salgılar. Bu hormon uterus ta mitoz bölünmeyi hızlandırarak ,embriyoyu tutmak için iç çeperin kalınlaşmasını sağlar. Bu devre 10-14 gün sürer.
Ovulasyon devresi:Olgunlaşan yumurta folikülün çatlamasıyla yumurta kanalına geçer. Ovulasyon, menstroal döngünün ortalarina rastlar Yumurtanin döllenmesi bu evrede ,yumurta kanalinda olur.Ilk bölünmelerini burada geçirir.
Korpus luteum devresi:Çatlamış folikül hücreleri sarı renkli yağ damlacıkları taşıyan luteun hücreleri halini alır. Folikülden meydana gelen bu yapıya korpus luteum denir. Lutein hücreleri çok miktarda progesteron az miktarda östrojen hormonu salgılar. Bu devrede uterus ,embriyonun gelişmesi ve tutunması için hazırlanır.10-14 gün sürer. Yumurta fallop tüpünden uterusa 4-5 günde gelir. Tutunmasını progesteron sağlar. Gebelik süresince korpus luteum bozulmadığı için progesteron salgılanması devam eder.
Menstruasyon devresi:Yumurta döllenmezse korpus luteum 2 hafta sonra bozulur ve kandaki progesteron ,östrojen hormonu azalır. Doku parçaları döllenmemiş yumurta bir miktar kanla birlikte vajinadan dışarı atılır. Buna menstruasyon devresi denir ve yaklaşık 3-5 gün sürer. Tekrar folikül evresi başlar. Uterusa döllenmiş yumurta ulaşırsa menstruasyon görülmez,gebelik başlamış olur.
B)ERKEK ÜREME SİSTEMİ
Erkekte spermler ,testislerde meydana gelir. İnsanda her testis 1000 kadar çok kıvrımlı seminifer tüpçükleri ile eşey hormonu salgılayan özel hücreler bulundurur. Seminifer tüpçüklerinde spermler meydana gelir. Tüpçüklerin içinde üreme hücreleri ve yardımcı hücreler vardır. Yardımcı hücreler, spermatogenez sırasında üreme hücrelerini beslerler. Seminifer tüpçüklerinde meydana gelen spermler hareket ve döllenme özelliği kazanmak,olgunlaşmak için epidimis adı verilen özel bir kanala gelir. Burada 18 saat ila 10 gün kalabililr.Vasdeferens kanalı ila esas depolandığı yer olan vas deferenste ki ampulla bölümüne gelir.Burada 42 gün kalabililir.Vasdeferens karın boşluğunu geçerek idrar kanalı ile birleşir.Uretra penis ile dışarı açılır.Spermlerin uretra kanalında geçerek atılması seminal sıvı ile sağlanır.Seminal sıvı prostat , cowper bezleri ve seminal kesecekleri tarafından oluşturulur.
C)DÖLLENME
Olgun sperm ve yumurtanın çekirdeklerinin birleşlmesine döllenme denir.İki hücrenin çekirdeklerinin birleşmesiyle meydana gelen hücreyede zigot denir.Üreme hücrelerinde haploit (n),zigotta diploit (2n)kromozom takımı vardır.Zigottaki kromozom sayısı türün kromozom sayısına eşittir.Yumurta tarafından salgılanan kimyasal bir maddenin etkisi ile sprem kamçı hareketleri ile yumurtaya doğru hereket eder.Spermlerden biri ucundaki akrozom enzimleri ile yumurta zarını eritir ve stoplazmaya gömülür .Bu sırada yumurta üzerinde döllenme zarı meydana gelerek başka bir spermi yumurtaya girmesi önlenir .Zigot oluştuktan hemen sonra mitoz bölünmeler başlar .
Bu döllenmelerde meydana gelen hücrelerin hepsi diploit (2n)kromozomlu vücut hücreleridir.Zigottan itibaren hücre bölünmeleri ile başlayan ve farklilaşmayida içine alan bu olaya gelişme denir .
D)HORMONAL KONTROL
Beyin tabanında yer alan bir iç salgı bezi olan hipfiz doğrudan ovaryumu,ovaryumda uterus faaliyetlerini düzenler.Hipotalamus RF denilen salgılama faktörü meydana getirir.RF kan dolaşımı ile hipofiz bezini uyarır.Bu faktör ,hipofiz bezini , ovaryum ve döl yatağnda değişiklikler meydana getiren hormonların salgılanması ile uyarır.
Yumurtalık=östrojen progesteron=>Döl yatağı
Hipofiz hormonları;folikül uyarıcı hormon (FSH=FUH), luteinleştirici hormon.
Dişide hormonal kontrol
Folikül uyarıcı hormon(FSH=FUH):Yumurtalıkta folikülün dolayısıyla yumurtanın olgunlaşmasını sağlar. Folikülde gelişen yumurtadan östrojen salgılanır buda uterusun gelişmesini sağlar. Kanda östrojen yoğunluğu arttıkça hipofizin FSH salgilanması azalır LH konsantrasyonu artar.
Luteinleştirici hormon(LH):Ovaryumlar dan yumurtanın atılmasını (ovulasyon)sağlar. Parçalanmış folikülden korpus luteumu meydana getirir. Korpus luteumdan çok miktarda progesteron az miktarda östrojen salgılanır. Bu hormonlar uterusun yumuşak dokusunun tamamlanmasını ve döllenmiş yumurtanın yerleşmesini sağlar. Kanda LH yoğunluğu düştüğünde progesteron yoğunluğuda düşer.
Luteotropik hormon (LTH=Prolaktin):Korpus luteumun devamını bu da progesteron ve östrojen çıkışını kontrol ettirir. Doğumdan sonra sut bezlerinin gelişmesini ve süt salgılanmasını arttırır. Ayrıca analık iç güdüsünü geliştirir.
Erkekte hormonal kontrol
Erkek üreme sisteminin normal çalışması hipofiz bezinin hormonları ile kontrol edilir.
FSH,testislerde seminifer tüpçüklerinin gelişimini uyararak spermatogenezi başlatır.
LH,seminifer tüpçüklerinin aralarında yer alan interstisiyal hücrelerin,testosteron üretmesini sağlar. Testosteron spermlerin gelişimini tamamlar. İkincil eşey karakterlerin gelişmesini kontrol eder. Kas yapısı ,sakal ve bıyık çıkması,ses kalınlığı gibi. Östrojen ve androjen hormonları hem erkekte hemde kadında bulunur. Ancak bu salgıların miktarı değişiktir. Östrojen dişilerde yüksek,erkeklerde düşük;androjen erkeklerde yüksek,dişilerde düşüktür.
Kategori: Biyoloji