İçindekiler
12 Temmuz 2007
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ 2
FUSULİNİDAE FAMİLYASI 3
Fusulinid Kavkı Tipleri 5
1. Profusulinellid Tip 5
2. Fusulinellid Tip 5
3. Schwagerinid Tip 6
Fusulinidae Familyasında Gelişen Farklılıklar 7
1. Kavkı şeklindeki değişiklikler 7
2. Kavkı büyüklüğü 7
3. Kavkı yapısındaki gelişme 8
4. Bölmeler 8
Cins: Millerella (Alt Karbonifer- Üst Karbonifer: Millerella Zonu) 8
Cins: Stafella (Üst Karbonifer- Permiyen) 9
Cins: Profusulinella (Orta Karbonifer) 9
Cins: Fusulinella (Orta Karbonifer) 9
Cins: Fusulina (Orta ve Üst Karbonifer) 9
Cins: Triticites (Üst karbonifer- Alt Permiyen) 10
Cins: Pseudoschwagerina (Alt Permiyen) 10
Cins: Schwagerina (Permiyen) 10
Cins: Parafusulina (Permiyen) 10
Cins: Polydiexodina (Üst Permiyen) 11
Cins: Verbeekina (Üst Permiyen) 11
Cins: Neoschwagerina (Üst Permiyen) 11
Cins: Yabeina (Üst Permiyen) 12
Cins: Doliolina 12
Cins: Sumatrina 12
Cins: Schubertella 12
Cins: Orobia 12
ŞEKİLLER VE TABLOLAR 14
KAYNAKÇA 24
ÖNSÖZ
Bu projede; Paleontoloji deki Omurgasız Fosiller bölümüne ait, Filum: Protozoa (Tek Hücreliler) içindeki Foraminifer lerde yer alan Fusulinidae Familyasını geniş bir biçimde ,incelemeye çalıştım. Genel yapı itibariyle; Fusulinidae Familyası nın genel özelliklerini, Fusulinid kavkı tiplerini, bu familyada gelişen farklılıkları, fosil türlerinin yapılarını ve Fusulinidae Familyası na ait olan bazı fosil cinslerini anlattım. Tabi ki bu konulara değinirken, konularla ilgili şekil ve tabloları da göz önünde bulundurarak, bu familyayı daha ayrıntılı biçimde tanımaya çalıştım. Bu bölümle alakalı çeşitli kaynaklar araştırıp bularak ve bu kaynaklardan yararlanmak üzere bu projeyi tamamladım. Tüm bunların ışığı altında Fusulinidae Familyası hakkında çeşitli bilgiler edinerek projeye aktardım.
FUSULİNİDAE FAMİLYASI (HAYVANLAR ALEMİNİN PROTOZOA FİLUMUNA AİT)
Fusulinler gözle görülebilen büyüklükte, oldukça iri ve serbest, çoğunlukla iğ şeklinde, bazen küre, mercek, disk ve silindir şekilli olan fosillerdir. Boyları 0.4 mm-60.0 mm arasında değişen ve en çok 5-16 mm arasında bulunan bu geniş grubun kavkısı deliksiz kalkerden yapılmış ve tümü Karbonifer ve Permiyenin karakteristik fosilidir. Fusulinler bilhassa Rusya nın Urallar bölgesinde yaşamışlardır .Bu devirlerin tortul kayaçları bazen yalnız Fusulinlerin bir çimento ile birleşmesinden teşekkül etmiştir Fusulinler ikinci zaman başlangıcı ile tamamen yok olmuşlardır. Üzerleri çizgili ve dilimlidir. Mikroskobik cesametten 2 cm. ye kadar uzun olanları da vardır. Bazıları ince uzun, bazıları da daha toplu ve hatta yuvarlağımsıdır. İlkel tiplerinde kavkı basit yapılı, gelişmiş örneklerde ise karışıktır. Dış görünüşleri itibariyle birbirine benzeyen pek çok cins kavkı iç yapısı bakımından ayrıcalık gösterir. Fusulinlerde uzun bir eksen etrafında düzlem spiral olarak, yaklaşık 5-8 tur sıkı (involut) sarılan kalker kabuk (kavkı duvarı) zaman zaman eksene doğru (eksene dik) kıvrılarak bölmeleri oluşturur. Spir şeklinde sarılması nedeniyle bu kalker kabuğa piroteka (spirotheca) adı verilir. Daima diğer turları örten son turdaki bölme üzerinde çok sayıda ağız deliği bulunmaktadır (Şekil 1). Kavkılar dıştan inceldiğinde üzerinde bir kutuptan diğerine uzanan ince çizgiler (yivler) halinde