Lipitler

12 Temmuz 2007



LİPİTLER

Yapılarında yağ asitleri bulunan bir kısım organik maddelerde onlara yakın ilişkisi olan bir gurup maddelere lipit adı verilir. C,H,ve O atomlarını içerirler.bazı lipitlerde P,N ve S atomlarıda bulunur.

lipitler susuz olduklarından karbonhidratların aksine daha az yer işgal ederler.Ve bolca depolanırlar.

¦ lipitler suda çözünmez organik çözücülerde çözünürler.

LİPİTLERİN BAŞLICA FONKSİYONLARI

Hücre zarında yapıtaşı görevi yaparlar.

Önemli enerji kaynağıdırlar. 1 gr lipityandığında 9,3 kkal enerji verir.

Organizma için gerekli enerjinin depo şekli lipitlerdir.

İzolasyon görevleri vardır. Vucut ısısının kaybını önlerler.

Önemli biyolojik aktiviteleri vardır.

Yağda çözünen vitaminlerin absorbsyonunu sağlarlar.

Prostoglandinlerin ön maddeleridirler.

Bazı enzimlerin aktif hale geçmesini sağlarlar.

İmmünolojik olaylarda görev alırlar.

LİPİTLERİN SINIFLANDIRILMASI

YAĞ ASİTLERİ

Organik asitlerdir. Genellikle çift sayıda C atomu taşırlar. C sayıları 4-24 arasında değişir. R-COOH gibi basit olarak gösterilebilirler. Genel formulleri CH3-(CH2)- COOH dur. Doğada 100 ün üzerinde yağ asidi tanımlanmıştır.

Yağ asitleri zincir uzunluklarına ve çift bağ içerip içermemelerine göre sınıflandırılır.

a) Doymuş yağ asitleri : Yapılarında çift bağ içermezler. 8 C luya kadar olanlar oda ısısında sıvadır. 10 C ludan fazla olanlar katıdır.

R-COOH ADI

C SAYISI

FORMULÜ

Bütirik asit

C 4

CH3-(CH2)2-COOH

Laurik asit

C 12

CH3-(CH2)10-COOH

Miristik asit

C 14

CH3-(CH2)12-COOH

Palmitik asit

C 16

CH3-(CH2)14-COOH

Stearik asit

C 18

CH3-(CH2)16-COOH

Araşidonik asit

C 20

CH3-(CH2)18-COOH

Lignoserik asit

C 24

CH3-(CH2)22-COOH

Önemli bazı yağ asitleri

Hayvansal velipitsel kaynaklı yağ asitleri olan palmitik asit ve stearik asit en önemli doymuş yağ asitleridir. Bunlardan sonra Bütirik asit , Miristik asit ve Araşidik asitler gelir. Palmitik asit özellikle bitkisel yağlarda ,steorik asit ise hayvansal yağlarda bulunur.

PALMİTİK ASİT AÇIK FORMULÜ

¦ COOH Grubunun bağlı olduğu karbona ?, daha sonra sırasıyla ß, ? diye gider.

b) Doymamış yağ asitleri : yapılarında çift bağ içerirler. Çift bağ sayısı 1 ve 1 den fazladır. Örnek 16 C lu Palmitoleik asit .

TEK ÇİFT BAĞ İÇEREN YAĞ ASİTLERİ

C SAYISI

FORMULÜ

Palmitoleik asit

C 16 ?9

Oleik asit

C 18 ?9

2 ÇİFT BAĞ İÇEREN DOYMAMIŞ YAĞ ASİTLERİ

Linoleik asit

C 18 ? 9,12

3 ÇİFT BAĞ İÇEREN DOYMAMIŞ YAĞ ASİTLERİ

Linolenik asit

C 18 ? 9,12,15

Çift bağın hangi karbonlar arasında yer aldığı küçük bir üçgen işaretinin üzerine çift bağın başladığı karbonun numarasının yazılmasıyla gösterilir.

4 ÇİFT BAĞ İÇEREN DOYMAMIŞ YAĞ ASİTLERİ

C SAYISI

FORMÜLÜ

Araşidonik Asit

C 20 ?5,8,11,14

ESANSİYEL YAĞ ASİTLERİ

Organizma bir tane çift bağ içeren yağ asitlerini sentezleyebilir.daha fazla çift bağ içeren yağ asitlerini sentezleyemez. Ancak bu yağ asitlerinin mutlaka diyetle almak zorundadır. Esansiyel yağ asitleri;linoleik,linolenik ve araşidonik asitlerdir. Esansiyel yağ asidi eksikliklerinde ciltte kuruma ve kanamalar olur. Büyümeye başlar. Oda ısısında çoğunlukla sıvı olan ve genellikle bitkisel kaynaklı olan esansiyel yağ asitleri organizmayı radyasyon gibi zararlı ışınlara karşı korurlar. Damar sertliğinin oluşumunu engellerler. Organizmada önemli ödevleri vardır. Bazı önemli bileşiklerin yapımında kullanılırlar. Örneğin araşidonik asitten türeyen bileşiklere prostoglandinler(P6)denir. Prostoglandinlerin çok düşük dozları bile önemli fizyolojik etki gösterir.

