Üreme:canlıların Kendine Benzer Özelliklere Sahip Yeni Bireyler Oluşturması
12 Temmuz 2007
Üreme:Canlıların kendine benzer özelliklere sahip yeni bireyler oluşturmasına denir.
Amaç: 1)Birey sayısı arttırılıp, türün devamını sağlamak.
2)Türün genetik bilgilerinin aktarımını sürdürmek.
EÅŸeysiz Ãœreme :1)Tek bir atadan yavru oluÅŸturulur.
2)Kalıtsal çeşitlilik görülmez.(Atanın aynısı)
3)Çevreye uyum ata ile aynıdır.(Adaptasyon)
4)İlkel canlıların üremesinde görülür
5)Evrime yardımcı olmaz
6)Tipik mitoz bölünmeler halinde görülür.
E.Ü. Çeşitleri: 1)Bölünerek Üreme: - Tek hücrelilerde görülür.
En basit üreme biçimidir.
Tipik mitoz hücre bölünmelerini içerir.
Bölünme belli doğrultudadır.
2)Rejenerasyon: - İlkel canlıların üreme biçimidir.
Kompleks canlılarda yenilenme ve onarım anlamına gelir.
Tipik mitozlardır.
Kerenkelenin kopan kuyruğu yeniden oluşturması yenilenme, Denizyıldızının kopan kısmının yeniden yapılanması üremedir.
3)Tomurcuklanma : - Ana vücudundaki bir parçanın gelişerek ana canlıya benzer bir döl oluşturmasıdır. Bira mayası, hydra da görülür.
4)Sporlanma : - Tek başına sporlanma ile üreme diye bir şey yoktur.
Eşeyli bir üremeyi, eşeysiz bir üremenin takip ettiği metagenezle üremede eşeysiz üreme evresidir.
Plazmodyum, su yosunu, kara yosunu, eğrelti ve mant. görülür.
Genetik çeşitliliğe sebep olur, Çünkü hem mitoz hem de mayoz görülür.
5)Vejetatif : - Ana canlıdan ayrılan bir organ ve dokunun gelişerek atasına benzer bir organizma oluşturmasına denir.
Eşeyli Üreme : Dişi ve erkek gametlerin birleşerek zigotu teşkil etmeleri sonucu yeni bir canlı meydana getirmesidir.
Gametler iki ayrı bireyde bulunabileceği gibi aynı birey üzerinde de bulunabilir. Temel prensip mayoz+döllenme
Evrimsel açıdan yavrularda kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
Gametlerin büyüklüğüne ve ÅŸekillerine göre birbirinden ayrılır. AÅŸağıda …
İzogami : Şekil ve yapı bakımından benzer gametlerin döllenmesiyle oluşan üreme şekli. Örnek : Ulotrix.
Heterogami : Şekil ve yapı bakımından farklı gametlerin döllenmesiyle oluşan üreme şekli.1)Anizogami : Gamet farklılıkları çok az olanıdır. Örnek :Spirajira
2)Oogami: Gamet farklılıkları çok fazla olan üreme şekli. Dişi gamet büyük ve hareketsiz, erkek gamet küçük ve hareketli. Döllenme dişi üreme sist. İçinde.
Özel Üreme Çeşitleri :
Konjugasyon : - İki canlının yan yana gelerek stoplazmik köprüler vasıtasıyla birbirine gen aktarmasıdır.
Oluştuulan yeni canlı kalıtsal çeşitliliğe sahiptir.
Bakterilerdeki direnç artırımına yöneliktir.
Paramesyumda ise mayoz ve döllenme olduğundan olay daha kompleks gerçekleşir.
Hermafroditlik (Erselik) : - Bir canlıda hem erkek hem de dişi organın beraber bulunmasına hermafroditlik denir.
Gametler aynı anda üretilmez.
Salyangoz, istiridye, tenya, top. solucanı
Partenogenez : - Yumurtanın belli koşullarda döllenmeden yeni bireyler oluşturmasına denir.