bölme izleri görülür, bunlara aksiyal bölme denir. İki aksiyal bölme arasında bulunan dilim şeklindeki kısım aksiyal locadır.Bölmeler loca tavanında düz, tabana doğru dalgalıdır (oluklu). İlk çıkan cinslerde (Profusulinella) bu dalgalı görünüm çok hafif, ileri tiplerde özellikle Parafusulina ve Polydiexodinada bölmeler çok kıvrımlı veya dalgalıdır. Loca tabanına doğru komşu bölmelerin kıvrımları birbirine değmekte ve localar tünel gibi ince bir kanal veya delikle birleşmektedir. İkincil ağız gibi görülen bu deliklere veya tünele benzeyen bu kanallara kunikulus (kuniculus) adı verilir. Bu tür kavkıların aksiyal ve teğet kesitlerinde bölmelerin kıvrım izleri mikroskopta değişik ağsı şekiller halinde görülür. Fusulinlerin aksiyal kesitlerinde kavkının tam orta kısmındaki bölme tabanlarında kalın kalsit birikimi vardır. İki ufak tepe şeklindeki bu çıkıntılara komata (chomata) denir. Komataların arası bir tünel (tunnel) halindedir, kavkı içerisinde localar bu tünel sayesinde bağlantılıdır (Şekil 2). Bazı cinslerde kavkının eksen bölgesinde yoğun bir kalsit depolanması da oluşmuştur. Örnek : Parafusulina ve Polydicxodina.
Bazı formlarda aksiyal (boyuna) bölmelere paralel olan daha kısa, ikincil bölmeler (bölmecikler) de gelişmiştir. Bunlara aksiyal bölmecik adı verilir. Kavkı içinde ayrıca eksene ve aksiyal bölmelere dikey olarak gelişen spiral bölmeler ve bunlara paralel olan daha kısa ikincil bölmeler: spiral bölmecikler vardır. Böylece localar locacıklara ayrılmıştır. Bazı cinslerde örneğin Neoschwagerina da locaların tabanından tavanına doğru CaCO3 oluşumları görülür. Bunlara da kiriş adı verilmektedir. Fusulinler kavkı iç yapılarına göre sınıflandırılırlar ve cinslere ayrılırlar. Bunun için fosiller kavkının sarılma ekseninden geçen aksiyal kesit (boy kesit) ve buna dikey ve tam ortadan geçen ekvatoriyal kesitlerde incelenmelidir. Bazen eksene dik kesit tam ekvatordan geçmez, buna transversal kesit denir, eksenden geçmeyene teğet kesit, eksenle açı yapan kesite eğik kesit denir (Şekil 2). Değişik yönlerden alınan kesitlerin mikroskopta incelenmesiyle, bölme ve bölmeciklerin durumu, özellikleri, kalker kabuğun mikroskobik yapısı (microstructure) ve tipi öğrenilerek Fusulinid fosillerinin cins ve türleri saptanır.
Tamamen denizlerde yaşayan bu grubun birçok cinsi çabucak geliştiklerinden ve kısa zamanda yok olduklarından bu grup önemli rehber fosilleri olarak kullanılmaktadır. Bunlar Karbonifer ve Permiyen tabakalarının birçok formasyonlarında çok bol olarak bulunurlar. Hatta bazen kayalar tamamen bunların kavkılarından oluştuğundan fusulinli kireçtaşlarını meydana getirirler. Bazı tabakalar arasında bol bulunması nedeni ile fusulinli ince zonlar oluşur. Bu organizmalar tamamiyle yok olmuş bir grup olduğundan canlı ve yumuşak kısımları hakkında pek az bilgi elde edilebilmiştir. Farklı birçok cinsinde kavkılar dış görünüşleri bakımından birbirlerine benzedikleri halde bunların iç karakterlerinin çok farklı olduğu tespit edilir. Bu bakımdan doğru bir tayin yapmak için kavkıdan çeşitli yönlerde kesitlerin alınması icab eder (Şekil 3). Fusulinlerin sınıflanması; kavkı duvarının yapısı, ilk locanın şekli, bölmelerin karakteri, ağız açıklıklarının adedi ve iç iskeletin varlığı göz önünde tutularak yapılır.