Prostoglandinler 20 karbon ihtiva eden doymamış yağ asidi türevidirler. Birçok hayvan dokusunda bulunmakta ve hormona benzer fizyolojik ve farmokolojik etkiler gösterirler. Yapılarında 5 köşeli bir halka içerirler. Bu halkaya yada kollara farrklı grupların gelmesiyle farklı prostoglandinler oluşur. Prostonik asit molekülüne oksi veya hidroksi grupların eklenmesiyle ve çift bağların oluşmasıyla A-F ye kadar değişen 6 farklı tip prostoglandin ve bunların izomerleri oluşur. İlk kez prostat bezinde bulunduğu için bu ad verilmiştir. Bugün artık birçok dokuda yaygın olarak bulundukları bilinmektedir. Prostoglandinler hormonlara benzer etki göstermelerine rağmen oluşturuldukları yerde lokal kullanılmaları bakımından hormonlardan ayrılırlar.

Yağ asitleri zincir uzunluklarına göre 3 grupta incelenirler.

kısa zincirli yağ asitleri : 4-6 C’lu yağ asitleri

orta zincirli yağ asitleri : 6-12 C’lu yağ asitleri

uzun zincirli yağ asitleri: 12 C’dan daha uzun olanlar

Besinlerimizde çoğunlukla uzun zincirli yağ asitleri bulunur.

YAĞ ASİTLERİNİN FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLERİ

Çözünürlükleri : yağ asitleri suda çözünmezler. Kloroform eter, benzen gibi organik soluentlerde(çözücülerde) çözünürler. Sadece kısa zincirli yağ asitleri suda çözünebilir.

Optik attiviteleri : çift bağ içeren yağ asitleri geometrik izomerizm gösterirler ve çoğunlukla cis formundadırlar

Esterleşmeleri : yağ asitlerinin –COOH grupları alkollerle reaksiyona girerek esterleşirler. Reaksiyon sonucunda 1 mol ester oluşur.

Yağların bozulması : yağ asitleri ışık, sıcaklık, O2 gibi etlilerle oksidasyona uğrarlar. Buna etkileşme bozulma anlamına gelen ransidifikasyon denir.bozulmuş yağ asitlerinin sadece lezzet ve kokusu değişmekle kalmaz aynı zamanda peroksit gibi gruplarda oluşur.bu gruplar vitaminler üzerine tahrip edici etkiye sahiptir. Ancak E vitamini ve diğer yağda eriyen vitaminler antioksidant etki göstererek yağların oksidasyonuna engel olurlar.

Sabunlaşma : (saponifikasyon) Yağlar asit ve alkali ile hidroliz edildiklerinde yağ asitleri ve gliserole parçalanırlar. Yağ asitlerinin alkalilerle meydana getirdikleri bileşiklere sabunlar denir. Bu olaya sabunlaşma veya saponifikasyon adı verilir.

Margarin oluşumu : doymamış yağ asitleri katalizörlerin etkisiyle hidrojen ile doyrularak margarinler üretilir. Margarin üretimi ve tüketimi sonucunda organizma doymamış yağ asitlerini yeterince alamaz. Böylece eksiklik belirtileri görülür. Margarin üreticileri buna önlem olarak yarı doymuş margarin üretmektedirler.___________________

NÖTRAL YAĞLAR yağ asitlerinin gliserolle yapmış olduğu asterlerdir._________ trigliserid molekülünde yağ asitlerinin tümü aynı ise bu tip yağlara basit yağlar denir. Farklı ise mix(karışık) yağlar denir.