Bal arılarına partenogenez : Erkek arılarda gamet oluşumu mitoz ile olur. Fakat kraliçe arılarda gamet oluşumu mayoz ile
gerçekleşir. Kraliçe arıda oluşan yumurtalar döllenmeden gelişirse erkek arılar meydana gelir. Bu olaya denir.
4) Metagenez(Döl almaşı-döl değişimi): - Eşeysiz üremenin eşeyli üremeyi takip ettiği üremeye metagenez denir.
Eşeysiz üreme evresi sporla üreme evresidir.
Tüm sporlar, spor ana hücresi(bitkide sporofit) denilen diploid(2n) hücrelerin mayoz bölünmesiyle oluşur. Bu yüzden tüm sporlar monoploid(n) kromozomludur.
Sporların mitoz bölünmelerle eşeysiz üreme şeklinde çoğalmasına monoploid veya haploid evre denir. Bu evre döllenmeyle zigot meydana gelinceye kadar devam eder.
Eşeyli üreme evresi gametlerin döllenip zigotun oluşmasıyla başlar. Mayoz bölünme ile spor oluşumuna kadar sürer.
Bu evrede canlı diploid(2n) kromozomludur.
Bundan dolayı da bu evreye diploid evre denir.
Bir canlıda monoploid evre ne kadar kısa ise canlı o kadar komplekstir
Plazmodyum (Sıtma Paraziti) da Metagenez : - Eşeyli üreme evresi anofel cinsi dişi sivrisinekte, eşeysiz üreme evresi ise insanda gerçekleşir.
Erkek ve dişi gametler sivrisineğin yapısında döllenerek zigotu oluşturur. Zigot ise plazmodyumu oluşturur. Bu plazmodyumdan mayoz sonucu sporlar oluşur. Sporların mayoz sonucu oluşmasına sporogoni adı verilir. Bu sporlar önce insanın karaciğerine ve k. Kaniliğine oradan da dolaşımına girerek alyuvara geçer. Burada büyüyerek amip şeklini alır, bu yapıya şizont adı verilir. Bu şizont yapı birbirini izleyen çekirdek bölünmeleri ile çok sayıda merozoit oluşturur. Şizonttan merozoit oluşumuna ise şizogoni adı verilir. Merozoitler aşırı artarak alyuvarı parçalar ve başka alyuvarlara geçer. Bu olaylar sırasında merozoitler dişi ve erkek gamet şeklini alır. Bu gametler anofel cinsi dişi bir sivrisineğe geçince döllenir ve zigot oluşur bu olaylar böyle devam eder.
BİTKİLERDE ÜREME : Çiçekli Bitkilerde Üreme : Üreme organı çiçeklerdir. Hem erkek hem de dişi organ aynı çiçekte bulunuyorsa tam çiçek ya da erselik adını alır. Elma, kiraz, ayva
Tersi ise eksik çiçek adını alır.
Polen oluÅŸumu : 1 Mayoz + 1 Mitoz (Endomitoz) Yumurta OluÅŸumu : 1 Mayoz + 3 Mitoz (Endomitoz)
Tozlaşma ve Döllenme : Polenlerin dişi organın tepeciğine gelip konmasına denir(Polerizasyon). Rüzgar, su, kuş ve böcek yardımıyla olur. Rüzgarla tozlaşma da döllenme olasılığını artırmak için bol miktarda polen oluşur. Böcekle tozl. Yapan bitkilerde ise böceği kendine çeken koku ve renk gibi adaptasyonlar gelişmiştir. Tozl. Olabilmesi için tepecik ve polenin şekilsel olarak uyum göst. Gerekir.
Tohum ve Meyve Oluşumu : Döllenmeler sonucu oluşan endosperm embriyoyu çepe çevre sarar. Endosperm, embriyoyu çimlenene kadar ve çimlenme sırasında besler. Embriyo kesesini saran tohum taslağının kalınlaşması ile tohum kabuğu (tesla) oluşur. Böylece embriyo, endosperm ve testa tohumu oluşturur. Tohum tasl. çevreleyen ovaryum farklılaşarak meyvenin etli kısmını meydana getirir. Tohum ve etli kısım meyveyi meydana getirir.