Karbonifer den Permiyen sonuna kadar stratigrafik yayılmasını ve evrimsel gelişmesini tamamlayan bu grupta kavkıyı oluşturan ve spiral olarak sarılan kavkı duvarı veya spiroteka nın mikroskobik yapısı da zaman içinde giderek bir gelişme geçirmiştir. Alt Karbonifer de ilk çıkan örneklerde tek tabakalı veya iki tabakalı olduğu halde Üst Karbonifer ve Permiyen de çıkanlarda üç tabakalıdır.
Fusulinid Kavkı Tipleri
Fusulinid kavkıları mikroskobik yapı bakımından ilkelden ileriye doğru 1.
Profusulinellid tip; 2. Fusulinellid tip; 3. Schwagerinid tip olmak üzere üç çeşit yapı gösterir.Bu sıralanış aynı zamanda evrimsel nitelik taşır ve grubun fosilleri stratigrafik istif içinde jeolojik yaş bakımından bu sıraya uygun olarak rastlanırlar. Örneğin en ilkel kavkı duvarı olan Profusulinellid tip ilk defa Alt Karbonifer e ait tabakalarda, en ileri yapı olan Schwagerinid tip kavkılar ise Permiyen başında ortaya çıkmıştır (Şekil 4) (Tablo 1).
Profusulinellid Tip
En ilkel kavkı yapısıdır, iki tabakalıdır.
Tektum (Dış tabaka) ;
İç ve dış tektoriyum dan oluşur. Burada bölmeler iç tektoriyumdan yapılmıştır. Alt Karbonifer de çıkar ve yaygınlaşır. Profusulinella da en belirgin şekilde görülür.
Fusulinellid Tip
Kavkı üç tabakalıdır. Dıştan itibaren:
Tektum (Dış tabaka) : İnce kalsitten oluşur ve koyu renklidir.
Diafanoteka (Orta tabaka) : Saydamdır, kalın ve sürekli bir yapı gösterir. Bölmelerde çok incelmektedir.
Tektoriyum (İç tabaka) : En kalın tabakadır.
Orta Karbonifer de çıkar. Orta ve Üst Karbonifer de yaygındır ve bölmeler üç tabakadan oluşmaktadır. Bu tip kavkı Fusulinella ve Fusulina da çok iyi gelişmiştir (Şekil 9).
Schwagerinid Tip
En gelişmiş kavkı yapısıdır. Kalker kabuk üç tabakadan oluşur.
Tektum (Dış tabaka) : İnce kalsittendir ve koyu renkli görülür.
Keriyotek (Orta tabaka) : Kalsit kristallerinden oluşur. Petek şeklinde olduğundan peteksi tabaka da denir ve oldukça kalındır.
Tektoriyum (İç iskelet) : Kalsit taneciklerinden yapılmıştır ve bölmeleri oluşturur. Bu tip kavkılar özellikle Permiyen de gelişmiş olup Permiyen e özgü kavkı yapısını belirtir. Örnek: Schwagerina, Parafusulina ve Neoschwagerina (Şekil 5, 10) (Tablo 1).
Fusulinlerin kavkı şekli de kavkı yapısı gibi hızlı bir gelişme gösterir. Önce Alt Karbonifer de Endothyra ya benzeyen yassı, disk şekilli ve kısa eksenli Millerella gibi cinsler çıkmış, sonra Üst Karbonifer ve Permiyen de önce iğ şekillli (fusiform şekilli) Fusulina ve benzeri formlar türemiş, Permiyen de nispeten küremsi ve şişkin olan Schwagerina şekilli kavkılar çıkmıştır. Fakat bazen Permiyen de Parafusulina ve Polydiexodina gibi oldukça uzamış iğ veya silindir şekilli kavkılar da çok bulunmaktadır.