FOSFOLİDLER gliserol un fosforik asit esteridirler. Hava ile temasta renkleri koyulaşır. Özellikle membranların yapısında bulunur. Başlıca örnekleri şunlardır

a) fosforik asit :

fosforik asit molekülünde bulunan yağlardan biri doymuş, diğeri doymamış yağ asitidir.

b) fosfotidil kolin : (lesitin)

hücre zarında bol miktarda bulunur. Yapıtaşları 1 mol gliserol , 2 mol yağ asidi, 1 mol fosforik asit ve 1 mol de kolindir.

fosfotidil kolin mollekülündeki (lesitin) yağ asitlerinden biri oleik asit diğeri palmitik asittir. Yılan zehrinde fosfotidil kolini hidrolize edecek fosforilaz a denilen bir enzim vardır. Kişiyi yılan soktuğunda salyasındaki enzim hücre membranında yer alan fosfotidik kolini parçalayarak toxic bir bileşik olan lizolesitine dönüştürür. Yılan zehrinin alyuvarlar üzerinde hemoliz edici mekanizması bu şekilde gerçekleşir.

c) fosfotidil etanol amin ve fosfotidil serin : fosfotidil koline benzerler. Farklı olarak kolin yerine etanol amin veya serin taşırlar.

fosfotidil kolin, fosfotidil etanol amin, fosfotidil serinkan pıhtılaşmasında rol oynar. fosfotidil kolin ve fosfotidil etanol aminkan pıhtılaşmasını artıtrıcı , fosfotidil serin ise geciktirici rol oynar. Hemofili hastalaında serinin plazma konsantrasyonunun yüksek olduğu saptanmıştır.

d) fosfotidil gliserol : (kardiolipin) ilk kez kalp ekstresinden elde edildiği için bu isim verilmiştir. Antijenik etkisi bilinen tek fosfolipitdir. Bu özelliğinden dolayı serolojik testlerde kullanılır. 2 mol fosfotidik asitin 1 mol gliserolle bağlanması ile oluşur. Molekülün yapıtaşları şunlardır. 2 mol fosforik asit ,3 mol gliserol, 4 mol yağ asiti dir.

d) mumlar : yağ asitlerinin gliserolden başka alkollerle yaptıkları esterlerdir. Bu alkoller çoğunlukla büyük moleküllü alkollerdir. Bunlar bitkilerin meyve ve yapraklarının üzerinde koruyucu bir tabaka oluşturur.omurgalılarda deri bezlerinden salınan mumlar deriyi yağlı yumuşak ve su geçirmez halde tutarlar.saçlar hayvanların yünleri ve kürklü hayvanların kürkleri yine mumsu salgılarla kaplanmıştır. Kuşlar özellikle su kuşları tüy bezleri vasıyasıyla salgıladıkları mumlar sayesinde tüyleri su geçirmez hale getirilir.

İnsan plazmasında kolesterol palmitat kolesterolün palmitik asit esteridir. Kozmetikte kullanılan setik palmitat setil alkolün palmitik esteridir.bal mumunun yapısında mirisil alkolün palmitik asit esteridir. (mirisil palmitat)

e) sfingolipidler : gliserol içermezler. Bunun yerine bir amino alkol olan sfingozin içerirler. _______

sfingolipitlerin en önemli örneği sfingomyelindir. Beyin ve sinir dokusunda bol miktarda sfingolipid bulunur. Sfingolipid molekülünün yağ asidiyle yaptığı bileşiğe seramid denir. Sfingomyelinin yapı taşları 1 mol sfingozin , 1 mol yağ asidi, 1 mol kolin ve 1 mol fosforik asittir. _________________

f) glikosfingolipidler : yapıları sfingomyeline benzer. Ancak yapılarında daha fazla karbonhidrat bulunur.yapıtaşları şöyledir.

SERAMİD-HEGSOZ-HEKSOAMİN + SİYALİK ASİT (N-ASETİL NÖROMÜNİK ASİT)

Gangliozidler bayinde, sinir sisteminde hücre zarlarının dış yüzeyinde ve eritrositlerde bulunur. Eritrositlerde bulunan kan grubuyla ilgilidir. Doku ve hücrelerde hücre bağışıklığını sağlarlar. Kanser hücrelerinde miktarları artar. Sinir uçlarında bulunurlar. Bu nedenle nörotransmitter etki gösterirler.

g) izoprenlipitler : bu gruptaki lipitler kapalı formulleri C5 H8 olan izopren türevi lipitlerdir. Dallı formulü ___________

izopren molekülündeki iki çift bağ konjugedir. Bu nedenle diğer maddelerle kolaylıkla reaksiyon verir. Çoğunlukla renkli pigmentlerdir. Yapılarında izopren molekülüiçeren bileşiklere izoprenoidler denir. Ve 2 grupta incelenirler. 1 – asıl izoprenoidler 2 - izoprenoid lipitler

ASIL PRENOİDLER : bitkilerde yagındırlar. İnsan ve hayvanlarda biyokimyasal olaylarla ilgileri yoktur. Faydalı yönlerinden ilaç olarak yararlanılır. 2 izopren molekülü içerenlere terpenler adı verilir. 3 izopren molekülü içerenlere sesquiterpenler denir. Bunlar uçucu maddelerdir.su buharı distilasyonu yöntemiyle elde edilirler.örneğin limondan elde edilene limonen, naneden elde edilene menthol adı verilir. 4 izopren molekülü içerenlerediterpenler denir. Örneğin fitol (klorofil molekülünün ana yapısı) 6 izopren molekülü içerenlere triterpenler denir. Örneğin squalen (protein senteznde ana madde) cok sayıda izopren içerenlere politerpen denir. Örneğin kauçuk

Bitkilerde kendilerine has tatları ve kokuları terpenlerden ileri gelir.