Gerçek Meyve : Sadece dişi organın gelişmesiyle neydana gelen meyveye denir. Eğer gelişme tek bir dişi organdan ise basit gerçek meyve, birden fazla dişi organdan ise bileşik gerçek meyve adını alır.
Yalancı Meyve : Dişi organ, çanak, taç yapraklar, çiçek tablası ve çiçek sapının birlikte gelişmesiyle meydana gelen meyveye denir. Oluşumunda dişi organ tek ise yalancı basit, çift veya daha fazla ise yalancı bileşik adını alır.
BİTKİLERDE GELİŞME : Çimlenme için gerekenler : Su(Nem)-Uygun sıcaklık-O2
Hücre Bölünmesi : Zigot oluşt. Hemen sonra başlar ve yaşam boyu devam eder. Bitkilerde mevsimlere göre hızlanıp yavaşlayacak şekilde meristem doku sürekli bölünür.
Büyüme : Canlıyı oluşturan madde miktarı ve hücre sayısı artışıdır. Bölünmeler sonucu canlı büyür. Büyüme sınırsızdır.
Farklılaşma : Oluşan hücreler yapı ve özellik bakımından farklılaşır. Farklı yapı ve görevlerde özelleşmiş hücreler doku birliği yaparak organları oluşturur.
Omurgalı Hayvanlarda Üreme : Hepsi ayrı eşeylidir. Eşey bezleri gelişmiştir. Hiçbiri eşeysiz üremez.
Eşey Üreme Organları (Gonad) : Erkekte, testisİ; dişide ovaryum
Eşey Ana Hücreleri(Gametogonyum) : Erkekte spermategonyum; dişide oogonyum
Eşey Hücresi(Gamet) : Erkekte sperm; dişide yumurta hücresi
Gametogenez : Gametlerin meydana gelmesi olayıdır. Omurgalılarda gametler, üreme organlarındaki diploid (2n) eşey ana hücrelerinin mayozla bölünmesinden meydana gelir. Canlıların hepsinde gametler mutlaka haploid kromozomludur.
Spermatogenez (Sperm Oluşumu) : Sperm hücresi testislerde üretilir. Testislerde ergenlik çağına kadar mitoz bölünme ile sperm ana hücreleri (spermatagonyumlar) oluşur. Ergenlik çağına girildiğinde ise FSH, LH, androjen etkisiyle bu spermatogonyumlar mayoz geçirerek spermleri oluşturur. Spermin başındaki akrozom içindeki enzim sayesinde yumurta zarını eriterek spermin yumurtaya girmesini sağlar. Spermin yumurtaya göre daha fazla oluşmasının sebebi döllenmede daha aktif olmasıdır.
Oogenez (Yumurta Oluşumu) : Yumurt Hücreleri ovaryumda üretilir. Spermatogenezin aynısı (ergenlik kısmı)
Fakat oluşan dört hücreden üçü kaybolur. Bir tanesi canlı kalır. Canlı kalanı ootid adını aalıp gelişmesiyle de yumurta hücresi (ovum) oluşur.
Döllenme : Sperm ile yumurta hücresinin sıvı bir ortamda birleşerek tek çekirdekli bir hücreyi oluşturması olayıdır.
İç Döllenme : Döllenme olayı ana vücudu içerisinde oluyorsa iç döllenmedir.
Sürüngen, kuş ve memeli.
Çiftleşme vardır.
Karada yaşayan canlılarda görülür
Gamet sayısı azdır.
Döllenme karada
Döllenme ihtimali fazla
Çiftleşme organı var
Dış Döllenme : Döllenme olayı şayet ana vücudu dışında oluyorsa buna dış döllenme denir.
Balık ve kurbağalar.
Çiftleşme yok
Döllenme suda
Gamet sayısı çok fazla
Döllenme ihtimali az
Çiftleşme organı yok
Omurgalı Hayvanlarda Üreme Sistemi : Boşaltım sistemi ile üreme sistemi iç içe girmiş olduğundan ürogenital sistem denir.