Fusulinler sığ denizlerden açık denizel ortamlara kadar yaşamıştır. Çoğunlukla fosilleri kireçtaşları veya kalkerli şeyller ve bazen de kumtaşlarında bulunmuş fakat kaba kırıntılı sedimentler ile evaporitlerde çok az rastlanmış veya hiç bulunmamaştır.
Bol fosil içeren kalın kireçtaşı tabakalarında Fusulinlerin elipsoid şekilli kavkılarının aynı yöne doğru sıralandığı, bazen de uzun eksenlerinin spiral izler halinde dizildiği görülmüş ve bu durumun kavkıların çökelmesinden sonra deniz dibi akıntılarının etkisiyle oluştuğu kanısına varılmıştır. Fusulinler açık denizel ortamlarda yaşamışlar ve bir çökelme devresinde transgresyonun maksimum döneminde kıtasal kesimlere kadar yayılmışlardır. Yapılan yöresel çalışmalarda Üst Karbonifer den Permiyen sonuna kadar, değişik çökelme ortamlarında Fusulinlerin daima denizel fazın orta döneminde çok geliştiği gözlenmiştir. Amerika da Teksas ve Yeni Meksika da Permo- Karbonifer istiflerinde Fusulin cins ve türleriyle 80 biyostratigrafik düzey (biyozon) saptanmıştır.
Fusulinler yeryüzünde çok yaygın olarak bulunurlar. Yalnız Avustralya ve Antartika da pek rastlanmamış, daha ziyade kuzey yarıkürede geliştikleri dikkati çekmiştir. Çevrelerine karşı aşırı duyarlı olan Fusulin grubunun Karbonifer ve Permiyen denizlerinde bu derece yaygın olarak gelişmesi iklim koşullarının o dönemde günümüzden çok daha uygun ve değişik olduğunu gösterir.
Fusulin türleri yerel bölgelerde stratigrafik korelasyonlar için kullanılır ve yararlıdır. Zira Karbonifer başından Permiyen sonuna kadar bu geniş grup çok hızlı bir evrim geçirmiş ve çeşitlenmiştir. Ancak cinslerin benzer biyolojik aşamalar geçirmesi de bölgeler arası ve kıtalar arası korelasyonda rehber fosil olarak kullanılmalarını sağlamıştır. Pek çok Amerika cinsleri, Avrupa ve Asya cinsleri ile yakın ilişkilidir ve stratigrafik sınırları da hemen hemen aynıdır.
Fusulin kavkılarının yapı karakterindeki değişiklikler Karbonifer ve Permiyen devirlerinde çok çabuk olmuştur. Aynı zamanda dünyanın her tarafına yayıldıklarından, bilhassa bu fosillerle mukayese yapmak olanağı elde edilmiştir. Fusulinler arasında gelişme; kavkının şekli, boylarının artması, kavkı yapısında görülen değişiklikler, bölmelerin dalgalanması, komata gibi özel yapıların oluşması, bölmecik ve aksiyal dolgunun ortaya çıkması ve bazı gruplarda parakomata görülmesi şeklinde olur.
Fusulinidae Familyasında Gelişen Farklılıklar
Kavkı şeklindeki değişiklikler
Bu değişiklikler diskoid, sferik yahut subsilindirik şekillerde olur. Örneğin ilk Millerella cinsi diskoid şekildedir. Daha ilerlemiş tiplerde sarılma ekseni olan aksiyal çap daha büyük olur (Şekil 6).
Kavkı büyüklüğü
Kavkı büyüklüğü Millerella cinsinde 1 mm. Olduğu halde, Permiyen de gelişen Parafusulina ve Polydiexodina cinslerinde 60 mm kadar olabilir.
Kavkı yapısındaki gelişme
Kavkı duvarının kalınlığının azalması ve kavkıda görülen değişik tabakalarının sayısının azalmasıyla görülür. Mesela Pseudostafella ve Profusulinella da bu kavkı duvarı iki tabakadan oluştuğu halde, Fusulinella ve Fusulina cinslerinde tipik Fusulinellid kavkı üç tabakadan müteşekkildir. İlk gruplarda görülen tabakalara, tektum tabakasının altına diafanoteka tabakası eklenmiştir. Daha ilerlemiş tip olan Fusulina cinsinde diafanoteka oldukça kalındır. Schwagerinid kavkı yapısında ise muhtemelen Fusulinella cinsinin gelişmesi ile olmuştur. Dışta tektum ve altında kalın bir keriyotek tabakası vardır. Schwagerina cinsinde bu keriyotek tabakasının kalınlığı arttığı halde, daha sonra görülen Verbeekina cinsinde bu keriyotek tabakası çok incedir, yahut yoğun tek bir tabakadan ibarettir.