İZOPRENOİD LİPİDLER : Bunlar esas olarak diğer izopren moleküllerine benzerler. Ancak C sayıları daha yüksektir. Kuruluş ve yapıca daha gelişmişlerdir. insan ve hayvan vucudunda önemli görevleri vardır. 2 grupta incelenirler.

karotenoidler : açık sarıdan kıırmızı menekşeye kadar değişen renklerdedirler. Bu durum yapılarındaki kojuge bağlardan ileri gelir. Bitki dünyasında yaygındırlar.

İlk kez havuçtan elde edildiğinden bu isim verilmiştir. Yapılarında izopren molekülleriş belirli sayılarda yer alır. Ancak yapının başında ve sonunda iyonon denen halkalar vardır. Çift bağın durumuna görede ? yada ß iyonon halkası olarak isimlendirilirler. _____

karotenoidler karotenler ve ksantofiller olmak üzre 2 ye ayrılır.

karotenler : bitki dünyasında yagındırlar. Hayvanlar bunları bitkilerden alırlar. 8 izopren birimi içerirler. 4 izopren birimi içeren 2 grup halinde simetrik olarak yerleşmişlerdir. Ve uçlarında birer iyonon halkası bulunur. Örnek ?-karoten

?-karoten : hem ? hemde ß iyonon halkası içeren kısımdan A vitamini sentezlenir.

ß-karoten : ß-karoten iki tane ß iyonon halkası içerir. En fazla havuçta bulunur. ß karotenin organizmada parçalanmasıyla 2 mol A vitamini sentezlenir.

?-karoten : yapısında 1 tane ß iyonon halkası içerir.ve bunun parçalanmasıyla 1 mol vitamin A sentezlenir.

Likopen : domateste buluna bir karotendir. İyonon halkası içermez. ? izopren biriminden oluşan düz bir zincirdir.

b) ksantofiller : ksantofillerin hidroksilli veya ketolu formlarıdırlar. Genellikle 2 OH grubu vardır. Hidroksiller iyonon halkalarına bağlıdırlar. Örnekler zeaksanten (mısır bitkisinde bulunur) ksantofil (lutein=yeşil yapraklarda bulunur),bu yapraları yiyen insan ve hayvanlarada geçer. Hayvanların yumurtalarının sarısı ve yağları ksantofilin rengini alırlar. Kuşların tüyleri ve kadınlarda korpus luteum (sarı cisim) rengini ksantofillerden alır.

1- astoksanten : proteinlere bağlı olarak yengeç ve istakozlarda bulunur. Kirli yeşil renktedir. Sıcak suda haşlandığında protein denatüre olur. Ve kırmızı renkli astoksanten ortaya çıkar.

ß-steroidler : bunları genel yapıları 3 tanesi 6 lı 1 tanesi 5 li halkadan oluşan bir istemdir. Buna steran halkası denir. Steran halkasının kimyasal adı perhidroksiklopentanofenantren dir.__________

steran halka sisteminde 17 C atomundan 3,10,11 ve 17.C lar önemlidir. Bu C lara farklı grup ve takıların gelmesiyle değişik steroid ve türevleri oluşur.

STEROİDLERİN SINIFLANDIRILMASI

Bu sınıfa giren maddeler 17.C larındaki takıya göre 2 grupta incelenirler.

A-) KARBONLU YAN KOLU OLANLAR : 3.C da 1 hidroksil grubu 10 ve 13.C da 1 er metil grubu içeren dimetil oksisteran sitemine 2 den 10 a kadar C lu yan zincirler taşırlar._____

17.C daki zincir yan kolu oluşturur ve C sayısına göre değişik steroidler oluşur.

A-1) STEROLLER : 8,9,10 C lu çatallı bir yan kol içerirler. Örneğin kolesterol

Bu madde insan safrasından elde edilmiştir ve buna safra sterolu anlamına gelen kolesterol adı verilmiştir. Safrada fazla miktarda bulunur. 8 C lu bir yan kol içerir.