Erkek Üreme Sistemleri : Memeliler üreme+boşaltım+sindirim kanalları kloak denilen tek bir delikle vücut dışına açılır. Balık ve kurbağada spermler ve idrar wolf kanalıyla kloaka taşınır. Sürüngen ve kuşlarda sperm wolf kanalıyla idrar ayrı bir kanalla kloaka taşınır. Memelilerde ise sperm ve idrar ayrı ayrı kanallarla üretraya getirilir. Memelilerde wolf yerine vas deferens kanalı vardır. Sindirim artıkları ise anüsten dışarı atılır.
Dişi Üreme Sistemi : Yumurta müller kanalıyla taşınır. Müller hiçbir omurgalıda idrar taşımaz. Memelilerde yumurta, idrar ve dışkı ayrı ayrı deliklerden dışarı atılır. Memelilerde embriyonun geliştiği uterus(rahim) bulunur.
EMBRİYO ÖRTÜLERİ
Kabuk : Yumurta örtülerini dış etkilerden koruyan CaCO3 yapıda bir örtüdür. Sürüngen, kuş, böcek.
Koryon : Koruyucu ve solunum organı görevi yapar. Memelilerde farklılaşarak plesantayı oluşturur.
Amnion Kesesi : İçerisinde amnion sıvısı bulunur. Embriyoyu basınç, sıcaklık değişimi ve mekanik etkilerden korur. Embriyoya hareket serbestliği sağlar.
Allantoyis : Sindirim borusundan dışarı doğru genişleyerek gelişen bir kesedir. Embriyonik metabolizma artıklarının biriktiği yerdir.
Vitellüs Kesesi : Sindirim borusundan gelişir. Bütün omurgalılarda vardır. Bitkilerde vitellüs kesesinin yerini endosperm almıştır. Kuş ve sürüngenlerde çok büyük, balık ve kurbağalarda küçüktür. Memelilerde ise körelmiştir. Embriyoya besin temin eder.
Balık ve Kurbağalarda : Yumurta kabuğu, amnion kesesi ve allantoyis bulunmaz. Vitellüs azdır. Vitellüs az olduğu için birey tam gelişmeden yumurtadan çıkar ve ana canlıdan başka bir yapı gösterir. Buna larva denir. Belirli büyüklüğe geldikten sonra gelişerek ana canlıya benzer. Buna metamorfoz denir.
Sürüngen ve Kuşlarda : Embriyo az hareketli olduğundan amnion kesesi memelilere göre küçüktür. Vitellüs çoktur. Kireçli yumurta kabuğu (CaCO3)vardır.
Memelilerde : Amnion kesesi iyi gelişmiştir. Kireçli yumurta kabuğu yoktur. Embriyo beslenmesi ve boşaltımı anne tarafından sağlandığı için vitellüs ve allontioyis körelmiştir. Embriyo ve uterus arasında bulunan göbek bağı; allantoyis, vitellüs kesesi ile embriyonun atar ve toplar damarlarından oluşur.
Plesanta : Anneden embriyoya besin, O2 geçişi difüzyon ve aktif taşıma ile olur. Difüzyonun daha kolay olabilmesi için, koryon zarı uterusun içine parmak şeklinde uzantılar yaparak yüzeyini genişletmiştir. Bu şekilde oluşan koryon zarı, embriyonun atar ve toplar damar kılcalları ile anneye ait uterustaki atar ve toplar kılcallarının oluşturduğu yapıya plesanta denir.