Bölmeler
İlk gelişen cinslerde bölmeler düz olduğu halde, gelişmiş olanlarda dalgalı olarak görülür. Bir kısım büyük Fusulinlerde ise bölmeler düzdür. Fakat gelişmeden dolayı diğer bir takım ilaveler, örneğin bölmecikler ortaya çıkmaktadır. Komata, ilk oluşanlarda küçük; Fusulinella ve Triticites cinslerinde daha masiftir. Fusulina ve Schwagerina cinslerinde ise daha az masif olarak görülür. Daha ileri tiplerde parakomata ortaya çıkar. Fusulinidae familyasının bazı alt familyalarında, örneğin Fusulininae ve Schwagerininae nin bir kısım üyelerinde aksiyal dolgu görülmektedir. Kavkının aksiyal kısmında, yoğun kalsitten oluşan topluluklara aksiyal dolgu adı verilir. Aksiyal dolgu bulunan cinslerde komata küçülmektedir.
Fusulinadae familyası dış görünüşleri, ağız delikleri, aksiyal ve spiral bölme ve bölmeciklerinin şekli ile locaların durumu, özellikle kavkı duvarının mikroskobik yapısına göre cinslere ayrılır. Başlıca önemli cinsler aşağıdadır (Tablo 2).
Cins: Millerella (Alt Karbonifer- Üst Karbonifer: Millerella Zonu)
Kavkı ufak, disk şekilli, kısa bir eksen etrafında kısmen sıkı (involut) , kısmen gevşek (evolut) sarılmış olup kavkı duvarı (kalker kabuk) tektum ile iç ve dış tektoriyumdan yapılmış ve bölmeleri bombelidir (Şekil 11).
Cins: Stafella (Üst Karbonifer- Permiyen)
Kavkı genç dönemde disk şekilli olgun dönemde küremsi olup bölmeleri basit olan çok yaygın bir örnektir. Yuvarlak olan bu Foraminifer in de endoskelet formasyonu kalındır. Ağızın iki yanında yüksek birer kiriş bulunur. Bu kirişler öyle tipik bir durumdadır ki, ağız tıpkı küçük bir tüneli hatırlatır. Dinansiyen den Permiyen sonuna kadar olan katmanlarda bulunur (Şekil 12).
Yurdumuzda Haymana çevresi Permiyen kireçtaşları içinde Verbeekina ile beraber, Ankara güneyinde Çubuk ta, Elmadağı nda, Bursa-Dışkaya da bulunmuştur (Şekil 13).
Cins: Profusulinella (Orta Karbonifer)
Kavkı iğ veya elipsoid şekilli olup, kavkı duvarı tektum ile iç ve dış tektoriyumdan yapılmıştır. Yeryüzünde Orta Karbonifer de yaygın olarak gelişmiş Profusulinella Zonu nu oluşturur (Şekil 14).
Cins: Fusulinella (Orta Karbonifer)
Kavkı ufak iğ şekilli olup düzlem spiral olarak sarılmış, bölmeler düz ve kalındır. Ancak ağzının bulunduğu mahalde bölmeler ince kalmıştır. Ağız kenarında ise kirişimsi iki kalsiyum karbonat çıkıntısı bulunur. Kavkı duvarı tektum, diafanoteka ve tektoriyum adı verilen üç tabakadan oluşur. Orta Karbonifer de Profusulinella Zonu üzerindeki istifte bol miktarda bulunur ve Fusulinella Zonu nu oluşturur (Şekil 15, 13 A).