Kolesterolün 3.C undaki OH grubu yağ asitleriyle esterleşerek ester kolesterolü oluşturur. ___________

İnsan plazmasındaki kolesterolün ¾ u ester kolesterolüdür. Geriye kalanı serbest kolesteroldür.

Kolesterol organizmada yaygın olarak bulunur. En fazla beyinde sinir sisteminde ve salgı yapan dokularda (örneğin safrada )bulunur. Çizgili kaslarda az miktarda bulunur. Plazmada lipoproteinlere bağlı olarak bulunur. Bileşiminde protein bulunmayan BOS gibi sıvılarda kolesterol bulunmaz. Kolesterol yağların bileşiminde çözünmüş olarak bulunduğundan onların daha çok su çekmesine neden olur. Örneğin lanolin kremlerin bileşimine katılan su çekici maddedir.

Kolesterol zayıf bir elektrik geçiricisidir. Sinir sisteminde ve beyin dokusunda çok bulunması uyarı yaratma ve taşıma görevinde bu özelliğinden yararlanılır. Kolesterolün yapısındaki çift bağın bağırsak bakterileri tarafından parçalanmasıyla kaprosterol oluşur. Bu dışkı sterol steroludür ve bu şekilde dışarı atılır.

Örnekler

1-) 7 dehidro kolesterol : ß halkasında 2 tane çift bağ içerir kolesterolle birlikte dokularda bulunur. D3 vitaminin ön maddesidir ve provitamin D3 olarak bilinir. Hayvansal kaynaklıdır.

2-) ergasterol : bitkisel kaynaklıdır. 9 C lu bir yan kol içerir. Çavdar mahmuzu adı verilen mantar türünden elde edilmiştir. Yan kolunda bir çift bağ içerir. ? halkasında 2 tane çift bağ içerir. Provitamin D2 olarak bilinir.

3-) fitosterol : bitkilerde yaygındır. 10 C lu yan kol içerir.

A-2 ) SAFRA ASİTLERİ

Kolenik asitlerin OH türevleridir. Kolenik asit steran halkasına bağlı 5 C lu bir yan kol ve COOH grubu içerir.___________

Kolenik asitin 3,7,12. C larına 1 er OH grubunun gelmesiyle çeşitli safra asitleri oluşur. Başlıca safra asitleri şunlardır.

Kimyasal adı

Yaygın adı

3 mono oksi kolonik asit

Litokolik asit

Sekonder safra asidi

3,12 dioksi Kolenik asit

Deoksi Kolik asit

Sekonder safra asidi

3,7 dioksi Kolenik asit

Kenodeoksi kolik asit

Primer safra asidi

3,7,12 trioksi Kolenik asit

Kolik asit

Primer safra asidi

___________

kolesterol yıkıldığında safra asitlerine dönüşür. Yıkım yan koldaki 3.C atomunun oksidasyonu ile olur. Kolesterolden Kenodeoksi kolik asit ve Kolik asit denen Primer safra asitleri oluşur. Primer safra asitleri bağırsaklarda bakterilerin etkisiyle değişikliğe uğrar ve Sekonder safra asitleri oluşur. _____________-

safrada en çok bulunan safra asitleri Kenodeoksi kolik asit ve Kolik asittir. Düğerleri daha az bulunur. Safra asitleri serbest olarak bulunmaz. Glisin veya taurin ile birleşirler. Glisinin safra asidine glikokolik asit taurinin safra asidine taurokolik asit denir. gluko kolik asit / taurokolik asit oranı =3/1 dir. Safra asitlerinin tuzlarına kolatlar denir.

A-3) BÜYÜK KALP İLAÇLARI : dimetil steran halkasına 4 C lu bir yan kolun galmasiyle oluşur. Bitkisel steroiddir. Digitalis bitkisinin yapraklarından elde edilir. Örneğin digitoksin kalp ritmini yavaşlatır. Kalp vuruşlarını ayarlar.

A-4) PREGNANLAR : (ADRENAL STEROİDLER) dimetil steran halkasının 17.C una etil grubunun gelmesiyel oluşur. Örmeğin progesteron aldosteron, kortizon, kortikosterol gibi steroidler.

B ) yan kol yerine oksi veya hidroksi takımlarını içerenler : steran halkasına farklı takımların gelmesiyle oluşur. Bu grubu östrojenler ve androjenler oluşturur. Örneğin testesteron östron östrodiol gibi cinsiyet hormonları.

LİPİT METABOLİZMASI

Kategori: Biyoloji


Rasgele...


Destekliyoruz arkada - arkadas - partner - partner - arkada - proxy - yemek tarifi - powermta - powermta administrator - Proxy