Gagalı memeliler : Yumurtalar bol vitelluslu. Plesanta yok. Gelişme daha çok yumurtadadır. Yumurtadan çıkan yavrular bir süre anne sütüyle beslenir. Örnek : Ornitorenk
Keseli memeliler : Yumurtalar az vitellüslüdür. Yumurtada besin bitince ergin halde doğarlar. Fakat gelişimin çoğunu özel bir kesede korunarak ve bu kesedeki süt bezleri tarafından salgılanan süt ile beslenerek tamamlarlar. Örnek : Kanguru, Koalo
Plesantalı Memeliler : Vitellüs yok denecek kadar azdır. Embriyo gelişimini anne uterusunda tamamlar. Yavrular doğumdan sonra anne sütüyle beslenir. Örnek: Koyun, İnsan
*Ä°NSANDA ÃœREME SÄ°STEMI*
Erkek Üreme Sistemi : Testisler, sperm kanalları(vasdeferens), seminal bezler, cowper bezleri, prostat bezi ve penisten meydana gelir.
Spermlerin oluştuğu yer seminifer tüpçüklerdir. Burada ayrıca spermleri besleyen, eşey hormonları salgılayan yardımcı ana hücreleri(leydig) bulunur.
Seminifer türçükte oluşan sperm döllenme ve hareket yeteneğine sahip değildir. Olgunlaşıp, döllenme ve hareket yeteneğine sahip olmak için epididimise gelirler. Burada 1-10 gün kalarak olgunlaşırlar.
Olgunlaştıktan sonra vasdeferense geçerek 1-42 gün kalabilirler. Buradan da üretra ve penisi izleyerek dışarı atılırlar.
Spermlerin vasdeferens ve üretrada hareketini sağlayan ve spermleri koruyan sıvıya seminal sıvı adı verilir. Seminal sıvı; prostat bezi, cowper bezleri ve seminal bezler tarafından oluşturulur.
Hormonal Kontrolü : Şekil.
Dişi Üreme Sistemi : - Ovaryumlar, yumurta kanalı (fallopi tüpü), uterus ve vajinadan meydana gelir. Ovaryum iki tane olup yumurta kanalları ile uterusa(rahim) bağlanmıştır.
Fallopi tüpünün ovaryuma bakan ucu kirpikli huni şeklindedir. Ovaryumda yumurtanın oluşturulduğu çok sayıda küçük kesecikler vardır. Bunlara folikül denir. Folikülde olgunlaşan yumurta, kirpikli huni tarafından tutularak fallopi tüpüne alınır. Buradan uterusa gelir.
Döllenme olmuş ise uterusa yapışarak gelişir. Döllenmemişse vajinadan dışarı atılır. Vajina doğumun da yapıldığı yerdir.
Dişi memelilerde üreme hücreleri idrar ve sindirim artıkları ayrı ayrı kanallardan dışarı atılır. Bir bayanda yumurtanın oluşumu ve bırakılması olayları periyodik olarak tekrarlanır. Buna menstrüasyon devri adı verilir.
Menstrüasyon devri 4 evrede incelenir.
Folikül Evresi : Folikül hücreleri büyür, içine sıvı dolar, yumurta hücreleri oluşmaya başlar. Bu sırada folikülün bazı hücrelerinden östrojen hormonu salgılanır. Bu hormonun etkisiyle uterustaki mitoz hızı artar. Uterusun iç çeperi kalınlaşır. Ayrıca kan ve mukus salgısı artar. (10-14gün)
Ovulasyon Evresi :Folikülün yırtılmasıyla olgunlaşan yumurta ovaryumdan atılır. Buna ovulasyon (yumurta atılımı) denir. Atılan yumurtalar kirpikli huni sayesinde tutulur ve fallopi tüpüne geçirilir. Ovulasyon menstrüasyon periyodunun tam ortasına rastlar.
Corpus Luteum : Yırtılan folikül hücreleri içerisine sarı renkli yağ damlacıkları girerek lütein hücreleri oluşur. Folikülden oluşan bu yapıya ise corpus luteum(sarı cisim) denilir. Bu lütein hücrelerinden bol miktarda progesteron az miktarda da östrojen salgılanır. Progesteron hormonu etkisiyle uterus iç çeperi gelişmesini hızlandırır. Yumuşak bir doku halini alır. Kılcal damarlar genişler. Mukus salgısı artar. Böylece embriyonun tutunması için zemin hazırlanır. (10-14 gün sürer) Yumurta fallopi tüpünden uterusa 4-5 gün içinde iner. Eğer yumurta fallopi tüpünde döllenirse oluşan embriyo progesteron sayesinde uterustaki yumuşak dokuya tutunur. Gebelik süresince corpus luteum bozulmaz ve progesteron salgısı devam eder. Embriyo gelişmesini salgılayarak (9 ay 10 gün) vajinadan dışarıya çıkar. Gebelik sırasında corpus luteum bozulursa progesteron salgısı durur. Bunun sonucunda da embriyo uterustan düşük olarak atılır.