Cins: Fusulina (Orta ve Üst Karbonifer)
Kavkı dış görünüşüyle iğ veya silindir şekilli olup kalker kabuk (kavkı duvarı) düzlem spiral sarılmış, bölmeleri ince ve dalgalıdır. Kavkı yapısında tektum, diafanoteka, üst ve alt tektoriyum tabakaları bulunmaktadır. Kavkı mikroskopta Fusulinellid tip yapı gösterir (Şekil 16). Aksiyal kesitlerde türlere göre bazen çok yoğun, bazen de zayıf komata görülür. Daha sonraki türlerde aksiyal dolguda vardır. Üst Karbonifer de Fusulinella Zonu üzerindeki tabakalarda çok bulunur ve Fusulina Zonu nu oluşturur. Fakat bu zonda Fusulinella lar da beraber bulunabilir (Şekil 7, 17/1).
Cins: Triticites (Üst karbonifer- Alt Permiyen)
Kavkısı iğ şekilli veya silindirik olup düzlem spiral ve sık sarılmıştır. Kavkı duvarı tektum, keriyotek ve tektoriyum dan ibarettir. Üç tabakalı bir Schwagerinid tip yapı gösterir (Şekil 4). Fusulina Zonu nu örten Üst Karbonifer tabakaları bol Triticites içermektedir ve Triticites Zonu nu oluşturmaktadır (Şekil 7).
Cins: Pseudoschwagerina (Alt Permiyen)
Kavkısı şişkin ve iğ şekillidir. Düzlem spiral olarak sarılan kavkı duvarı ilk turlarda sıkı sarılmıştır ve dış turlar şişkin görülür. Kavkı duvarı mikroskopta Schwagerinid tip yapı gösterir (Şekil 18). Yeryüzünde çok yaygındır. Pseudoschwagerina lı kireçtaşlarını oluşturmuştur ve bu düzey Permiyen tabanında Pseudoschwagerina Zonu olarak tanımlanmıştır (Şekil 7).
Cins: Schwagerina (Permiyen)
Kavkısı iğ veya silindire benzer, oldukça şişkindir. Kavkı duvarı kalın olup tektum ve keriyotekten, bölmeler ise tektoriyumdan yapılmıştır ve çok dalgalıdır. Aksiyal kalınlaşma türlere göre oldukça değişiktir. Komata mevcuttur, yahut ince ve devamsız şekilde bulunur. S.pricenps, Alt Permiyen de bulunan bir türdür. Yurdumuzda Bursa- Gemlik arasındaki Permiyen yaşlı tabakalarda Schwagerina navillei ERK (Bursa- Gemlik arasındaki bölgenin jeolojisi) hem Parafusulina Zonunda hem de bunun üzerindeki Polydiexodina Zonunda bulunmuştur (Şekil 19, 17/2).
Cins: Parafusulina (Permiyen)
Kavkısı uzun , eliptik, silindir şekilli veya düzensizdir. Kavkı duvarı tektum ve keriyotekten yapılmış olup kavkının büyük boylu olmasına karşılık kavkı duvarı incedir. Eksen bölgesi kalsitle dolmuştur, bölmeler çok dalgalı ve kıvramlıdır. Aksiyal ve teğet kesitlerde bu dalgalanmalar özel şekiller halinde dikkati çeker (Şekil 8, 13 E).
Cins: Polydiexodina (Üst Permiyen)
Kavkısı uzun elipsoid şekilli olup bazen silindiri andırır. Kavkı duvarı Schwagerinid tip yapı gösterir. İki tabakalıdır ve tektoriyumdan oluşan bölmeler kavkı boyunca dalgalı ve kıvrımlıdır. Bu nedenle pek çok tünel görülür. Ayrıca eksen bölgesinde yoğun bir kalsit dolgu gelişmiştir. Polydiexodina Zonu Üst Permiyen de Parafusulina Zonu üzerinde bulunur. Ancak yurdumuzu da içine alan Tetis bölgesinde ise Polydiexodina Zonu da Schwagerina ve Verbeekina cinsleride beraber bulunmaktadır. P.capitanensis DUNBAR- SKINNER Kuzey Amerika; P.afghanensis THOMSON Asya da rastlanmış; Türkiye de ise P.dışkayensis ERK ve P.bithynica ERK Bursa çevresinde bulunan Üst Permiyen türleridir (Şekil 20).