Menstruasyon evresi : Eğer yumurta fallopide döllenmemişse cor lut bozulur. Proges salg azalır ve uterus iç çeperi parçalanır. Progesteron sayesinde genişleyen kılc damarlarda uterusla birlikte parçalandığı için yumurta hücreleri doku parçaları ile beraber kanamalar halinde vajinadan dışarı atılır. Buna adet görme(aybaşı) denir. 3-7 gün sürer. Bu evre bitiminde folikül evresi başlar.
Hormonal Kontrol : Åžekil …
HAYVANLARDA GELÄ°ÅžME
Zigot ile başlayıp çok hücreli ergin bir bireyin oluşması ile sonuçlanan olayların hepsine birden gelişme denir. Üç bölümde incelenir.
Segmentasyon (Hücre Bölünmesi) : Döllenmiş yumurta olan zigot oluşumundan hemen sonra başlar ve yaşam boyu devam eder. Yapının büyüklüğü değişmez.
Büyüme : Hücre bölünmeleri sonucunda hücreler geometrik olarak çoğalır. Böylece bir hücreyle başlayan hayat çok hücreli olarak devam eder. Hücre sayısı artarken madde miktarı da artar. Böylece büyüme gerçekleşir. Hayvanlarda belli bir dönemdir, fakat bitkilerde hayat boyu devam eder.
Farklılaşma : Embriyonik gelişimde embriyonik tabakaların oluşması ve bu tabakaların farklılaşması ile ergin organizmanın doku, organ ve sistemlerinin oluşmasıdır. Bu embriyonik tabakalardan organ oluşmasına organogenez denir. Bu evre sırasında farklılaşma en yüksek düzeydedir. Embriyonik gelişimde ilk farklılaşan yapılar beyin ve sinir sistemidir. Farklılaşma sırasında sinir sistemi oluşumuna nörolasyon denir. Notakorda; farklılaşma sırasında embriyonun sırt tarafında uzanan uzunlamasına bir yapıdır. Ektoderm ve mezoderm etkileşmesiyle oluşur. Daha sonra yerini omurgaya bırakır.
Embriyonik İndüksiyon : Embriyo tabakalarının birbirlerini etkileyerek yeni yapılar meydana getirmesine denir.
Spemann Deneyi : I. Deney : Semender embriyosunun üst ektodermini çıkarıp ayrı bir doku kültüründe saklıyor. Embriyoda gelişmenin devam edip iribaş oluştuğunu gözlüyor. Ancak embriyoda sinir sistemi oluşmuyor. SONUÇ : Ektodermin sinir sistemini oluşturabilmesi için embriyoya bağlı kalması gerekir.
II. Deney : Bir smend embr sırt ektod bir ucundan açıp altında bulunan mezoderm çıkartılıyor. Açtığı ektodermi yerine yerleştiriyor. Ektodermin iyileştiğini ancak sinir siteminin oluşmadığını gözlüyor. SONUÇ : Sinir sistemi oluşumunda mezodermin de rol oynadığıdır.
III. Deney : İki semender embriyosu alıyor. Birinci embriyonun üst tarafından aldığı mezoderm parçasını ikinci embriyonun alt tarafından çıkardığı mezodermin yerine yerleştiriyor. İkinci embriyoda iki tane sinir sisteminin oluştuğunu gözlüyor. Bunlardan biri normal yerinde diğeri mezodermin aşılandığı bölgede oluşuyor. SONUÇ : Sinir sist. Farklılaşması için üst mezodermin ektodermi etkilemesi gerekir.
Kategori: Biyoloji