Cins: Verbeekina (Üst Permiyen)
Kavkı küremsi veya hafifçe elipsoid şekilli ve simetriktir. Ağız delikleri bölme boyunca sıralanmıştır. Kavkı duvarı tektum ve keriyotekten yapılmıştır. Kıvrılma ekseni çok kısa olduğundan bir mercimeğe benzer. Ancak son turlarında kiriş formasyonu görülür. Verbeekina verbeeki (Geinitz) önemli bir türdür olarak yurdumuzda bulunmuştur. Kuzey Amerika da Üst Permiyen de Polydiexodina Zonu üzerinde yer alan Verbeekina Zonu nu oluşturur. Tetis bölgesinde özellikle Türkiye, Irak ve İran da Polydiexodina Zonu nda Neoschwagerina ile beraber Verbeekina ya rastlanmıştır. Bu fosil Haymana- Dereköyü ndeki koyu renkli kalkerler içinde ve Bursa- Dışkaya mevkiinde bulunmuştur (Şekil 21, 22, 23).
Cins: Neoschwagerina (Üst Permiyen)
Kavkısı iri, şişkin, iğ veya elipsoid şekillidir. Kalın olan kavkı tektum ve keriyotekten ibarettir. Loca tabanında kalın spiral kirişler vardır. Bunlar tavandan inen spiral bölmelerle birleşmişlerdir. Fosil üzerinde, aksiyal ve spiral bölmelerin izleri görülür. Neoschwagerina da aksiyal ve transversal bölmelere paralel daha kısa aksiyal (boyuna) bölmecik ve transversal (enine) bölmecikler oluşmuştur. Genel olarak üç tane aksiyal bölmecik vardır. Bunları en iyi şekilde aksiyal ve ekvatoral kesitlerde görebiliriz. Bu cinse Tetis bölgesinde Verbeekina Zonu nda rastlanır. Özellikle N.craticulifera (SCHWAGER) dünyada yaygın bir türdür ve yurdumuzda Bursa çevresinde bulunmuştur (Şekil 17/4, 24, 25 B).
Cins: Yabeina (Üst Permiyen)
Kavkısı iri, şişkin, küremsi, iğ şekillidir. Kavkı duvarı ince ve alveollü yapı gösterir. Transversal (enine) bölmecikler arasında ikincil bölmecikler, aksiyal bölmeler arasında aksiyal bölmecikler oluşmuştur. Bu özellikler kavkının son turlarında daha iyi görülür. Yabeina Fusulinidae nin en son temsilcisidir ve Üst Permiyen sonlarında Yabeina Zonu nu oluşturmuştur. Bundan sonra Permiyen in bitmesi ile Fusulinid ler artık görünmez olmuşlar ve soyları tükenmiştir (Şekil 7) (Tablo 2).
Cins: Doliolina
Elips şeklinde, loca tabanlarında kalın kirişlere ve kıvrılma ekseni boyunca tipik bir kolumel e malik bulunan bir Fusulinidae dir. Peteksel tabaka gayet incedir. Uraliyen de meydana çıkmış Permiyen sonuna kadar yaşamıştır (Şekil 17/3, 25 A).
Cins: Sumatrina
Kavkı, spiral bölme üzerinde de, aksiyal bölmelerde olduğu gibi, oluk şeklinde girintiler meydana getirir. Bundan ötürü üzerinde kareli bir relief göze çarpar. Permiyen in fosilidir. Haymana da Dereköyü civarındaki koyu renkli ve şistli kalker içinde; Yenişehir civarındaki Koyunhisar da; Bursa- Dışkaya mevkiinde bulunmuştur.
Cins: Schubertella
İğ şeklinde olup bölmeleri düzensizdir. Peteksel tabaka bulunmaz. Dinansiyen den Orta Permiyen e kadar yaşamıştır (Şekil 13 B).
Cins: Orobia
Mercek şeklinde, bölmeleri ondülasyonsuz, ağzının iki yanında kiriş bulunan ve Dinansiyen den Permiyen sonuna kadar yaşamış olan bir Fusulinidae nev idir.
Fusulinidaeler; Türkiyede Ankara civarındaki Lodumu da, Hasanoğlan da, Bursa ve İznik Gölü arasındaki kalker ve grelerde, Amasya civarında, Muğla da, Balya da, Kilikya Torosları nda; Schwagerina, Lodumu da, Bursa- Dışkaya da; Neoschwagerina, Ankara ile Haymana arasında muhtelif mahallerde, İznik yakınlarında, Bursa- Seç Köyü nde ve Balya da bulunmuştur.
Şekiller ve Tablolar
Şekil 1. Fusulinid genel şekil-kesitler, önemli kısımları
Şekil 2. Fusulinidin kesiti, bölmeler ve komata
Şekil 3. Fusiform kavkılarda kesit yönlendirilmesi
Şekil 4. Fusulinlerin kavkı yapısı ve jeolojik zaman içinde gelişmesi
Şekil 5. Schwagerinid tip (Permiyen) kavkının en (transversal) kesitte mikroskop görünümü (şematik): Tektum; Keriyotek; Petek Tabaka; Tektoryum: bölmeler (SAYAR; 1958)
Şekil 6. Fusulinidaelerdeki kavkı şeklindeki değişiklikler
Şekil 7. Fusulinlerin stratigrafik yayılışı ve Karbonifer-Permiyen Fusulin biyozonları
Şekil 8. Fusulinlerde bölme dalgaları ve kunikulus (PİVETEAU; 1953)
Şekil 9. Fusulinellid tip kavkı yapıları
Şekil 10. Schwagerinid tip kavkı yapısı
Şekil 11. Millerella THOMSON X 100, aksiyal ve ekvatoral kesit, Üst Karbonifer, (POCKORNY, 1958)
Şekil 12. Stafella moellerana THOMSON, dış görünüş ve ekvatoriyal kesit Üst Permiyen X 10-15, (POCK; 1958)
Şekil 13. Fusulinidae (İç Yapı) A) Fusulinella OZA: aksiyal kesit.. B) Schubertella transitoria STAFF. Aksiyal kesit. C, D) Stafella sphaerica MÖLL. tünel ve aksiyal kesidi gösteren şekiller. E) Parafusulina nın bölme ondülasyonunu gösteren şema.
Şekil 14. Profusulinella aksiyal kesit X 50, Moskoviyen katı
Şekil 15. Fusulinella aksiyal kesit X 20, Moskoviyen katı
Şekil 16. Fusulina aksiyal kesit X 22, Moskoviyen katı (POCK, 1958)
Şekil 17. Fusulinidae (İç Yapı) 1) Fusulina, 2) Schwagerina, 3) Doliolina, 4) Neoschwagerina nın aksiyal (solda) ve spiral (sağda) kesitleri. l= Kavkı duvarı, cl= Aksiyal bölme, cb= Kiriş, k= Kolumel, lp= Spiral bölme, cls= Aksiyal bölmecik, ls= Spiral bölmecik. (MORET)
Şekil 18. Pscudoschwagerina oxiensa KAHLER-KAHLER, ekvatoriyal ve aksiyal kesiti, X 10, Alt Permiyen (POCKORNY; 1958)
Şekil 19. Schwagerina fax THOMSON-WHEELER, X 10, Permiyen. Solda teğet, ortada ekvatoriyal, sağda aksiyal kesit (POCK, 1958)
Şekil 20. Polydiexodina afghanensis THOMSON, X 10, Permiyen, aksiyal kesit (POCKORNY; 1958)
Şekil 21. Verbeekina heimi THOMSON-FOSTER, X 5, Orta Permiyen, Çin (POCKORNY, 1958)
Şekil 22. Verbeekina (ekvatoral kesiti)
Şekil 23. Verbeekina (aksiyal kesiti)
Şekil 24. Neoschwagerina X 15, aksiyal kesit, Permiyen
Şekil 25. Neoschwagerina (B) ve Doliolina (A), blok diyagramı aksiyal ve ekvatoriyal kesitleri, şematik, Permiyen (SAYAR, 1958)
Tablo 1. Fusulinlerde kavkı yapısı ve tipleri
Tablo 2. Fusulinlerin sınıflanması
KAYNAKÇA
1. Baykal, F.(1960),Paleontoloji (Omurgasız Fosiller), İstanbul Üniversitesi Yayınları, Sayı 872, No:35.
2. Dizer, A. (1983),Paleontoloji (Omurgasız), İstanbul Üniversitesi Yayınları, Sayı 3157, No:58.
3. Örçen, S.(1999),Paleontoloji Notları, Kocaeli Üniversitesi Yayınları, Kocaeli
Kategori: Bilim